Chương 40
Năm 318–325 · Từ bến cảng Alêxanđria đến bờ hồ Nicêa
- Nơi chốn
- Alêxanđria, Nicômêđia, Nicêa
- Giáo hoàng
- Silvestrô I
- Hoàng đế
- Constantinô, Liciniô
Khoảng năm 320, tại bến cảng sầm uất của thành phố Alêxanđria, từ những anh thủy thủ đang kéo dây neo, những bác thợ xay bột bên cối đá, cho đến những người khách bộ hành trên đường đều râm ran ngân nga một bài hát mới. Lời ca dễ nhớ, giai điệu lại bắt tai dễ thuộc. Trong bài hát ấy có một câu điệp khúc cứ được lặp đi lặp lại mãi: “Đã có một thời Người chưa từng hiện hữu”.
“Người” được nhắc đến trong câu hát ấy chính là Ngôi Hai Con Thiên Chúa.
Tác giả của những khúc ca bình dân này là một vị linh mục cao tuổi đầy uy tín tại Alêxanđria tên là Ariô. Cha Ariô đang làm chánh xứ coi sóc nhà thờ Baucalis nằm gần khu bến cảng. Ông có dáng người cao gầy, lối sống khổ hạnh nghiêm trang, lại có tài ăn nói cuốn hút và duyên dáng nên được rất nhiều giáo dân quý mến, đặc biệt là giới các trinh nữ sống đời thánh hiến trong thành và tầng lớp lao động nghèo quanh bến tàu. Để truyền bá tư tưởng thần học của mình, ông đã khéo léo gom các luận điểm vào một tập thơ đặt tên là Thalia, nghĩa là “Bữa tiệc”, rồi phổ nhạc theo những điệu hò quen thuộc để người bình dân ít học cũng có thể vừa làm việc vừa hát theo. Ngay cả những tác giả chính thống đời sau vốn kịch liệt phản đối ông cũng phải thừa nhận sự thật ấy: ông đã sáng tác ra những bài ca cho người đi biển, cho thợ xay bột và cho cả khách đi đường.
Câu hỏi thần học mà cha Ariô đặt ra sẽ làm chao đảo cả Hội Thánh suốt sáu mươi năm tiếp theo: Đức Giêsu Kitô có thực sự là Thiên Chúa đích thực ngang bằng với Chúa Cha hay không?
“Đã có một thời Người chưa từng hiện hữu”
Thực tâm ban đầu, linh mục Ariô không hề có ý định hạ thấp Chúa Kitô; mục đích của ông là muốn bảo vệ đến cùng điều mà ông coi là nền tảng tối thượng của độc thần giáo: chỉ có một Thiên Chúa duy nhất, tuyệt đối siêu việt, không do ai sinh ra và không hề có điểm khởi đầu. Từ tiền đề đó, ông suy luận theo lý lẽ tự nhiên của con người: nếu nói Chúa Con được Chúa Cha “sinh ra”, thì chắc chắn người con phải có mặt sau người cha và phải có một thời điểm bắt đầu hiện hữu. Mà hễ đấng nào có điểm khởi đầu thì không thể nào là Thiên Chúa vĩnh cửu giống như Chúa Cha được. Vì thế, Ariô đi đến kết luận: Ngôi Lời, tức Chúa Con, thực chất chỉ là loài thụ tạo đầu tiên được Thiên Chúa dựng nên từ hư vô trước mọi loài thụ tạo khác, một thụ tạo cao trọng nhất và hoàn hảo nhất được Chúa Cha dùng làm trung gian để tạo dựng nên vũ trụ muôn vật, nhưng xét cho cùng thì vẫn chỉ là một thụ tạo chứ không phải là Thiên Chúa thật.
Lối lý luận cha trước con sau ấy nghe rất hợp lý với người đương thời, vì họ đã quen với triết học Hy Lạp: ở trên cùng có một vị Thần Tối Cao bất khả tiếp cận, và đứng bên dưới ngài là các bậc thần linh trung gian thấp hơn.

