Bỏ qua, tới nội dung
Mùa lễ Vượt Qua, khoảng năm 30 · Bêtania, Giêrusalem, Ghếtsêmani, Gôngôtha

Chương 4

Tuần lễ cuối cùng ở Giêrusalem: tình yêu đến tận cùng và chiến thắng trên thập giá

Mùa lễ Vượt Qua, khoảng năm 30 · Bêtania, Giêrusalem, Ghếtsêmani, Gôngôtha

Hoàng đế Tibêriô

Sáu ngày trước đại lễ Vượt Qua, Chúa Giêsu dừng chân tại Bêtania, ngôi làng nhỏ nằm bình yên bên sườn núi Ô-liu, cách bức tường thành Giêrusalem chừng ba cây số đường bộ.

Năm ấy, nơi ấy

Mùa lễ Vượt Qua, khoảng năm 30

  1. Bêtania
  2. Giêrusalem
  3. vườn Ghếtsêmani
  4. đồi Gôngôtha
Nét đứt: đêm thứ Năm, từ Phòng Tiệc Ly sang vườn Ghếtsêmani. Viền đậm là tường thành cổ ngày nay.
Bắt đầu đọc

Chương 4

Mùa lễ Vượt Qua, khoảng năm 30 · Bêtania, Giêrusalem, Ghếtsêmani, Gôngôtha

Sáu ngày trước đại lễ Vượt Qua, Chúa Giêsu dừng chân tại Bêtania, ngôi làng nhỏ nằm bình yên bên sườn núi Ô-liu, cách bức tường thành Giêrusalem chừng ba cây số đường bộ. Những người bạn thân thiết tại đây đã mở một bữa tiệc tối ấm cúng để thết đãi Người. Ngồi đồng bàn với Thầy hôm ấy có anh Ladarô, người vừa bước ra khỏi cửa mồ chưa bao lâu, còn cô chị Mácta thì vẫn tất bật bưng bê, dọn dẹp như thói quen tần tảo bao năm.

Giữa bữa ăn, cô em Maria bỗng làm một cử chỉ khiến cả gian nhà lặng đi. Theo lời Thánh sử Gioan thuật lại, cô đem ra “một cân dầu cam tùng nguyên chất, rất quý giá”, quỳ xuống xức lên đôi bàn chân bám đầy bụi đường của Chúa Giêsu, rồi xõa mái tóc dài của mình ra mà lau khô. Dầu cam tùng là thứ tinh dầu quý hiếm được chiết xuất từ rễ một loài thảo mộc mọc tận trên sườn núi Himalaya xa xôi, nên mỗi giọt dầu thơm ấy đã phải vượt qua hàng ngàn dặm đường buôn mới tới được ngôi làng nhỏ xứ Giuđê này. Một cân Rôma thời ấy nặng chừng ba trăm ba mươi gam; nắp bình vừa mở ra, hương thơm ngào ngạt đã lan tỏa khắp cả ngôi nhà.

Giữa lúc mọi người còn đang sững sờ xúc động, Giuđa Ítcariốt, người giữ túi tiền chung của nhóm môn đệ, liền lên tiếng trách móc bằng một câu nghe qua tưởng chừng rất giàu lòng bác ái: “Sao không đem bán dầu thơm này lấy ba trăm đồng đênariô mà giúp cho người nghèo?”. Ba trăm đồng bạc ấy tương đương với tiền công lao động suốt một năm ròng của một người làm thuê. Nhiều năm sau, khi hồi tưởng lại buổi tối hôm ấy, Thánh Gioan đã thẳng thắn vạch trần động cơ thực sự của y: Giuđa nói thế “không phải vì lo cho người nghèo, nhưng vì y là một tên ăn cắp: y giữ túi tiền và thường lấy bớt những gì người ta bỏ vào quỹ chung”.

Chúa Giêsu liền ôn tồn lên tiếng bênh vực người phụ nữ:

“Hãy để mặc cô ấy. Cô đã giữ phần dầu thơm này là có ý chuẩn bị cho ngày mai táng của Thầy.”

Tin Mừng Máccô cũng ghi lại một câu chuyện rất giống như thế, nhưng đặt bối cảnh tại nhà ông Simon, người xưa kia từng mắc bệnh phong, vào thời điểm hai ngày trước lễ Vượt Qua, với chi tiết người phụ nữ đập vỡ cổ bình bạch ngọc để đổ dầu thơm lên đầu Chúa. Có học giả cho rằng đó là hai bữa tối khác nhau, lại có người nghĩ chỉ là một biến cố duy nhất được các môn đệ ghi nhớ theo hai góc nhìn. Nhưng dù nhớ theo cách nào, thì quanh bàn tiệc tối hôm ấy, vẫn chưa một ai hiểu thấu hai chữ “mai táng” mà Thầy mình vừa nhắc tới.

Con lừa non trong ngày Lễ Lá

Cứ mỗi độ xuân về, vào kỳ đại lễ Vượt Qua, dân số kinh thành Giêrusalem lại tăng vọt lên gấp năm, gấp bảy lần ngày thường. Hàng chục vạn người Do Thái từ khắp các tỉnh thuộc Đế quốc Rôma lũ lượt hành hương về kinh đô để tưởng niệm đêm tổ tiên mình được Chúa giải thoát khỏi ách nô lệ bên đất Ai Cập. Lòng sùng đạo cuộn chảy cùng niềm tự tôn dân tộc khiến cả thành phố nóng rực như một thùng thuốc súng. Quan tổng trấn Phongxiô Philatô ngày thường vốn đóng dinh ở Xêdarê, thành phố cảng mát mẻ bên bờ Địa Trung Hải, nhưng cứ đến mùa lễ lớn nào ông cũng đích thân dẫn các đại đội bộ binh và kỵ binh tiến lên đóng chốt tại Giêrusalem để canh chừng biến loạn.

Sừng sững ngay góc tây bắc khu khuôn viên Đền Thờ là pháo đài Antonia của quân đội Rôma, với bốn ngọn tháp canh cao vút nhìn thẳng xuống các sân hành hương bên dưới. Sử gia Josephus cho biết từ pháo đài này có những bậc thang đá nối thông xuống tận hành lang Đền Thờ, để hễ thấy đám đông bên dưới có dấu hiệu xô xát là các toán lính lê dương có thể lập tức tràn xuống trấn áp chỉ trong chốc lát. Chính Josephus cũng ghi lại một thảm kịch đẫm máu xảy ra chừng hai mươi năm sau đó: ngay trong một ngày lễ Vượt Qua, một tên lính Rôma đứng gác trên mái hành lang đã có cử chỉ khiếm nhã xúc phạm đến đám đông hành hương bên dưới, làm bùng nổ một cuộc bạo loạn khiến hàng ngàn người bị giẫm đạp và sát hại ngay trên nền đá Đền Thờ. Giữa một thành phố đang căng như dây đàn ấy, chỉ cần một tia lửa nhỏ cũng đủ bùng lên thành biển lửa.

Sáng Chúa nhật mở đầu tuần lễ cuối cùng, ngày mà Hội Thánh muôn đời sau vẫn cử hành với tên gọi thân thương là Chúa nhật Lễ Lá, Chúa Giêsu từ sườn núi Ô-liu tiến xuống kinh thành. Hôm ấy, Người không đi bộ như mọi ngày, nhưng sai hai môn đệ đi vào ngôi làng đối diện, tháo dây dắt về một con lừa non chưa từng có ai cưỡi, rồi ngồi lên lưng nó mà tiến vào thành Giêrusalem.

