Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 40

Kiểm chứng chương 40: Nicêa, mùa hè năm 325

Đọc xong chương 40, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: bài hát của Ariô ngoài bến cảng có thật không, lời “đồng bản thể” ai đưa ra, câu chuyện thánh Nicôlaô tát Ariô từ đâu mà có, và cái chữ trong Kinh Tin Kính hôm nay có đúng là chữ của năm 325 không. Chương kể Công đồng Nicêa, công đồng chung đầu tiên của Hội Thánh. Có một điều nên biết ngay từ đầu: không có biên bản các phiên họp. Những gì còn lại là bản tuyên xưng đức tin, hai mươi khoản luật, vài lá thư của những người dự, và lời kể của các sử gia viết về sau. Chương đã nói điều này. Những trang dưới đây chỉ cho bạn từng nguồn, nói rõ nguồn nào của người trong cuộc, nguồn nào viết sau cả trăm năm.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Các nguồn chính:

  • Êusêbiô thành Xêdarê, người có mặt: Cuộc đời Constantinô, quyển 3, chương 6 đến 22 (dưới đây ghi tắt kiểu “Cuộc đời Constantinô 3,10”), và lá thư ông gửi giáo phận mình ngay sau công đồng.
  • Athanasiô, có mặt khi còn là phó tế: các sách ông viết về sau, nhất là Về các sắc lệnh của Công đồng Nicêa (khoảng năm 350).
  • Các sử gia thế kỷ V: Socrates, Sôzômênô, Têôđôrêtô (Kitô hữu đứng về phía Nicêa) và Philôstôrgiô (đứng về phía Ariô).
  • Ariô và Alexanđê: vài lá thư của hai ông còn giữ được.

Ariô và những bài hát

Bài hát cho dân thường. Philôstôrgiô kể Ariô soạn những bài hát cho thủy thủ, thợ xay bột và khách đi đường (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 2). Bạn nên biết Philôstôrgiô là người theo phe Ariô, nên lời ông về việc này là lời của người cùng phe, không phải lời bôi xấu. Chương viết cả những nhà văn không ưa Ariô cũng phải nhận điều đó; trong các nguồn của sách này, nguồn nói rõ nhất là Philôstôrgiô.

Tập Thalia. Sách đã mất. Ta chỉ biết vài đoạn nhờ chính đối thủ của Ariô là Athanasiô trích lại, nhất là ở Diễn từ chống phái Ariô 1,5-6 và Về các công nghị 15. Câu ēn pote hote ouk ēn, “đã có lúc Người không hiện hữu”, là câu nổi tiếng nhất, và cũng có mặt trong lời lên án của chính công đồng.

Nhà thờ Baucalis và dáng vẻ Ariô: thánh Êpiphaniô tả Ariô cao, gầy, sống khổ hạnh, ăn nói dịu dàng, có bảy trăm trinh nữ đi theo (Panarion 69,3). Êpiphaniô là đối thủ của Ariô, viết khoảng năm 375, nhưng những nét ông tả không phải lời chê. Chương dùng đúng những nét ấy.

Giáo lý của Ariô

Chương tóm theo lá thư chính Ariô gửi Êusêbiô thành Nicômêđia, còn giữ được nhờ Têôđôrêtô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 5) và Êpiphaniô. Trong thư, Ariô viết rằng Chúa Con “có khởi đầu” còn Thiên Chúa thì không có khởi đầu, và Chúa Con được tạo từ hư không. Một lá thư khác của Ariô gửi giám mục Alexanđê, trình bày đức tin của ông, cũng còn giữ được.

Bạn nên biết Ariô không phải người đầu tiên nghĩ như vậy. Cách nghĩ rằng Chúa Con thấp hơn Chúa Cha đã có những mầm từ trước, và câu hỏi về mối liên hệ giữa Chúa Cha và Chúa Con đã được bàn từ thời Origênê (xem tư liệu chương 34).