Thế nhưng Đức Giám mục bản quyền của giáo phận Alêxanđria là Đức Alexanđê đã nhận ra ngay mối nguy hiểm chết người của học thuyết này. Bởi lẽ, nếu Đức Kitô xét đến cùng chỉ là một loài thụ tạo được dựng nên, thì hóa ra khi người Kitô hữu quỳ gối thờ lạy Đức Giêsu trong Thánh lễ là đang phạm tội thờ lạy một loài thụ tạo, tức là rơi vào tội thờ ngẫu tượng! Hơn nữa, xét về mặt cứu độ, nếu Đức Kitô không phải là Thiên Chúa thật thì làm sao Người có thể ban sự sống thần linh và cứu chuộc con người được? Một loài thụ tạo dù cao cả đến đâu cũng không thể tự mình cứu độ một loài thụ tạo khác.
Khoảng giữa năm 318 và 321, Giám mục Alexanđê họp gần một trăm giám mục Ai Cập và Libya tại Alêxanđria; hội nghị lên án học thuyết của Ariô và ra vạ tuyệt thông ông.
Cha Ariô nhất quyết không chịu khuất phục. Ông rời bỏ Ai Cập lên đường đi vận động sự ủng hộ của các giám mục phương Đông, và ông đã tìm được một đồng minh quyền thế: đó là Đức Giám mục Êusêbiô của giáo phận Nicômêđia, nơi đặt cung điện của hoàng đế. Thuở trẻ, cả Ariô lẫn Giám mục Êusêbiô đều từng là học trò đồng môn dưới trướng của vị thầy danh tiếng Luxianô tại Antiôkhia, người đã chịu tử đạo năm 312. Giám mục Êusêbiô thành Nicômêđia liền đứng ra bảo vệ người bạn đồng môn, viết thư gửi đi khắp các giáo phận để vận động hậu thuẫn cho Ariô. Chỉ trong vòng vài năm ngắn ngủi, toàn bộ các giáo đoàn ở phương Đông đã bị xé đôi thành hai phe kình chống nhau dữ dội. Không chỉ hàng giáo sĩ mà cả giáo dân ngoài đường cũng cuốn vào cuộc tranh cãi: người ta cãi nhau về Chúa Cha và Chúa Con ở ngoài chợ búa, cãi nhau cả ở trong nhà tắm công cộng. Thánh Giám mục Grêgôriô thành Nyssa sống sau đó ít lâu đã mô tả lại bầu khí sục sôi đến mức khôi hài tại kinh đô Constantinôpôli thời ấy: nếu bạn ghé vào quầy đổi tiền để xin đổi mấy đồng tiền lẻ, anh nhân viên đổi tiền sẽ lập tức giảng cho bạn một bài về sự khác biệt giữa Đấng được sinh ra và Đấng không được sinh ra; còn nếu bạn ghé tiệm bánh hỏi thăm giá một ổ bánh mì hôm nay bao nhiêu, bác thợ làm bánh sẽ nghiêm giọng trả lời rằng Chúa Cha thì lớn hơn còn Chúa Con thì nhỏ hơn và lệ thuộc vào Cha!
Lá thư giảng hòa của hoàng đế
Năm 324, sau khi đánh bại người em rể Liciniô để thống nhất cả đế quốc dưới một mối, hoàng đế Constantinô đặt chân sang phương Đông và sửng sốt khi thấy Hội Thánh mà ông hằng kỳ vọng sẽ là chất keo gắn kết đế quốc lại đang tự xé nát mình vì những cuộc cãi vã thần học.
Nhà vua liền viết một bức thư dài gửi chung cho cả hai nhân vật chính là Giám mục Alexanđê và linh mục Ariô, rồi giao cho vị cố vấn tôn giáo thân cận của mình là Đức Giám mục Hôsiô, giáo phận Côrđôba bên Tây Ban Nha, đích thân mang sang tận Alêxanđria để hòa giải. Trong thư, với cái nhìn thực dụng của một nhà chính trị chưa hiểu sâu về giáo lý, Constantinô trách nhẹ cả hai người rằng toàn bộ cuộc tranh cãi này thực chất chỉ là chuyện vặt vãnh về câu chữ, một câu hỏi lý thuyết nhỏ nhặt đến mức chẳng đáng làm mất lòng ai; lẽ ra các nhà thần học có suy nghĩ khác nhau thì nên giữ kín trong đầu mình chứ đừng đem ra bàn tán giữa chợ làm dân chúng hoang mang rối loạn. Ông khuyên hai thầy trò hãy làm hòa với nhau đi, giống như các nhà triết học thuộc cùng một trường phái dù có bất đồng ý kiến về vài chi tiết phụ nhưng vẫn sống hòa thuận với nhau vậy.