Đoàn người hành hương từ xứ Galilê đi theo lập tức nhận ra Người, và niềm phấn khích bùng lên như lửa gặp cỏ khô. Dân chúng cởi áo choàng trải dọc mặt đường đá cho lừa bước đi, tay bẻ cành vả, cành ô-liu và lá cọ vẫy rợp cả góc trời, miệng đồng thanh tung hô:

Người vào Giêrusalem trên lưng một con lừa con, đám đông trải áo và vẫy cành
Người vào Giêrusalem trên lưng một con lừa con, đám đông trải áo và vẫy cành

“Hosanna Con vua Đavít! Chúc tụng Đấng ngự đến nhân danh Đức Chúa! Hosanna trên các tầng trời!”

Tiếng Hosanna trong nguyên ngữ Híp-ri vốn là một lời cầu khẩn thiết tha, nghĩa là “Xin cứu chúng con!”, dần dà trở thành tiếng reo hò chào đón bậc quân vương. Cho đến tận hôm nay, trong mọi Thánh lễ, ngay trước giây phút linh thiêng truyền phép Mình và Máu Chúa, cộng đoàn Công giáo vẫn cùng nhau hát vang câu tung hô năm ấy trong kinh Thánh, Thánh, Thánh: “Chúc tụng Đấng ngự đến nhân danh Chúa. Hoan hô Chúa trên các tầng trời!”

Đám đông reo hò hôm ấy đang khắc khoải chờ đợi một vị minh quân oai hùng như vua Đavít thuở xưa, người sẽ tuốt gươm dẫn đầu đoàn quân quét sạch bóng lính Rôma ra khỏi Đất Thánh. Thế nhưng, các tướng lĩnh ra trận thì cưỡi chiến mã và mặc giáp sắt oai phong, còn Chúa Giêsu lại tiến vào thành trên lưng một chú lừa non, con vật hiền lành, chậm chạp của nhà nông, ngày ngày chỉ quen thồ củi, chở thóc ra chợ. Những ai thông thuộc Sách Thánh đứng trong đám đông hôm ấy hẳn phải giật mình nhớ lại lời sấm của ngôn sứ Dacaria từ năm thế kỷ trước: “Này, Vua của ngươi đang đến với ngươi; Người là Đấng công chính và cứu độ, khiêm nhu cưỡi trên lưng một con lừa, một con lừa non vẫn còn theo mẹ”. Vị ngôn sứ còn báo trước rằng vị Vua khiêm hạ ấy sẽ xóa bỏ chiến xa, ngựa chiến cùng cung tên, để đem lại nền bình an đích thực cho muôn dân. Chúa Giêsu quả thực là một vị Vua, nhưng không phải là vị vua trần thế mà đám đông đang mơ tưởng.

Sáng ngày hôm sau, theo lời Thánh Máccô kể lại, Chúa Giêsu tiến vào khuôn viên Đền Thờ. Khu Sân Dân Ngoại rộng mênh mông, nơi đáng lẽ phải giữ sự trang nghiêm tĩnh lặng cho muôn dân cầu nguyện, lại ồn ào náo nhiệt chẳng khác nào một cái chợ phiên: tiếng ngã giá đổi tiền chát chúa, tiếng bò rống chiên kêu inh ỏi, quyện với mùi phân gia súc nồng nặc. Theo quy định, mỗi người đàn ông Do Thái hằng năm phải nộp một khoản thuế Đền Thờ bằng đồng bạc đúc tại thành Tia, vì đồng tiền Rôma có in hình hoàng đế ngoại giáo nên bị coi là ô uế, phạm thượng; thế là từng dãy bàn đổi tiền mọc lên khắp sân Đền Thờ để ăn tiền chênh lệch, nằm sát bên những quầy bán chim bồ câu dành làm lễ vật cho các gia đình nghèo. Toàn bộ hoạt động buôn bán béo bở ấy đều có giới thượng tế đứng đằng sau bảo kê, thu lợi. Chứng kiến cảnh nhà Cha mình bị biến thành nơi trục lợi bất công, Chúa Giêsu đã thẳng tay lật đổ các bàn đổi tiền cùng ghế ngồi của đám người bán bồ câu và nghiêm nghị phán:

Trong Đền Thờ, Người lật bàn của người đổi tiền và người bán bồ câu
Trong Đền Thờ, Người lật bàn của người đổi tiền và người bán bồ câu

“Đã có lời chép rằng: Nhà của Ta sẽ được gọi là nhà cầu nguyện cho muôn dân. Thế mà các ông lại biến nơi đây thành sào huyệt của bọn cướp!”

Hành động quyết liệt ấy đã chạm thẳng vào túi tiền cũng như uy quyền của giới chức cai quản Đền Thờ, trở thành giọt nước làm tràn ly. Các thượng tế và kinh sư lập tức bàn mưu tìm cách trừ khử Người cho bằng được; họ chỉ còn dè chừng một điều duy nhất là không dám công khai bắt Người giữa ban ngày trong dịp đại lễ, kẻo đám đông dân chúng Galilê đang ủng hộ Người nổi loạn.

Đúng vào lúc họ đang loay hoay tìm kế sách, thì từ ngay bên trong Nhóm Mười Hai, bóng tối của sự phản bội đã tự tìm đến gõ cửa nhà họ. Giuđa Ítcariốt lén lút tìm gặp các thượng tế và ngã giá: “Các ông muốn cho tôi bao nhiêu để tôi nộp ông ấy cho các ông?”. Giới thượng tế mừng rỡ ra mặt, lập tức “cân ngay cho y ba mươi đồng bạc”. Theo quy định trong sách Xuất Hành, ba mươi đồng bạc chính là số tiền bồi thường cho một người nô lệ chẳng may bị con bò của nhà hàng xóm húc chết. Vị Thầy nhân lành mà Giuđa đã từng theo chân suốt ba năm ròng rã nay bị chính môn đệ mình định giá ngang bằng mạng sống của một người nô lệ.

Căn phòng trên lầu và tình yêu đến tận cùng

Chiều ngày thứ Năm, Chúa Giêsu cùng Nhóm Mười Hai bước lên một căn phòng rộng rãi ở tầng lầu đã được dọn sẵn để dùng bữa tối. Các sách Tin Mừng đều giữ kín danh tính của người chủ nhà, có lẽ nhằm bảo vệ sự an toàn cho gia đình ân nhân ấy về sau; một truyền thống cổ xưa của Hội Thánh chỉ địa điểm ấy nằm trên đồi Sion, nơi có đại sảnh mà chúng ta vẫn quen gọi là Nhà Tiệc Ly. Phần mái vòm bằng đá mà khách hành hương nhìn thấy ngày nay được xây dựng lại từ thời Trung cổ, nhưng lớp nền móng nguyên thủy bên dưới vẫn nằm ngay tại khu vực mà cộng đoàn tín hữu Giêrusalem tiên khởi từng tụ họp cầu nguyện.

Ba sách Tin Mừng Nhất Lãm là Mátthêu, Máccô và Luca đều gọi bữa ăn tối hôm ấy là bữa tiệc mừng lễ Vượt Qua, riêng Tin Mừng Gioan lại đặt mốc thời gian sớm hơn một nhịp: theo ngòi bút của Thánh Gioan, thời khắc Chúa Giêsu trút hơi thở trên thập giá vào chiều thứ Sáu cũng chính là giờ các tư tế đang sát tế những con chiên Vượt Qua trong Đền Thờ, nhằm giúp người đọc nhận ra chính Chúa Giêsu mới là Chiên Vượt Qua đích thực của Giao Ước Mới. Cho đến nay, các học giả vẫn đưa ra nhiều cách giải thích để dung hòa hai cách tính ngày này, và phần đông thường xác định ngày Chúa chịu đóng đinh rơi vào thứ Sáu ngày 7 tháng Tư năm 30, hoặc ngày 3 tháng Tư năm 33.

Thánh sử Gioan đã mở đầu trình thuật về buổi tối linh thiêng ấy bằng một câu văn trầm ấm như tiếng tơ đàn:

“Người vốn yêu thương những kẻ thuộc về mình còn ở thế gian, thì nay Người yêu thương họ đến tận cùng.”