Lý lẽ của Alexanđê. Thư chung của giám mục Alexanđê gửi các giám mục, gọi theo chữ đầu là Henos sōmatos, còn giữ được (Socrates, quyển 1, chương 6). Lý lẽ “một thụ tạo không thể cứu một thụ tạo khác” về sau được Athanasiô trình bày rõ nhất trong sách Về việc Nhập thể của Ngôi Lời (xem chương 41).

Công nghị gần một trăm giám mục. Alexanđê nói đến công nghị này trong thư của chính ông. Năm họp không chắc chắn: các sử gia đề nghị từ năm 318 đến 321, và chương ghi cả hai mốc.

Bạn học của Luxianô. Trong thư gửi Êusêbiô thành Nicômêđia, Ariô gọi bạn là “người cùng học với Luxianô” (tiếng Hy Lạp sylloukianistēs). Về Luxianô, xem tư liệu chương 34, và chương 38 đã nhắc ông chết năm 312.

Người đổi tiền và người thợ bánh. Chuyện này là của thánh Grêgôriô thành Nyssa, trong bài giảng Về thần tính của Chúa Con và Chúa Thánh Thần, khoảng năm 383. Ông tả cảnh ở Constantinôpôli: hỏi người đổi tiền thì ông ta giảng về Chúa Con “được sinh ra và không được sinh ra”, hỏi giá bánh thì người bán đáp Chúa Cha lớn hơn còn Chúa Con nhỏ hơn, hỏi nhà tắm đã sẵn chưa thì được trả lời rằng Chúa Con được tạo từ hư không. Chương gọi ông là “một giám mục sống sau đó”, đúng. Cảnh ấy ở Constantinôpôli khoảng sáu mươi năm sau Nicêa, không phải ở Alêxanđria năm 320. Nhưng nó cho thấy cuộc tranh luận đã đi sâu vào đời sống thường ngày đến mức nào.

Lá thư của hoàng đế và Hôsiô

Lá thư Constantinô gửi Alexanđê và Ariô nằm ở Cuộc đời Constantinô 2,64 đến 72. Êusêbiô chép nguyên văn. Thư gọi cuộc tranh luận là chuyện nhỏ nhặt, những câu hỏi lẽ ra nên giữ riêng cho mình, và lấy gương các triết gia cùng một học phái bất đồng mà vẫn là bạn (2,71). Chương tóm đúng.

Người mang thư: Êusêbiô không ghi tên, nhưng các sử gia, dựa vào Socrates (quyển 1, chương 7), đồng ý đó là Hôsiô, giám mục Côrđôba, cố vấn tôn giáo của hoàng đế. Chuyện Hôsiô đến nơi rồi thấy ngay đây không phải chuyện vặt về chữ nghĩa là người kể dựng lại để nối tới việc triệu tập công đồng. Các nguồn của sách này không tả phản ứng của ông.

Bạn nên biết thêm: đầu năm 325, một công nghị ở Antiôkhia, có lẽ do Hôsiô chủ tọa, đã lên án Ariô và cả Êusêbiô thành Xêdarê (tạm thời). Lá thư của công nghị ấy được tìm lại trong một bản tiếng Syria vào thế kỷ XX. Chương không kể chuyện này.

Đường đến Nicêa

Nicêa nay là İznik ở Thổ Nhĩ Kỳ, bên bờ hồ İznik. Ban đầu công đồng định họp ở Ancyra (nay là Ankara), rồi dời về Nicêa. Năm 2014, các nhà khảo cổ tìm thấy dưới mặt hồ, gần bờ, nền một nhà thờ cổ. Một số người cho rằng đó là nhà thờ xây ở nơi công đồng họp, nhưng điều ấy chưa chắc. Ngày 28 tháng 11 năm 2025, nhân kỷ niệm một ngàn bảy trăm năm công đồng, Đức Lêô XIV đến İznik cầu nguyện chung với Đức Thượng phụ Bartôlômêô của Constantinôpôli (xem chương 173).