Nhưng đến Alêxanđria, Giám mục Hôsiô hiểu ngay đây không phải chuyện câu chữ vặt mà là chuyện sống còn của đức tin. Bức thư không giải quyết được gì. Trước nguy cơ Giáo hội phân rẽ, Constantinô làm một việc chưa từng có: triệu tập giám mục khắp thế giới về một nơi để giải quyết dứt điểm.

Những nẻo đường đổ về Nicêa
Địa điểm được chọn để tổ chức đại hội là thành phố Nicêa, một thị trấn nhỏ mát mẻ nằm bên bờ hồ Ascania thuộc tỉnh Bithynia, cách không xa kinh đô Nicômêđia của nhà vua để ông tiện bề qua lại. Ngày nay đó là thị trấn İznik thuộc đất nước Thổ Nhĩ Kỳ. Ban đầu công đồng dự kiến họp tại thành Ancyra, nay là Ankara, nhưng sau đó được dời về Nicêa vì khí hậu ôn hòa và giao thông đường thủy lẫn đường bộ đều thuận tiện hơn. Hoàng đế đã ra lệnh cho phép các giám mục được sử dụng miễn phí hệ thống xe ngựa và trạm nghỉ của bưu chính hoàng gia, một đặc quyền vốn chỉ dành riêng cho các quan đại thần đi công cán, đồng thời xuất ngân khố đài thọ mọi chi phí ăn ở cho các đoàn đại biểu trong suốt thời gian hội họp.

Từ khắp các ngả đường của phương Đông, các giám mục lũ lượt kéo về: từ Ai Cập, Syria, Palestine, vùng Tiểu Á cho đến Hy Lạp. Có cả những vị chủ chăn lặn lội đến từ bên ngoài biên giới đế quốc Rôma như một giám mục tên là Gioan đến từ xứ Ba Tư xa xôi, những vị từ Armenia và một vị tên là Têôphilô, Giám mục của bộ tộc người Goth ở vùng bán đảo Crimê. Ngược lại, vì đường sá quá xa và cuộc tranh cãi này vốn diễn ra bằng tiếng Hy Lạp ở miền Đông, nên Giáo hội phương Tây chỉ cử một số ít đại diện sang dự: có Giám mục Hôsiô từ Tây Ban Nha, Giám mục Caecilianô từ Carthage bên Bắc Phi, cùng một vài giám mục đến từ xứ Gaul và nước Ý. Đức Giáo hoàng Silvestrô I tại Rôma vì tuổi cao sức yếu không thể đi đường xa được nên đã cử hai vị linh mục đại diện là cha Vitô và cha Vinh Sơn sang dự thế và ký tên thay cho ngài.
Về số giám mục dự công đồng, tài liệu cổ ghi hơi khác nhau: Giám mục Êusêbiô thành Xêdarê có mặt tại chỗ ghi là “hơn hai trăm năm mươi vị”, còn thánh Athanasiô, lúc ấy là thầy phó tế đi theo phục vụ Giám mục Alexanđê, thì nhớ là “khoảng ba trăm vị”. Thế hệ tín hữu đời sau lại rất thích dùng con số biểu tượng là đúng 318 vị nghị phụ, bởi con số 318 gợi nhắc đến số gia nhân trung thành mà tổ phụ Ápraham đã dẫn theo để đi giải cứu người cháu là ông Lót trong sách Sáng Thế. Phần đông các nhà sử học hiện đại ước tính con số thực tế nằm ở khoảng giữa hai trăm năm mươi và ba trăm giám mục, chưa kể hàng ngàn linh mục, phó tế và thư ký đi theo giúp việc.
Đi giữa hàng ngũ các giám mục hôm ấy có những gương mặt mà toàn thể đại hội đều phải nghiêng mình kính cẩn: đó là những vị chủ chăn vẫn còn mang đầy trên thân xác những vết thương tàn phế từ thời kỳ đại bách hại mới chấm dứt cách đó hơn mười năm: vị thì bị khoét mất con mắt phải, vị thì bước đi tập tễnh vì gân chân đã bị cắt, vị thì đôi bàn tay co quắp bại liệt vì từng bị kẹp bằng sắt nung đỏ. Đức Giám mục Phaolô của giáo phận Nêôxêdarê bên bờ sông Êuphrát là một trong những chứng nhân sống như thế: sử gia Têôđôrêtô cho biết cả hai bàn tay của ngài đã bị đốt cháy đến liệt hẳn dưới thời bạo chúa Liciniô. Các ngài bước vào phòng họp không phải để chơi trò đấu trí văn chương, mà để làm chứng cho một đức tin mà các ngài đã trả giá bằng chính máu thịt của mình.