Và tình yêu “đến tận cùng” ấy đã được mở màn bằng một chiếc chậu đựng nước. Đang giữa bữa ăn, Chúa Giêsu lặng lẽ đứng dậy, cởi tấm áo choàng ngoài đặt sang một bên, rồi lấy một chiếc khăn vải thắt ngang lưng; đoạn, Người đổ nước vào chậu, lần lượt quỳ xuống trước mặt từng môn đệ, tự tay kỳ cọ đôi bàn chân lấm đầy bụi đất của các ông rồi lấy chính chiếc khăn đang thắt ngang lưng mình mà thấm khô.

Đường sá xứ Palestine thuở ấy đầy bụi đất lẫn phân gia súc, người đi đường lại chỉ mang dép quai thô sơ, nên khi bước vào nhà dự tiệc thì bàn chân ai cũng bám đầy bùn đất. Bởi thế, việc cúi xuống rửa chân cho khách bị coi là công việc hạ đẳng nhất, chỉ dành cho những người nô lệ ngoại bang thấp hèn nhất trong gia đình; thậm chí, một cuốn sách bình giải cổ của các bậc thầy Do Thái về sách Xuất Hành còn quy định rõ rằng ngay cả khi mua một người đồng bào Do Thái về làm nô lệ, người chủ cũng không có quyền bắt người ấy phải cúi xuống rửa chân cho mình. Ấy vậy mà trong căn phòng ấm áp đêm thứ Năm ấy, Đấng mà các ông vẫn tôn xưng là Thầy, là Chúa, là Vua Mêsia lại đang quỳ gối trên nền đá lạnh, cần mẫn chà sạch từng lớp bụi đường trên những bàn chân thô ráp, nứt nẻ của mấy anh dân chài, và trong số hai mươi bốn bàn chân được Chúa nâng niu rửa sạch đêm ấy, có cả đôi bàn chân của Giuđa, kẻ vừa mới bỏ vào túi mình ba mươi đồng bạc bán Thầy.

Khi Chúa quỳ xuống trước mặt Phêrô, người ngư phủ bộc trực liền vội vã co rút chân lại, thốt lên đầy hoảng hốt: “Lạy Thầy! Thầy mà lại rửa chân cho con sao? Không đời nào con chịu đâu!”. Chúa Giêsu ngước nhìn ông, giọng điềm tĩnh nhưng kiên quyết: “Nếu Thầy không rửa chân cho anh, anh sẽ chẳng có phần chung với Thầy”. Vừa nghe nói đến nguy cơ bị tách lìa khỏi Thầy mình, Phêrô liền lao ngay sang thái cực ngược lại: “Lạy Chúa, vậy thì xin đừng chỉ rửa chân con mà thôi, nhưng xin rửa cả tay và đầu con nữa!”.

Người quỳ xuống rửa chân cho từng môn đệ; Phêrô rụt chân lại
Người quỳ xuống rửa chân cho từng môn đệ; Phêrô rụt chân lại

Sau khi đã rửa chân xong cho cả mười hai người, Chúa Giêsu mặc lại áo choàng, trở về bàn ăn và căn dặn: “Anh em gọi Thầy là ‘Thầy’, là ‘Chúa’, thì anh em nói phải, vì Thầy đúng là như vậy. Vậy nếu Thầy là Chúa và là Thầy mà còn cúi xuống rửa chân cho anh em, thì anh em cũng phải biết rửa chân cho nhau”. Kể từ đêm hôm ấy, hình ảnh chiếc khăn thắt lưng và chậu nước đã trở thành biểu tượng cho quyền bính phục vụ của người mục tử trong Hội Thánh: hằng năm, cứ đến chiều Thứ Năm Tuần Thánh, các linh mục và giám mục khắp hoàn cầu lại tháo phẩm phục, quỳ xuống tái hiện nghi thức rửa chân ngay trong Thánh lễ Tiệc Ly để nhắc nhớ toàn thể tín hữu về giới răn mới yêu thương và phục vụ lẫn nhau.

Tiếp đó, ngay giữa bữa ăn, Chúa Giêsu cầm lấy tấm bánh không men, dâng lời tạ ơn, bẻ ra và trao cho các môn đệ mà phán: “Anh em hãy cầm lấy mà ăn, đây là Mình Thầy”. Rồi Người cầm lấy chén rượu nho, dâng lời tạ ơn, trao cho các ông và phán:

Căn phòng trên lầu: “Đây là mình Thầy”
Căn phòng trên lầu: “Đây là mình Thầy”

“Tất cả anh em hãy uống chén này, vì đây là Máu Thầy, Máu Giao Ước Mới, sẽ đổ ra cho muôn người được tha tội.”

Thánh Luca còn ghi thêm lời di chúc thiết tha của Người: “Anh em hãy làm việc này mà tưởng nhớ đến Thầy”.

Thực ra, bản văn cổ xưa nhất ghi chép lại lời truyền phép đêm Tiệc Ly không nằm trong bốn sách Tin Mừng, mà được Thánh Phaolô ghi lại trong bức thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô vào khoảng năm 55, nơi vị Tông đồ khẳng định rằng ngài chỉ trang trọng trao truyền lại nguyên vẹn điều mà chính ngài đã lãnh nhận từ truyền thống. Trong tiếng Hy Lạp, động từ “tạ ơn” là eucharistein, và chính từ chữ ấy mà Hội Thánh có danh xưng Bí tích Thánh Thể, tiếng Latinh là Eucharistia. Ở đời, một người cha trước lúc đi xa thường để lại cho con cái ruộng vườn hay nhà cửa làm gia sản, còn Chúa Giêsu trước giờ bước vào cuộc khổ nạn đã để lại cho Hội Thánh chính Mình và Máu Người ẩn dưới hình bánh và hình rượu đơn sơ. Kể từ đêm Tiệc Ly ấy, suốt hai thiên niên kỷ qua trên khắp mọi châu lục, chưa một ngày nào người Kitô hữu ngừng cử hành lại điều Người căn dặn; người Công giáo Việt Nam chúng ta gọi cử hành cực trọng ấy là Thánh lễ, tiếng Latinh là Missa, bắt nguồn từ câu giải tán bằng tiếng Latinh ở cuối lễ, Ite, missa est: “Lễ đã xong, chúc anh chị em ra đi bình an.”

Cũng ngay bên bàn tiệc ấy, Chúa Giêsu đã nói một câu khiến cả phòng ăn chùng xuống: “Thầy bảo thật anh em: một người trong anh em sẽ nộp Thầy”. Các môn đệ nhìn nhau bàng hoàng, từng người một lo âu hỏi lại: “Thưa Thầy, chẳng lẽ lại là con sao?”. Sau khi nhận miếng bánh từ tay Thầy trao, Giuđa liền đứng dậy mở cửa bước ra ngoài; Thánh sử Gioan chỉ ghi lại một câu ngắn gọn mà lạnh buốt cả không gian lẫn tâm hồn: “Lúc ấy, trời đã tối”. Còn lại trong phòng, ông Phêrô sốt sắng thề thốt rằng mình sẵn sàng đi theo Thầy vào chốn ngục tù, thậm chí chết thay cho Thầy; Chúa Giêsu nhìn thẳng vào mắt người môn đệ nồng nhiệt ấy và buồn bã báo trước: “Thầy bảo thật cho anh biết: ngay trong đêm nay, khi gà chưa kịp gáy, anh đã ba lần chối là không biết Thầy rồi”.