Xe ngựa của nhà nước (cursus publicus): Cuộc đời Constantinô 3,6. Chi tiết hoàng đế trả tiền ăn ở cho các giám mục suốt thời gian họp không có trong tư liệu của sách này, nên bạn chỉ nên coi là điều chương kể theo Êusêbiô, nếu muốn chắc xin đối chiếu quyển 3.

Giám mục từ xa. Êusêbiô liệt kê các miền ở 3,7, trong đó có giám mục từ Ba Tư và từ xứ Scythia. Danh sách chữ ký về sau ghi tên Gioan, giám mục Ba Tư, và Têôphilô, giám mục của người Goth ở Crimê.

Phương Tây. Ngoài Hôsiô và Caecilianô thành Carthage, danh sách có Nicasiô ở Gaule, Marcô ở Calabria, Đômnô ở Pannonia. Giáo hoàng Silvestrô cử hai linh mục là Vitô và Vinh Sơn đi thay. Mọi nguồn đều đồng ý ông không đi vì tuổi già.

Bao nhiêu giám mục. Êusêbiô nói “hơn hai trăm năm mươi” (3,8). Athanasiô có chỗ nói khoảng ba trăm (Lịch sử phái Ariô 66), về sau lại nói ba trăm mười tám. Con số ba trăm mười tám xuất hiện từ khoảng năm 360, ở thánh Hilariô và Athanasiô. Đó là số gia nhân ông Ápraham đem theo khi đi giải cứu cháu mình (sách Sáng thế 14,14). Các sử gia ngày nay nghĩ con số thật khoảng từ hai trăm năm mươi đến ba trăm.

Những người mang thương tích. Têôđôrêtô kể giám mục Phaolô thành Nêôxêdarê có đôi tay bại liệt vì bị nung bằng sắt đỏ dưới thời Liciniô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 7). Về Paphnutiô bị khoét mắt, xem tư liệu chương 38.

Hoàng đế bước vào

Lời tả của Êusêbiô ở 3,10. Mọi người đứng dậy, các cận thần đáng tin đi vào trước, rồi đến hoàng đế “như một sứ giả của Thiên Chúa từ trời xuống”, áo lấp lánh vàng và châu ngọc. Ông chỉ ngồi xuống chiếc ghế vàng thấp khi các giám mục ra hiệu cho phép. Chương tả trung thành. Chi tiết ai nấy ngồi im lặng chờ, và các cận thần là những người cũng theo đạo, không có trong tư liệu của sách này; nếu muốn chắc, xin đối chiếu đoạn 3,10.

Bài diễn từ bằng tiếng Latinh, có người dịch sang tiếng Hy Lạp, ở 3,12-13. Ý rằng chia rẽ trong Hội Thánh còn đáng sợ hơn chiến tranh có trong bài, do Êusêbiô ghi lại (3,12).

Ngày khai mạc. Socrates ghi ngày 20 tháng 5 năm 325 (quyển 1, chương 13). Biên bản Công đồng Canxêđônia năm 451 lại ghi ngày 19 tháng 6, có lẽ là ngày ký bản tuyên xưng. Chương viết “có lẽ cuối tháng Năm hay tháng Sáu”, đúng mức.

Những lá đơn khiếu nại bị đốt. Rufinô, viết khoảng bảy mươi năm sau, kể cảnh các giám mục trao hoàng đế những đơn khiếu nại chống lẫn nhau, và ông đốt hết khi chưa đọc (Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 2). Sôzômênô kể một chuyện tương tự (quyển 1, chương 17). Cả hai nguồn đều muộn, và chương đã gắn cảnh ấy với Rufinô.

Thánh Nicôlaô tát Ariô. Chương nói đúng: không nguồn nào thời ấy ghi chuyện này. Nó xuất hiện lần đầu trong các bản truyện các thánh Hy Lạp viết muộn, nhiều thế kỷ sau. Tư liệu của sách ghi “nhiều thế kỷ”, còn chương viết “hơn một ngàn năm”, một cách nói gộp mà ở đây ta chưa có chỗ tra riêng cho con số ấy. Tên Nicôlaô cũng vắng mặt trong các danh sách chữ ký cổ nhất, chỉ có trong vài danh sách về sau. Chuyện cái tát được kể nhiều trên mạng ngày nay, nhưng chương đã xếp nó đúng chỗ của truyền thuyết. Chuyện thánh Nicôlaô được trẻ em phương Tây biến thành ông già Noel không phải điều tư liệu bàn đến.