Khi hoàng đế bước vào phòng họp
Vào ngày khai mạc trọng thể, có lẽ là vào cuối tháng Năm hoặc đầu tháng Sáu năm 325, toàn thể các giám mục đã ngồi ổn định chỗ dọc hai bên đại sảnh lớn nhất trong cung điện mùa hè tại Nicêa để chờ đợi. Sử gia Êusêbiô kể lại rằng cả hội trường chìm trong bầu khí trang nghiêm, tĩnh lặng. Đầu tiên, một vài cận thần thân tín của nhà vua bước vào. Đó không phải là toán lính cấm vệ cầm gươm giáo như thường lệ, mà chỉ là những quan chức bạn hữu vốn cũng là tín hữu Kitô giáo. Rồi khi có hiệu lệnh, toàn thể các giám mục đứng dậy: hoàng đế Constantinô bước vào, khoác trên mình tấm hoàng bào màu tím thẫm thêu chỉ vàng lấp lánh đá quý và ngọc trai, uy nghi rực rỡ mà theo lời Êusêbiô mô tả là “trông chẳng khác nào một thiên sứ của Thiên Chúa từ trời bước xuống”. Nhà vua tiến đến giữa hàng ghế đầu, đứng trước một chiếc ghế đẩu nhỏ chạm vàng; ông không ngồi ngay mà đứng chờ đến khi các giám mục ra hiệu mời mới ngồi.
Sau lời chào của một giám mục chủ tọa, Constantinô đọc một diễn văn ngắn bằng tiếng Latinh, có người dịch ngay sang tiếng Hy Lạp. Ông tha thiết nói rằng trong mắt ông, chia rẽ trong lòng Hội Thánh còn tai hại hơn mọi cuộc chiến ngoài biên giới. Rồi nhà vua nhường việc điều hành cho các giám mục.
Sử gia Rufinô viết sử khoảng bảy mươi năm sau còn kể thêm một giai thoại rất đẹp xảy ra vào đầu kỳ họp: trước ngày khai mạc, có nhiều giám mục vì có hiềm khích cá nhân với nhau đã viết sẵn các tập đơn từ kiện cáo đồng sự rồi lén đem nộp lên cho hoàng đế nhờ phân xử; hôm ấy, Constantinô đã sai người mang cả chồng đơn kiện đã niêm phong đó ra trước mặt đại hội rồi cho châm lửa đốt cháy sạch mà không hề mở ra đọc một tờ nào, đồng thời ôn tồn bảo các ngài rằng lỗi lầm của các linh mục nếu có thì hãy để một mình Thiên Chúa xét xử trong ngày sau hết.
Quanh Công đồng Nicêa còn một chuyện dân gian rất nổi tiếng: đang lúc Ariô trình bày, thánh Giám mục Nicôlaô thành Myra, vị thánh hay tặng quà mà phương Tây về sau biến thành Ông già Noel, nóng ruột trước lời phạm thượng đã bước ra giữa phòng họp tát Ariô một cái nảy lửa! Thật ra chuyện này chỉ xuất hiện lần đầu trong những truyện kể viết hơn một ngàn năm sau; không tài liệu đương thời nào ghi, và sử gia còn không chắc thánh Nicôlaô có dự Công đồng hay không.
Cuộc tranh luận xoay quanh chữ “đồng bản thể”
Tiếc là Công đồng Nicêa không để lại biên bản ghi từng lời phát biểu; mọi điều ta biết về cuộc tranh luận đều dựa vào thư và hồi ký của những người ngồi trong phòng họp hôm ấy.