Cơn hấp hối trong vườn ép dầu Ghếtsêmani

Khép lại bữa Tiệc Ly, Thầy trò cùng nhau hát kinh Thánh vịnh tạ ơn rồi rời khỏi căn phòng, đi bộ xuống thung lũng Kiđron, khe suối ngăn cách tường thành Giêrusalem với dãy núi Ô-liu, để bước vào một khu vườn trồng ô-liu nằm tĩnh mịch dưới chân đồi. Khu vườn ấy có tên là Ghếtsêmani, trong tiếng Aram có nghĩa là “nơi đặt bàn ép dầu ô-liu”; ngày nay, các đoàn khách hành hương đến Đất Thánh vẫn thường dừng chân cầu nguyện dưới bóng những gốc ô-liu ngàn năm tuổi tại khu vườn cổ này, nằm sát bên Vương cung Thánh đường Muôn Dân xây năm 1924, còn gọi là Nhà thờ Hấp Hối.

Tới cổng vườn, Chúa Giêsu bảo phần đông các môn đệ ngồi nghỉ lại bên ngoài, chỉ dẫn theo ba môn đệ thân tín nhất là Phêrô, Giacôbê và Gioan đi sâu vào bên trong. Bỗng nhiên, Người “bắt đầu cảm thấy kinh hoàng và xao xuyến buồn sầu”. Người mở lòng tâm sự thật với ba ông: “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được. Anh em hãy ở lại đây và canh thức với Thầy”. Đoạn, Người lặng lẽ bước đi xa hơn một quãng ngắn, rồi sấp mặt xuống nền đất lạnh giữa những gốc ô-liu già cỗi:

“Ápba! Cha ơi! Nếu có thể được, xin cho con khỏi phải uống chén đắng này. Nhưng xin đừng theo ý con, mà xin vâng theo ý Cha.”

Vườn ép dầu Ghếtsêmani: “Xin đừng theo ý con, mà xin theo ý Cha”
Vườn ép dầu Ghếtsêmani: “Xin đừng theo ý con, mà xin theo ý Cha”

Thánh sử Máccô đã cẩn thận giữ lại nguyên vẹn tiếng gọi Abba bằng tiếng Aram, tiếng gọi thân thương, trìu mến mà những đứa trẻ trong gia đình Do Thái vẫn dùng để gọi người cha ruột của mình. Thư gửi tín hữu Do Thái trong Tân Ước cũng nhắc lại rằng trong những ngày sống kiếp phàm nhân, Đức Kitô đã dâng lời cầu nguyện lên Chúa Cha bằng cả tiếng kêu lớn và những giọt nước mắt.

Trong giờ phút ấy, Chúa Giêsu biết rất rõ những cực hình tàn khốc đang chờ đợi mình ở phía trước: những trận đòn roi xé thịt, chiếc mão gai đâm toạc vầng trán, những chiếc đinh sắt xuyên qua chân tay, và một cái chết ngạt thở kéo dài hàng giờ liền trên cây thập giá. Người cũng biết rõ một người bạn đồng hành đã bán đứng mình, và một người bạn thân nhất sắp sửa mở miệng chối bỏ mình. Mang trọn nhân tính như chúng ta, Chúa Giêsu thực sự run sợ trước cái chết và nỗi cô độc; Thánh sử Luca, người mà truyền thống Hội Thánh cho biết vốn là một thầy thuốc y khoa, đã ghi nhận một chi tiết sinh lý học đặc biệt khi con người rơi vào trạng thái căng thẳng và đau đớn tột độ: mồ hôi của Người “tuôn rơi xuống đất như những giọt máu”. Thế nhưng, chữ quan trọng và cao cả nhất trong lời cầu nguyện tại vườn Ghếtsêmani đêm ấy chính là chữ “nhưng”: “Nhưng xin đừng theo ý con, mà xin theo ý Cha.” Chúa Giêsu cảm nhận trọn vẹn nỗi sợ hãi của phận người, nhưng Người đã chọn ở lại chứ không chạy trốn.

Đứng dậy trở lại chỗ ba môn đệ thân tín, Người thấy cả ba ông đều đã ngủ say; nhìn ông Phêrô, người vừa mới lớn tiếng thề sẽ chết cùng Thầy cách đó chưa đầy vài tiếng đồng hồ, Chúa buồn bã hỏi: “Sao, anh không thể thức cùng với Thầy nổi một giờ ư?”. Thánh Luca ghi chú thêm rằng chính nỗi buồn sầu nặng trĩu đã làm cho đôi mắt các ông kiệt sức. Chúa Giêsu lại quay đi cầu nguyện thêm hai lần nữa, và cả hai lần trở lại đều thấy các môn đệ vẫn chìm trong giấc ngủ: trong đêm tối cô đơn nhất của cuộc đời làm người, Con Thiên Chúa hoàn toàn chỉ có một mình.

Bỗng từ phía cổng vườn, ánh đuốc bập bùng xuất hiện giữa những hàng cây tối thẫm. Một toán lính tráng và thuộc hạ mang theo gươm giáo, gậy gộc do các thượng tế phái đi đang rầm rập kéo lên theo lối mòn, và dẫn đầu đám người ấy không ai khác chính là Giuđa. Trước khi đi, y đã quy ước sẵn với toán lính một mật hiệu: “Tôi tiến lại hôn ai thì chính là người ấy; các anh cứ việc bắt lấy”. Bước thẳng tới trước mặt Chúa Giêsu, y nói: “Rápbi, xin chào Thầy!” rồi ôm hôn Người; Chúa Giêsu nhìn thẳng vào người môn đệ cũ và hỏi một câu nhói lòng: “Này Giuđa, anh dùng cái hôn của tình bạn để nộp Con Người sao?”.

Trong vườn Ghếtsêmani, Giuđa chào “Rápbi!” và hôn Thầy, dấu hiệu đã hẹn trước
Trong vườn Ghếtsêmani, Giuđa chào “Rápbi!” và hôn Thầy, dấu hiệu đã hẹn trước

Thấy Thầy bị vây bắt, ông Phêrô nóng nảy tuốt thanh gươm mang theo bên mình, vung tay chém mạnh làm đứt lìa vành tai bên phải của người đầy tớ vị thượng tế; Thánh Gioan còn nhớ rõ tên người gia nhân ấy là Man-khô. Chúa Giêsu lập tức ngăn ông lại: “Hãy xỏ gươm vào vỏ! Chén đắng mà Chúa Cha đã trao cho Thầy, lẽ nào Thầy lại chẳng uống sao?”. Rồi Người đưa tay chạm nhẹ vào vành tai đẫm máu của anh đầy tớ kia và chữa lành ngay tức khắc: phép lạ chữa lành cuối cùng mà đôi bàn tay Chúa Giêsu thực hiện trước khi bị dây thừng trói chặt lại chính là dành cho một kẻ đang cầm vũ khí đi bắt mình. Ngay sau giây phút ấy, Thánh Máccô chỉ viết một câu ngắn ngủi mà chua xót: “Tất cả các môn đệ đều bỏ Người mà chạy trốn”.

Tiếng gà gáy giữa sân dinh thượng tế

Toán lính điệu Chúa Giêsu bị trói đến nhà ông Anna, nhạc phụ đầy quyền lực của đương kim thượng tế, trước khi giải sang dinh của thượng tế Caipha. Ông Phêrô lặng lẽ bám theo từ đằng xa, rồi tìm cách lẻn vào trong sân dinh và ngồi lẫn giữa đám gia nhân quanh một đống than hồng để sưởi ấm giữa đêm sương lạnh buốt.

Dưới ánh lửa bập bùng, một cô đầy tớ gái giữ cửa nhìn kỹ mặt ông rồi buột miệng nói: “Cả bác này nữa, bác cũng từng đi với ông Giêsu người Galilê đấy!”. Quá hoảng sợ, Phêrô lập tức chối phắt ngay trước mặt mọi người: “Tôi chẳng hiểu cô đang nói chuyện gì!” Một lát sau, khi ông bước ra phía cổng, một người khác lại nhận ra ông và nói y như thế; lần này Phêrô tiếp tục chối và còn kèm theo lời thề độc: “Tôi thề là tôi không hề quen biết người ấy!” Chừng một giờ sau, mấy người đứng sưởi ấm xung quanh lại vây lấy ông mà quả quyết: “Đúng rồi, chắc chắn bác cũng thuộc bọn với ông ta, vì chính giọng nói miền quê Galilê của bác đã tố cáo bác đấy!” Bị dồn vào chân tường, vị Tông đồ trưởng bắt đầu lớn tiếng nguyền rủa và thề thốt: “Tôi không hề biết người mà các ông đang nói tới!”.