Chữ “đồng bản thể”

Bản tuyên xưng của phe Ariô bị xé. Đây là lời kể của giám mục Êustathiô thành Antiôkhia, người có mặt, do Têôđôrêtô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 8). Êustathiô nói bản văn do Êusêbiô thành Nicômêđia soạn, và bị xé trước mặt mọi người ngay khi vừa đọc. Chương kể đúng.

Kinh tin của Xêdarê. Nguồn là chính lá thư Êusêbiô thành Xêdarê gửi giáo phận ngay sau công đồng. Lá thư còn nguyên, được Athanasiô chép làm phụ lục cho sách Về các sắc lệnh, và cũng được Socrates (quyển 1, chương 8) và Têôđôrêtô (quyển 1, chương 12) chép. Trong thư, Êusêbiô chép nguyên kinh tin ông đã trình, và kể hoàng đế khen bản ấy, chỉ xin thêm đúng chữ homoousios.

Vì sao cần một chữ không có trong Kinh Thánh. Athanasiô giải thích kỹ ở Về các sắc lệnh, chương 19 và 20. Các giám mục muốn dùng chữ của Kinh Thánh, nhưng mỗi lần họ đưa ra một câu như “Con Thiên Chúa” hay “bởi Thiên Chúa”, phe Ariô gật đầu rồi nháy mắt với nhau, vì họ hiểu theo cách riêng. Vì thế cần một chữ rõ hơn. Chương kể đúng tinh thần ấy.

Ai đề nghị chữ homoousios. Theo thư của Êusêbiô, chính hoàng đế đề nghị. Nhiều sử gia nghĩ ông nói thay lời Hôsiô. Chương viết rằng nhiều sử gia cho là hoàng đế chỉ lặp lại lời Hôsiô, và kể Hôsiô cùng các giám mục phương Tây ủng hộ chữ ấy mạnh nhất. Như vậy là đúng mức.

Bạn nên biết thêm: chữ homoousios từng bị một công nghị ở Antiôkhia năm 268 lên án, khi Phaolô thành Samosata dùng nó theo một nghĩa khác. Đó là một lý do khiến nhiều giám mục phương Đông ngại chữ này.

Bản tuyên xưng năm 325

Bản Kinh Tin Kính Nicêa năm 325 còn nguyên, được chép trong thư của Êusêbiô, trong sách của Athanasiô và trong biên bản Công đồng Canxêđônia. Bạn có thể tìm trong sách Enchiridion của Denzinger, số 125 và 126, một cuốn mà chủng viện nào cũng có.

Đoạn chương trích đúng với bản năm 325. Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch của sách này, gần với lời kinh đọc trong Thánh lễ. Cuối bản là lời lên án những ai nói “Đã có lúc Người không hiện hữu”, hay nói trước khi được sinh ra Người không hiện hữu, hay nói Chúa Con được tạo từ hư không hoặc thuộc một bản thể khác với Chúa Cha. Về Chúa Thánh Thần, bản chỉ có đúng năm chữ trong tiếng Việt: “Và tin Chúa Thánh Thần.”

Kinh Tin Kính đọc trong Thánh lễ. Chương viết người Công giáo đang đọc, gần như từng chữ, điều đã được viết bên một bờ hồ năm 325. Điều ấy đúng với những dòng chương trích. Bạn nên biết thêm: kinh Tin Kính đọc trong Thánh lễ Chúa Nhật là bản được hoàn chỉnh ở Công đồng Constantinôpôli năm 381, gọi là Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli. Bản năm 381 giữ những dòng chính của năm 325 về Chúa Con, bỏ phần lời lên án, và thêm một đoạn dài về Chúa Thánh Thần. Chương 42 kể chuyện ấy. Chữ Latinh consubstantialis trong sách Lễ Rôma là bản dịch từ chữ homoousios, đúng như chương nói. Sách Lễ Rôma cũng cho phép đọc Kinh Tin Kính các Tông đồ thay thế, nhất là trong mùa Chay và mùa Phục Sinh.