Theo các nhân chứng, ban đầu nhóm ủng hộ Ariô, đứng đầu là Êusêbiô thành Nicômêđia, tự tin trình một bản tuyên xưng đức tin soạn sẵn. Nhưng vừa đọc tới chỗ nói trắng ra Chúa Con chỉ là thụ tạo, cả hội trường la ó dữ dội; các giám mục phẫn nộ đứng bật dậy, có vị giật phăng tờ giấy trên tay người đọc xé nát tại chỗ. Chính Giám mục Êustathiô của Antiôkhia, một vị chủ tọa hôm ấy, thuật lại cảnh này.
Giữa lúc căng thẳng, Êusêbiô thành Xêdarê, học giả ôn hòa đứng giữa hai phe, xin đọc bản Kinh Tin Kính giáo phận ngài vẫn dùng từ lâu để dạy dự tòng trước khi chịu phép Rửa. Bản kinh trang trọng, đạo đức, chỉ dùng chữ có sẵn trong Kinh Thánh. Nhưng nghe xong, phe chính thống, nhất là Giám mục Alexanđê và thầy phó tế trẻ Athanasiô, thấy ngay một kẽ hở lớn: nếu bản tuyên xưng chỉ dùng chữ chung chung của Kinh Thánh, thì phe Ariô cũng sẵn sàng ký ngay mà chẳng đổi chút quan điểm nào! Nhiều năm về sau, thánh Athanasiô đã kể lại cảnh tượng trớ trêu diễn ra trong phòng họp lúc ấy: khi các giám mục đề nghị đưa vào bản kinh cụm từ Kinh Thánh nói Chúa Con là “Bởi Thiên Chúa”, phe Ariô liền nhìn nhau nháy mắt rồi gật đầu đồng ý ngay, vì họ ngầm hiểu trong bụng rằng con người và muôn vật suy cho cùng cũng đều “bởi Thiên Chúa” mà ra cả; khi các giám mục đề nghị gọi Đức Kitô là “Hình ảnh và Sức mạnh của Thiên Chúa”, phe Ariô lại tiếp tục thì thầm nháy mắt với nhau rồi giơ tay tán thành, bởi trong Cựu Ước con người cũng được gọi là hình ảnh của Chúa, thậm chí đàn châu chấu đôi khi cũng được gọi là “đạo binh sức mạnh của Chúa”! Để chấm dứt trò lách luật bằng chữ nghĩa hai mặt ấy, công đồng nhận thấy bắt buộc phải đưa vào bản Kinh Tin Kính một thuật ngữ thần học thật chuẩn xác và sắc bén đến mức phe Ariô không còn bất cứ kẽ hở nào để giải thích lệch đi được nữa.

Và từ được chọn để đưa vào chính là chữ homoousios trong tiếng Hy Lạp, dịch ra tiếng Việt là “đồng bản thể”, nghĩa là có cùng một bản tính, cùng một thực thể duy nhất với Chúa Cha. Câu chữ này khẳng định dứt khoát rằng Chúa Con không phải chỉ “giống” Chúa Cha ở bề ngoài, mà Người chia sẻ trọn vẹn chính bản tính thần linh duy nhất của Chúa Cha: Chúa Cha là Thiên Chúa thật thế nào, thì Chúa Con cũng là Thiên Chúa thật y như vậy. Thực ra, nhiều vị giám mục phương Đông lúc đầu cũng cảm thấy hơi ngần ngại khi đưa chữ homoousios vào Kinh Tin Kính, thứ nhất là vì từ này không có mặt nguyên chữ trong Kinh Thánh mà vốn là một thuật ngữ mượn từ triết học, thứ hai là vì cách đó gần sáu mươi năm, năm 268, một công đồng họp tại Antiôkhia từng bác bỏ từ này khi ông lạc giáo Phaolô thành Samosata dùng nó theo một nghĩa sai lạc khác. Thế nhưng tại thời điểm năm 325, ai cũng thấy rõ chỉ có duy nhất chữ “đồng bản thể” ấy mới đóng sập được cánh cửa trước tà thuyết coi Chúa Con là loài thụ tạo của Ariô.
Theo Êusêbiô thành Xêdarê, chính Constantinô đang ngồi nghe đã đề nghị đưa chữ homoousios vào văn bản. Sử gia hiện đại cho rằng Constantinô không rành tiếng Hy Lạp và triết học đến mức tự nghĩ ra chữ ấy, mà hẳn người mớm lời là cố vấn ngồi ngay bên ông: Đức Giám mục Hôsiô thành Côrđôba cùng với các đại diện của Rôma, nơi từ lâu đã quen dùng thuật ngữ tương đương trong tiếng Latinh là chữ consubstantialis, cũng nghĩa là đồng bản thể.