Câu nói vừa dứt trên môi, lập tức có tiếng gà gáy vang lên trong đêm vắng.

Tiếng gà gáy: Phêrô chối Thầy bên đống lửa sân nhà thượng tế
Tiếng gà gáy: Phêrô chối Thầy bên đống lửa sân nhà thượng tế

Ngay tại khoảnh khắc ấy, Thánh sử Luca đã ghi lại một chi tiết mà không sách Tin Mừng nào khác có được: đúng lúc toán lính giải Chúa Giêsu bị trói đi ngang qua khoảng sân dinh, “Chúa liền quay mặt lại, nhìn thẳng vào Phêrô”. Bắt gặp ánh mắt hiền từ nhưng đầy thương cảm ấy của Thầy, Phêrô sực nhớ lại lời Thầy đã báo trước cho mình vài giờ trước đó; ông vội vã bước ra khỏi cổng dinh và bật khóc nức nở, thảm thiết.

Trong khi đó, bên trong đại sảnh dinh thượng tế, Thượng Hội Đồng đang mở phiên tòa xét xử bất thường ngay giữa đêm khuya. Họ cho gọi đủ các nhân chứng giả vào tố cáo để khép Chúa Giêsu vào án tử, nhưng lời khai của những kẻ ấy lại tiền hậu bất nhất, không khớp với nhau. Cuối cùng, thượng tế Caipha đứng phắt dậy, bước ra hỏi thẳng Chúa Giêsu: “Tôi nhân danh Thiên Chúa hằng sống mà truyền cho ông phải nói thật: ông có phải là Đấng Kitô, Con của Đấng Đáng Chúc Tụng hay không?”. Chúa Giêsu điềm tĩnh đáp lại: “Chính là tôi đây. Rồi mai sau các ông sẽ nhìn thấy Con Người ngự bên hữu Đấng Toàn Năng và ngự giá mây trời mà đến”.

Vừa nghe câu ấy, thượng tế Caipha liền nắm hai vạt áo mình xé toạc ra, một cử chỉ truyền thống diễn tả sự kinh hoàng trước một lời nói bị coi là phạm thượng: “Chúng ta còn cần gì đến nhân chứng nữa? Chính tai quý vị vừa nghe thấy lời nói lộng ngôn rồi đó!” Toàn thể hội đồng lập tức đồng thanh tuyên bố Người đáng phải xử tử. Nhân vật thượng tế Caipha này hoàn toàn là một con người có thật trong lịch sử: sử gia Josephus ghi nhận vị thượng tế tên là Giuse, thường gọi là Caipha, đã nắm giữ chức vụ tối cao ấy suốt từ năm 18 đến năm 36; đặc biệt, vào năm 1990, các công nhân xây dựng tại phía nam Giêrusalem đã tình cờ phát hiện một ngôi mộ gia tộc cổ, bên trong có một tiểu quách bằng đá vôi chạm trổ tinh xảo khắc rõ dòng chữ “Giuse, con của Caipha”, mà nhiều nhà khảo cổ tin là nơi lưu giữ hài cốt của vị thượng tế từng kết án Chúa Giêsu.

Trước tòa quan tổng trấn Phongxiô Philatô

Thượng Hội Đồng Do Thái có thể tuyên án tử hình về mặt tôn giáo, nhưng dưới chế độ bảo hộ của Đế quốc Rôma, người bản xứ hoàn toàn không có thẩm quyền thi hành án giết người, đúng như lời các tư tế phải thú nhận với tổng trấn Philatô: “Chúng tôi không có quyền xử tử một ai”. Bởi thế, ngay khi trời vừa hửng sáng ngày thứ Sáu, họ lập tức giải Chúa Giêsu sang dinh tổng trấn Rôma, khôn khéo tráo đổi cáo trạng từ tội “phạm thượng” sang tội danh chính trị để buộc tai người Rôma phải lắng nghe: “Chúng tôi bắt gặp người này sách động dân chúng nổi loạn, xúi giục dân không nộp thuế cho Hoàng đế Xêda, lại còn tự xưng mình là Đấng Kitô, tức là một vị vua!”.

Tổng trấn Philatô liền gọi Chúa Giêsu vào dinh và chất vấn: “Ông có phải là Vua dân Do Thái không?”. Chúa Giêsu trả lời: “Nước của tôi không thuộc về thế gian này”, rồi Người nói thêm: “Tôi đã sinh ra và đã đến thế gian này là vì một điều duy nhất: để làm chứng cho Sự Thật. Phàm ai thuộc về Sự Thật thì lắng nghe tiếng tôi”. Nghe vậy, viên quan thực dụng người Rôma chỉ nhún vai buông thõng một câu: “Sự thật là cái gì?” rồi quay lưng bước ra ngoài.

Phongxiô Philatô nắm quyền cai trị miền Giuđê từ năm 26 đến năm 36, và người dân Do Thái vốn chẳng hề có chút thiện cảm nào với ông. Sử gia Josephus kể rằng Philatô từng ngang nhiên cho quân lính mang các cờ hiệu có gắn hình tượng hoàng đế tiến vào thành thánh Giêrusalem, và một lần khác lại tự ý lấy tiền trong kho Đền Thờ để xây dựng một hệ thống cống dẫn nước, khiến cả hai lần dân chúng đều biểu tình phản đối dữ dội; cuối cùng, vào khoảng năm 36, sau vụ điều quân tàn sát đẫm máu một đám đông người Samari, ông bị triệu hồi về Rôma và mất chức. Năm 1961, các nhà khảo cổ khi khai quật nhà hát cổ tại thành cảng Xêdarê đã tìm thấy một phiến đá vôi khắc rõ tên và chức danh của tổng trấn Phongxiô Philatô. Bên cạnh đó, sử gia lừng danh người Rôma là Tacitus, trong bộ Biên niên sử viết vào khoảng năm 116, cũng ghi nhận một dòng rất rõ ràng: “Christus, tức Đức Kitô, người mà danh xưng Kitô hữu bắt nguồn từ đó, đã phải chịu cực hình tối đa dưới triều đại hoàng đế Tibêriô bởi tay một trong các tổng trấn của chúng ta là Phongxiô Philatô.”

Với con mắt của một quan tòa từng trải, Philatô thừa biết người tù đang đứng trước mặt mình hoàn toàn vô tội: theo Tin Mừng Luca, tới ba lần khác nhau ông đã bước ra tuyên bố trước đám đông rằng mình không tìm thấy bất cứ tội trạng nào nơi người này để kết án. Philatô bắt đầu tìm cách thoái thác trách nhiệm: nghe nói Chúa Giêsu là người xứ Galilê, ông liền cho giải Người sang cho tiểu vương Hêrôđê Antipas, người cũng đang có mặt tại Giêrusalem dịp lễ và từ lâu vẫn tò mò muốn diện kiến Người. Thế nhưng, trước mọi câu hỏi hiếu kỳ của Antipas, Chúa Giêsu giữ một sự im lặng tuyệt đối; thất vọng, Antipas cùng đám cận vệ đem Người ra nhạo báng rồi trả về lại cho Philatô, và Thánh Luca ghi nhận một chi tiết trớ trêu là chính nhờ vụ việc ngày hôm ấy mà Philatô và Antipas, vốn đang bất hòa với nhau, bỗng trở nên đôi bạn thân thiết.