Những người không ký

Hai giám mục Libya, Secunđô thành Ptolemais và Thêôna thành Marmarica. Philôstôrgiô kể (quyển 1, chương 9), và các nguồn khác đồng ý.

Êusêbiô thành Xêdarê ký rồi viết thư giải thích: chính là lá thư nói ở trên. Trong thư ông giải thích mình hiểu “đồng bản thể” theo nghĩa nào để có thể ký.

Êusêbiô thành Nicômêđia ký bản tuyên xưng nhưng không ký lời lên án: Socrates, quyển 1, chương 8. Philôstôrgiô thì kể ông ký với một chữ khác đi chút ít (homoiousios, “giống bản thể”), nhưng nhiều sử gia không tin.

Bị đày. Ariô và hai giám mục Libya bị đày sang Illyricum. Ba tháng sau, Êusêbiô thành Nicômêđia và Theognis thành Nicêa cũng bị đày: Philôstôrgiô (quyển 1, chương 10) và lá thư của Constantinô gửi dân Nicômêđia, do Têôđôrêtô chép (quyển 1, chương 20).

Lệnh đốt sách của Ariô. Lá thư của Constantinô, do Socrates chép (quyển 1, chương 9), nói ai giấu sách của Ariô mà không nộp để đốt thì bị xử tử. Chương kể đúng.

Câu “Lần đầu tiên, một quyết định của các giám mục về đức tin được thi hành bằng lưỡi gươm của nhà nước” là nhận định của người viết. Phần lớn các sử gia đồng ý về thực chất. Trước đó, khoảng năm 272, hoàng đế Aurêlianô đã can thiệp vào vụ nhà thờ ở Antiôkhia (xem tư liệu chương 38), và năm 316, 317 có vụ đàn áp phái Đônatô (xem tư liệu chương 39). Nhưng đó là chuyện tài sản và ly giáo. Nicêa là lần đầu nhà nước thi hành một quyết định về giáo lý.

Những việc khác

Ngày lễ Phục Sinh. Công đồng không ra một khoản luật nào về ngày Phục Sinh, nhưng lá thư của Constantinô gửi các Hội Thánh sau công đồng nói rõ quyết định: mọi nơi cùng mừng một ngày, không tính theo lịch Do Thái (Cuộc đời Constantinô 3,18 đến 20). Lá thư của công đồng gửi Hội Thánh Alêxanđria cũng nhắc. Chương nói đúng rằng cách tính cụ thể được hoàn chỉnh về sau. Công thức “Chúa Nhật sau lần trăng tròn đầu tiên của mùa xuân” dần thành chuẩn nhờ cách tính của Alêxanđria, do Điônysiô Bé (Dionysius Exiguus) đưa sang phương Tây năm 525. Cuộc cãi cũ đằng sau quyết định ấy là chuyện một số Kitô hữu ở Tiểu Á giữ Phục Sinh vào ngày mười bốn tháng Do Thái, bất kể hôm ấy là thứ mấy. Lá thư của Constantinô ở 3,18 đến 20 quả có những lời nặng nề về người Do Thái, như chương nói.

Bạn nên biết thêm: đến nay người Công giáo và Chính Thống vẫn thường mừng Phục Sinh vào hai ngày khác nhau, vì Chính Thống tính theo lịch Giulianô. Năm 2025, đúng một ngàn bảy trăm năm sau Nicêa, hai bên tình cờ mừng chung một ngày, 20 tháng 4.