Thấy không đẩy được quả bóng trách nhiệm đi, Philatô liền xoay sang một giải pháp khác. Theo thông lệ hằng năm vào dịp đại lễ Vượt Qua, quan tổng trấn thường ân xá cho một tù nhân tùy theo sự lựa chọn của dân chúng; ông liền đưa ra hai cái tên để đám đông chọn lựa: một bên là Chúa Giêsu vô tội, và bên kia là Baraba, một tên tử tù nguy hiểm “đang bị giam chung với toán phiến loạn từng phạm tội giết người trong cuộc bạo động trước đó”. Dưới sự kích động ráo riết của giới thượng tế, đám đông đang đứng chật kín trước sân dinh lúc sáng sớm ấy, mà phần lớn là những người thuộc phe cánh của các tư tế, đã đồng thanh gào lên đòi tha bổng tên sát nhân Baraba; còn khi Philatô hỏi phải xử trí thế nào với Chúa Giêsu, họ điên cuồng thét lớn: “Đóng đinh nó vào thập giá! Đóng đinh nó vào thập giá!”.

Philatô rửa tay trước mặt đám đông
Philatô rửa tay trước mặt đám đông

Giữa lúc Philatô còn đang chần chừ muốn thả Người ra, thì từ dưới sân vang lên một câu nói đánh trúng vào tử huyệt chính trị của ông: “Nếu ngài tha cho tên này, ngài không còn là bạn trung thành của Hoàng đế Xêda nữa! Vì phàm ai tự xưng mình là vua thì đều phản nghịch lại Xêda!”. Đứng trước nguy cơ bị tố cáo về kinh đô Rôma, nỗi sợ mất chiếc ghế quan tổng trấn trong lòng Philatô đã lấn át tiếng nói của lương tâm và công lý. Ông truyền cho gia nhân bưng một chậu nước ra, nhúng tay rửa ngay trước mặt đám đông mà nói: “Ta hoàn toàn vô can trong việc đổ máu người công chính này. Mặc xác các người tự liệu lấy!”. Rồi như thể một gáo nước lã có thể rửa sạch được trách nhiệm của một thẩm phán, ông ra lệnh giao Chúa Giêsu cho quân lính đem đi đóng đinh.

Duy chỉ có Tin Mừng Mátthêu ghi thêm một câu đáp trả của đám đông lúc ấy, mà suốt nhiều thế kỷ về sau đã bị lạm dụng để gây ra biết bao bi kịch lịch sử: “Toàn dân liền đáp: ‘Máu của hắn cứ đổ xuống trên đầu chúng tôi và con cháu chúng tôi!’”. Trải qua nhiều thời đại, từng có những người nhân danh Kitô giáo viện dẫn câu nói ấy để quy kết tội giết Chúa cho toàn bộ dân tộc Do Thái, biến nó thành cái cớ cho sự kỳ thị và thù hận. Thế nhưng, Huấn quyền Hội Thánh khẳng định điều hoàn toàn ngược lại: trong Tuyên ngôn Nostra Aetate, nghĩa là “Trong thời đại chúng ta”, Công đồng Vatican II đã long trọng dạy rằng những gì xảy ra trong cuộc Thương Khó của Chúa Kitô không thể quy trách nhiệm chung cho tất cả người Do Thái sống vào thời bấy giờ, lại càng không thể đổ lên đầu người Do Thái ngày hôm nay, và tuyệt đối không ai được phép coi người Do Thái như một dân tộc bị Thiên Chúa ruồng bỏ hay chúc dữ. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo còn nhấn mạnh thêm rằng: chính mỗi tội nhân chúng ta mới là tác giả thực sự gây nên cuộc khổ nạn của Chúa Cứu Thế, và những người Kitô hữu mỗi khi sa ngã phạm tội lại càng mang phần trách nhiệm nặng nề nhất.

Trước khi điệu đi hành quyết, đám lính Rôma lôi Chúa Giêsu vào sân trong để tra tấn bằng trận đòn roi tàn khốc: chúng dùng loại roi có nhiều dây da, ở đầu dây buộc sẵn những mảnh xương nhọn hoặc cục chì nặng để mỗi nhát quất xuống là xé toạc cả da thịt. Đánh đòn xong, chúng lấy một tấm áo choàng màu đỏ thẫm khoác lên tấm lưng đẫm máu của Người, kết một vòng gai nhọn ấn mạnh xuống đầu làm vương miện, rồi nhét vào tay phải Người một cây sậy giả làm vương trượng; đoạn, cả toán lính thay nhau quỳ gối xuống trước mặt Người, vái lạy và cười hô hố chế giễu: “Vạn tuế Đức Vua dân Do Thái!”.

Lính La Mã đội mão gai, khoác áo đỏ, đặt cây sậy vào tay Người rồi quỳ xuống chế giễu
Lính La Mã đội mão gai, khoác áo đỏ, đặt cây sậy vào tay Người rồi quỳ xuống chế giễu

Đồi Sọ và giờ thứ chín

Theo luật hành hình của người Rôma, tử tội buộc phải tự mình vác thanh xà ngang nặng trĩu của cây thập giá đi bộ xuyên qua các phố chợ đông đúc để ra tới pháp trường, cảnh tượng ấy quen mắt trong đế quốc đến mức văn sĩ Hy Lạp Plutarkhô ở thế hệ sau đã nhắc đến như một chuyện hiển nhiên. Kiệt sức sau một đêm thức trắng và trận đòn roi chí mạng, Chúa Giêsu đã gục ngã trên đường đi; sợ tử tội tắt thở trước khi tới nơi hành quyết, toán lính Rôma liền chặn bắt một người đi đường vừa từ ngoài đồng trở về tên là “Simon người Kyrênê, thân phụ của hai anh Alexanđê và Rufô”, ép ông phải vác đỡ cây thập giá đi sau Chúa. Kyrênê vốn là một thành phố ở vùng Bắc Phi có đông kiều dân Do Thái sinh sống, và việc Thánh sử Máccô ghi rõ cả tên hai người con trai của ông Simon cho thấy rất có thể về sau cả gia đình ông đã trở thành những tín hữu quen thuộc trong cộng đoàn Kitô giáo tại Rôma; suốt bao thế kỷ qua, người Công giáo vẫn xúc động tưởng niệm nghĩa cử bất đắc dĩ nhưng đầy ân phúc ấy của ông Simon ở Chặng thứ năm trên hành trình Đàng Thánh Giá.

Simon người Kyrênê bị bắt vác đỡ thanh gỗ ngang
Simon người Kyrênê bị bắt vác đỡ thanh gỗ ngang

Ngày nay, khách hành hương đến Giêrusalem vẫn thành kính lần bước theo Via Dolorosa, “Con Đường Thương Khó” hay “Con Đường Đau Khổ”, xuyên qua khu phố cổ, dù về mặt khảo cổ học, các chuyên gia vẫn chưa hoàn toàn ngã ngũ việc dinh tổng trấn Philatô năm xưa đặt tại pháo đài Antonia hay nằm trong khu cung điện cũ của vua Hêrôđê ở phía tây thành phố.

Điểm tận cùng của con đường khổ giá là một gò đá trọc nằm ngay bên ngoài bức tường thành, mang tên là Gôngôtha, tiếng Aram có nghĩa là “Đồi Sọ”, dịch sang tiếng Latinh là Calvaria, tức đồi Canvê. Tin Mừng Máccô ghi rõ quân lính đóng đinh Người vào lúc giờ thứ ba, tức khoảng chín giờ sáng. Cùng chịu đóng đinh với Người hôm ấy còn có hai tên cướp, một tên treo bên phải, một tên treo bên trái, còn Chúa Giêsu ở chính giữa; phía trên đầu Người, tổng trấn Philatô cho đóng một tấm bảng gỗ ghi rõ lý do kết án bằng cả ba thứ chữ Híp-ri, Latinh và Hy Lạp: “GIÊSU NADARÉT, VUA DÂN DO THÁI”. Bốn chữ cái đầu của dòng chữ Latinh ấy viết tắt thành INRI, dòng chữ mà chúng ta vẫn nhìn thấy trên mọi tượng Chuộc Tội trong nhà thờ và tại các gia đình.

Vào năm 1968, trong lúc đào móng xây dựng tại khu vực phía bắc Giêrusalem, các công nhân đã phát hiện một ngôi mộ cổ từ thế kỷ thứ nhất, bên trong lưu giữ phần xương gót chân của một tử tội tên là Yehohanan với chiếc đinh sắt dài hơn mười một phân vẫn còn đóng xuyên qua xương: đó là bằng chứng khảo cổ học duy nhất cho đến nay về cực hình đóng đinh tàn bạo của Rôma tại đất Giuđê.

Dưới chân đồi Gôngôtha, khách qua đường vừa đi vừa lắc đầu buông lời nhạo báng, các bậc thượng tế và kinh sư cũng đứng nhìn và mỉa mai với nhau: “Hắn đã cứu được kẻ khác, mà nay chẳng cứu nổi chính mình!”. Thế nhưng, từ trên đỉnh cao đau đớn của cây thập giá, lời đầu tiên phát ra từ đôi môi khô cháy của Chúa Giêsu lại là một lời cầu xin tha thứ:

“Lạy Cha, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ đang làm.”

Một trong hai tên tử tội bị treo bên cạnh cũng hùa theo đám đông mà nguyền rủa Người, nhưng người tử tội bên kia đã lên tiếng trách bạn mình, rồi quay đầu sang nhìn Chúa Giêsu mà thốt lên lời van xin khiêm tốn: “Ông Giêsu ơi, khi nào ông vào Nước của ông, xin nhớ đến tôi với!”. Chúa Giêsu liền quay sang trao cho anh lời hứa cứu độ ngọt ngào nhất: “Tôi bảo thật anh: ngay hôm nay, anh sẽ được ở cùng với tôi trên Thiên Đàng”. Truyền thống đạo đức Kitô giáo về sau gọi người trộm lành biết ăn năn giờ phút cuối ấy là Thánh Dimát.

Lúc bấy giờ, hầu hết các môn đệ từng thề nguyền sống chết với Thầy đều đã bỏ trốn biệt tăm; chỉ có một nhóm nhỏ những người phụ nữ trung tín là can đảm ở lại đến cùng. Thánh Gioan đã trang trọng ghi lại danh tính của những người đứng sát ngay dưới chân thập giá: đó là “thân mẫu Người, chị của thân mẫu Người, bà Maria vợ ông Cơlôpát, và bà Maria Mácđala”, cùng với “người môn đệ được Chúa thương mến”, tức chính Thánh Gioan. Nhìn xuống thấy người Mẹ hiền đang đứng lặng đi trong nỗi đau đớn tột cùng bên cạnh người môn đệ yêu dấu, Chúa Giêsu đã trối lại di ngôn tình mẫu tử thiêng liêng cho toàn thể Hội Thánh: Người thưa với Đức Mẹ: “Thưa Bà, đây là con của Bà”, rồi quay sang nói với người môn đệ: “Đây là Mẹ của anh”, và Thánh Gioan ghi tiếp: “Kể từ giờ phút đó, người môn đệ rước Bà về nhà mình”.

Dưới chân thập giá còn mấy người phụ nữ và người môn đệ Người thương mến
Dưới chân thập giá còn mấy người phụ nữ và người môn đệ Người thương mến

Bước sang giờ thứ sáu, tức khoảng mười hai giờ trưa, bỗng nhiên “bóng tối bao phủ khắp cả mặt đất kéo dài cho đến tận giờ thứ chín”. Đúng vào giờ thứ chín, khoảng ba giờ chiều, Chúa Giêsu đã dùng hết sức tàn kêu lớn tiếng bằng chính tiếng mẹ đẻ Aram của Người:

“Êlôi, Êlôi, lêma xabácthani?”, nghĩa là: “Lạy Thiên Chúa, lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài đành bỏ rơi con?”

Đó chính là câu mở đầu của Thánh vịnh 22, một bài thánh thi cầu nguyện khởi đầu bằng tiếng kêu khắc khoải trong đêm tối khổ đau, nhưng lại khép lại bằng niềm tín thác tuyệt đối vào vinh quang chiến thắng của Thiên Chúa. Tin Mừng Gioan ghi lời Người thốt lên: “Mọi sự đã hoàn tất!”, còn Tin Mừng Luca ghi lời nguyện cuối cùng: “Lạy Cha, con xin phó thác hồn con trong tay Cha”, trước khi Người gục đầu xuống trút hơi thở cuối cùng. Ngay khoảnh khắc ấy, Thánh Máccô ghi nhận rằng bức màn đại trướng ngăn cách Nơi Cực Thánh trong Đền Thờ Giêrusalem bỗng bị xé toạc làm đôi từ trên xuống dưới.

Đứng ngay đối diện trước cây thập giá là viên đại đội trưởng Rôma chỉ huy toán lính hành hình, một con người sắt đá hẳn đã từng chứng kiến không biết bao nhiêu tử tội gào thét, nguyền rủa trước lúc tắt thở. Thế nhưng, khi tận mắt nhìn thấy cách Chúa Giêsu hiền từ tha thứ và bình an trút hơi thở cuối cùng như thế, viên sĩ quan ngoại giáo ấy đã phải thốt lên đầy kính phục: “Quả thật, người này đúng là Con Thiên Chúa!”. Thật kỳ lạ, trong suốt toàn bộ cuốn Tin Mừng Máccô, chưa từng có một môn đệ nào nói được câu tuyên xưng trọn vẹn ấy: lời tuyên xưng đức tin đầu tiên dưới chân thập giá lại vang lên từ môi miệng một người dân ngoại, một sĩ quan của chính đế quốc vừa mới đóng đinh Người.

Viên đại đội trưởng La Mã nhìn Người chết và nói: “Quả thật, người này là Con Thiên Chúa”
Viên đại đội trưởng La Mã nhìn Người chết và nói: “Quả thật, người này là Con Thiên Chúa”

Tảng đá lấp cửa mồ và sự thinh lặng của ngày thứ Bảy

Chiều muộn hôm ấy, khi bóng tối của ngày lễ Sabát đã sắp sửa buông xuống, một vị nghị viên uy tín trong Thượng Hội Đồng tên là Giuse người quê Arimathê đã lấy hết lòng can đảm để tìm đến dinh tổng trấn Philatô xin nhận thi hài Chúa Giêsu đem đi an táng. Thánh Máccô giới thiệu ông là một người đạo đức, hằng mong chờ Nước Thiên Chúa, còn Thánh Gioan thì cho biết ông vốn là một môn đệ theo Chúa cách âm thầm vì còn e sợ người Do Thái; nghe tin Chúa Giêsu đã tắt thở, Philatô lấy làm ngạc nhiên vì Người qua đời nhanh như vậy, bởi thông thường những tử tội bị đóng đinh phải vật vã nhiều ngày trên thập giá mới chết.