Hai mươi khoản luật. Bản văn còn nguyên. Những khoản chương nhắc:

  • Khoản 6: xác nhận quyền của giám mục Alêxanđria trên Ai Cập, Libya và Pentapolis, “vì giám mục Rôma cũng có thói quen như thế”, đồng thời giữ quyền của Antiôkhia. Chương dịch là “vì giám mục Rôma cũng có tục lệ như thế”.
  • Khoản 8: cách đón nhận những người theo Nôvatianô, tự gọi mình là những người tinh sạch (xem tư liệu chương 35).
  • Khoản 13: không người hấp hối nào, bất kể là ai, bị từ chối của ăn đàng cuối cùng.
  • Khoản 17: cấm hàng giáo sĩ cho vay lấy lãi.
  • Khoản 20: vào các Chúa Nhật và trong năm mươi ngày từ Phục Sinh đến Hiện Xuống, phải đứng mà cầu nguyện, không quỳ.

Sau Nicêa

Constantinô gọi Ariô về khoảng năm 327 hay 328, sau khi Ariô trình một bản tuyên xưng đức tin mơ hồ. Êusêbiô thành Nicômêđia cũng được gọi về. Athanasiô đi theo giám mục Alexanđê đến Nicêa khi còn là phó tế; chính ông kể điều đó (Biện hộ chống phái Ariô 6). Chi tiết ông “nhỏ người” không nằm trong tư liệu của chương này. Chương 41 kể tiếp. Chuyện Đức Lêô XIV đến İznik đã nói ở mục “Đường đến Nicêa”.

Những người trong chương

Ariô (khoảng 256 đến 336), linh mục Alêxanđria.

Alexanđê, giám mục Alêxanđria từ năm 313 đến 328.

Êusêbiô thành Nicômêđia, giám mục, bạn học của Ariô.

Êusêbiô thành Xêdarê, giám mục, sử gia.

Hôsiô, giám mục Côrđôba, Tây Ban Nha.

Constantinô, hoàng đế.

Silvestrô, giám mục Rôma. Vitô và Vinh Sơn, hai linh mục đại diện.

Caecilianô, giám mục Carthage.

Êustathiô, giám mục Antiôkhia.

Phaolô thành Nêôxêdarê và Paphnutiô, hai vị tuyên xưng đức tin từng chịu tra tấn.

Secunđô và Thêôna, hai giám mục Libya không ký.

Theognis, giám mục Nicêa.

Nicôlaô, giám mục Myra, nhiều khả năng không có mặt.

Athanasiô, phó tế, về sau là giám mục Alêxanđria (chương 41).

Grêgôriô thành Nyssa, giám mục, người kể chuyện người đổi tiền.

Những nơi trong chương

Alêxanđria, cảng và nhà thờ Baucalis. Nicômêđia. Nicêa, nay là İznik, bên hồ İznik, Thổ Nhĩ Kỳ. Côrđôba, Tây Ban Nha. Illyricum, vùng ven biển Adriatic, nay là phía tây bán đảo Balkan.

Đọc thêm

Lá thư của Êusêbiô thành Xêdarê gửi giáo phận sau Nicêa chỉ dài vài trang, và là lời của một người vừa bước ra khỏi phòng họp. Đọc nó, rồi đọc chương 19 và 20 sách Về các sắc lệnh của Athanasiô, bạn sẽ thấy vì sao một chữ homoousios lại quan trọng đến thế. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX của cả hai có miễn phí trên trang newadvent.org. Muốn so sánh, hãy đặt bản Kinh Tin Kính năm 325 cạnh kinh Tin Kính bạn đọc mỗi Chúa Nhật. Ai đọc được tiếng Anh có thể tìm cuốn Nicaea and Its Legacy của Lewis Ayres, công trình chuẩn về đề tài này, và cuốn Arius: Heresy and Tradition của Rowan Williams, vẽ khá kỹ chân dung chính con người Ariô.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 34 (Origênê, Luxianô và Antiôkhia), chương 35 (phái Nôvatianô), chương 38 (những vị tuyên xưng đức tin), chương 39 (bữa tiệc mừng hai mươi năm), chương 41 (Athanasiô), chương 42 (Công đồng Constantinôpôli năm 381) và chương 173 (năm 2025 ở İznik).

Trở lại chương 40