Cùng đến tháo đinh và hạ xác Chúa với ông Giuse chiều hôm ấy còn có ông Nicôđêmô, vị học giả Pharisêu từng tìm đến gặp riêng Chúa Giêsu vào ban đêm thuở trước. Ông Nicôđêmô đã mang theo “một hỗn hợp gồm mộc dược và lô hội nặng chừng một trăm cân Rôma”, tức tương đương khoảng ba mươi ba ký-lô-gam hương liệu, một khối lượng trọng hậu vốn chỉ dành cho bậc vương giả. Sử gia Josephus từng kể rằng trong đám tang của vua Hêrôđê Cả có tới năm trăm gia nhân bưng hương liệu đi theo linh cữu. Hai ông cùng nhau lấy những dải băng vải gai trắng quấn kỹ thi hài Chúa kèm với thuốc thơm “theo đúng phong tục chôn cất của người Do Thái”, rồi cung kính đặt Người nằm trong “một ngôi mộ mới đục trong đá, nơi chưa từng chôn cất một ai” nằm ngay trong khu vườn cạnh đồi Gôngôtha. Mọi việc đều phải cử hành thật khẩn trương vì ánh sao đầu tiên báo hiệu ngày nghỉ lễ Sabát đã sắp hiện lên trên bầu trời; cuối cùng, ông Giuse hợp sức “lăn một tảng đá lớn đến chặn kín cửa mồ” rồi lặng lẽ ra về.

Tảng đá lăn lấp cửa ngôi mộ mới đục trong đá
Tảng đá lăn lấp cửa ngôi mộ mới đục trong đá

Cách đó không xa, mấy người phụ nữ trung tín vẫn đứng lặng nhìn theo để ghi nhớ kỹ vị trí ngôi mộ cũng như cách thức đặt thi hài Chúa, lòng hẹn với lòng rằng đợi qua hết ngày nghỉ lễ Sabát sẽ quay trở lại để xức dầu thơm cho Người được chu đáo hơn.

Và rồi ngày thứ Bảy mở ra, ngày im lặng nhất trong toàn bộ lịch sử nhân loại.

Trong dinh thự của mình, các vị thượng tế thở phào nhẹ nhõm vì mối hiểm họa lớn nhất đã bị dập tắt; Tin Mừng Mátthêu ghi thêm rằng ngay trong ngày Sabát ấy, họ còn cẩn thận đến xin Philatô cắt cử một toán lính đến canh gác và đóng dấu niêm phong tảng đá cửa mồ. Tổng trấn Philatô cũng thở phào vì kỳ đại lễ năm nay đã qua đi mà không nổ ra cuộc bạo loạn nào. Còn các môn đệ của Chúa thì co cụm trốn kỹ sau những cánh cửa cài then chốt chặt, lòng run rẩy sợ hãi không biết bao giờ thì đến lượt mình bị bắt: tất cả mọi niềm hy vọng của các ông giờ đây đều đã bị chôn vùi đằng sau tảng đá lạnh lẽo kia. Vị Thầy mà các ông từng bỏ cả thuyền lưới, gia đình để đi theo, nay đã chết tức tưởi như một tên tử tội, trên cây khổ hình nhục nhã nhất của Đế quốc Rôma; xét theo mọi thước đo thông thường của con người, câu chuyện về bác thợ mộc làng Nadarét đến đây là hoàn toàn chấm dứt.

Ngày Sabát, tảng đá được niêm phong, lính canh ngồi trước mộ trong im lặng
Ngày Sabát, tảng đá được niêm phong, lính canh ngồi trước mộ trong im lặng

Trải qua hai ngàn năm, Hội Thánh Công giáo vẫn trang nghiêm giữ nguyên bầu khí thinh lặng thánh thiêng ấy: trọn cả ngày Thứ Bảy Tuần Thánh, trên khắp hoàn cầu hoàn toàn không cử hành một Thánh lễ nào; các bàn thờ đều lột trần khăn phủ, đèn chầu tắt lửa, và cửa Nhà Tạm để mở trống trơn.

Khoảng ba trăm năm sau biến cố chiều thứ Sáu ấy, Hoàng đế Constantinô đã cho xây dựng một ngôi đại thánh đường ngay phía trên địa điểm mà cộng đoàn Kitô hữu Giêrusalem vẫn truyền đời ghi nhớ là ngôi mộ của Chúa, và thánh đường này được long trọng cung hiến vào năm 335. Khu đất ấy thuở xưa vốn là một mỏ đá vôi bỏ hoang nằm bên ngoài bức tường thành thời Chúa Giêsu, trên các vách đá có đục sẵn những hầm mộ cổ của người Do Thái; ngôi Nhà thờ Mộ Thánh cổ kính ấy vẫn sừng sững tồn tại cho đến ngày hôm nay. Vào tháng 10 năm 2016, trong quá trình trùng tu nhà nguyện nhỏ bao bọc ngôi mộ, các chuyên gia bảo tồn đã lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ nhấc tấm phiến đá cẩm thạch phủ bên trên lên và xúc động phát hiện ngay bên dưới là bề mặt chiếc giường đá vôi nguyên thủy được đục vào vách núi, nơi truyền thống đức tin xác tín rằng thi hài Chúa Giêsu đã từng nằm nghỉ: dù khoa khảo cổ học tự nó không thể chứng minh tuyệt đối đó là ngôi mộ của một cá nhân cụ thể, nhưng mọi dấu tích địa chất tại nơi này đều trùng khớp với lời miêu tả trong các trang Tin Mừng.

Đêm thứ Bảy dần trôi qua. Sáng sớm tinh sương ngày thứ nhất trong tuần, khi bóng tối còn chưa tan hết, mấy người phụ nữ đã mang theo bình hương liệu vội vã lên đường ra thăm mộ; vừa rảo bước trên con đường vắng, các bà vừa lo lắng hỏi nhau:

Sáng sớm ngày thứ nhất trong tuần, các bà cầm dầu thơm lên đường ra mộ, lo ai sẽ lăn tảng đá
Sáng sớm ngày thứ nhất trong tuần, các bà cầm dầu thơm lên đường ra mộ, lo ai sẽ lăn tảng đá

“Ai sẽ lăn giúp chúng ta tảng đá lớn ra khỏi cửa mộ bây giờ?”

“Ai sẽ lăn giúp chúng ta tảng đá lớn ra khỏi cửa mộ bây giờ?”

Chương 4 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Người vốn yêu thương những kẻ thuộc về mình còn ở thế gian, thì nay Người yêu thương họ đến tận cùng.”

Ga 13,1
Nét đứt: đêm thứ Năm, từ Phòng Tiệc Ly sang vườn Ghếtsêmani. Viền đậm là tường thành cổ ngày nay.

Những người trong chương

  • Caipha · Năm 1990, thợ làm đường phía nam Giêrusalem mở một mộ gia đình, thấy hòm xương khắc tên “Giuse con của Caipha”. Nhiều học giả cho là xương vị thượng tế ấy.
  • Philatô · Năm 1961, các nhà khảo cổ Ý tìm ở Xêdarê tấm bia khắc tên ông, gọi ông là tổng trấn Giuđê. Đến nay đó là bia duy nhất nêu tên ông, giữ ở Bảo tàng Ítraen.

Nơi ấy hôm nay

  • Ghếtsêmani, nghĩa là “ép dầu”, ở chân Núi Ô-liu. Khu vườn cổ bên Nhà thờ Muôn Dân (xây 1924) vẫn đón khách.
  • Nhà thờ Mộ Thánh do vua Constantinô cho xây, cung hiến năm 335, trên một mỏ đá cũ ngoài tường thành xưa. Năm 2016, nhấc phiến cẩm thạch trong phòng mộ lên, người ta thấy mặt đá mà họ tin là giường chôn nguyên thủy.
  • Phòng Tiệc Ly · Truyền thống đặt nó trên núi Sion, nhưng tòa nhà hôm nay xây từ thời Trung Cổ.

Muốn đọc thêm

Mt 26–27 · Mc 14–15 · Lc 22–23 · Ga 18–19 · Tacitus, Biên niên sử 15,44 · Raymond Brown, The Death of the Messiah

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 5

Bốn mươi ngày sau ngôi mộ trống: bình minh Phục Sinh và sứ mạng lên đường

Bên bếp lửa than ở bờ hồ, vì sao Chúa Giêsu hỏi Phêrô cùng một câu đến ba lần?

Khoảng 31 phút đọc