Thế là dựa trên khung sườn bản kinh rửa tội cổ truyền, Công đồng Nicêa đã chính thức soạn thảo và thông qua một Bản Tuyên xưng Đức tin chung cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ, trong đó chèn thêm những câu chữ đanh thép như những bức tường thành chặn đứng mọi lối rẽ của lạc giáo Ariô:
“Chúng tôi tin kính một Thiên Chúa là Cha toàn năng, Đấng tạo thành trời đất, muôn vật hữu hình và vô hình. Và tin kính một Chúa Giêsu Kitô, Con của Thiên Chúa, sinh bởi Đức Chúa Cha, là Con Một, nghĩa là phát xuất từ chính bản thể của Chúa Cha, Ngài là Thiên Chúa bởi Thiên Chúa, Ánh sáng bởi Ánh sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật; được sinh ra chứ không phải được tạo thành, đồng bản thể với Đức Chúa Cha; nhờ Người mà muôn vật được tạo thành…”

Bản kinh tiếp tục tuyên xưng mầu nhiệm Ngôi Lời đã vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta mà từ trời ngự xuống mặc lấy xác phàm làm người, chịu khổ hình, sống lại vào ngày thứ ba, lên trời và sẽ trở lại để phán xét kẻ sống và kẻ chết. Cuối cùng, vì năm 325 chỉ mới bàn về Ngôi Hai, bản kinh kết bằng một câu vỏn vẹn năm chữ: “Và tin kính Chúa Thánh Thần”. Phần giải thích dài hơn về Chúa Thánh Thần và Hội Thánh như chúng ta đọc ngày nay sẽ được Công đồng chung thứ hai tại Constantinôpôli bổ sung thêm vào năm 381.
Ở ngay cuối bản kinh năm 325, công đồng còn đính kèm một đoạn kết án rất nghiêm khắc: tuyên bố tuyệt thông bất cứ kẻ nào dám mở miệng nói rằng “Đã có một thời Người chưa từng hiện hữu”, hoặc nói “Trước khi được sinh ra thì Người chưa hiện hữu”, hoặc nói rằng Chúa Con được dựng nên từ hư không hay thuộc về một bản chất khác với Chúa Cha.
Mỗi sáng Chúa nhật hôm nay, khi cả cộng đoàn đứng lên đọc Kinh Tin Kính: “Thiên Chúa bởi Thiên Chúa, Ánh sáng bởi Ánh sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật, được sinh ra mà không phải được tạo thành, đồng bản thể với Đức Chúa Cha…”, chúng ta đang đọc lại gần như nguyên vẹn từng chữ một những lời tuyên xưng đức tin đã được các bậc tiền nhân đúc kết bên bờ hồ Nicêa vào mùa hè năm 325. Cụm từ “đồng bản thể” mà người Công giáo Việt Nam mình đọc chính là dịch ra từ chữ Latinh consubstantialis, vốn là bản dịch chuẩn xác của chữ Hy Lạp homoousios năm xưa.
Những người từ chối đặt bút ký
Khi đưa Kinh Tin Kính ra lấy chữ ký, gần ba trăm giám mục lần lượt ký. Chỉ có hai giám mục Libya, hàng xóm cũ của Ariô, là Secunđô thành Ptolemais và Thêôna thành Marmarica, nhất quyết không ký để giữ lòng với Ariô. Êusêbiô thành Xêdarê đắn đo một ngày rồi cũng ký, và viết một thư dài về giáo phận giải thích vì sao ngài chịu ký chữ “đồng bản thể” vốn lúc đầu còn dè dặt; bức thư ấy nay vẫn còn. Ngay cả Êusêbiô thành Nicômêđia, đầu phe Ariô, sợ mất chức cũng miễn cưỡng ký phần Kinh Tin Kính, nhưng tìm cách né đoạn kết án bạn mình ở cuối văn bản.
Công đồng vừa tuyệt thông Ariô và hai giám mục không ký, Constantinô liền dùng quyền nhà nước thi hành: đày Ariô cùng Secunđô và Thêôna sang Illyricum, miền núi Balkan dọc biển Adriatic. Ba tháng sau khi công đồng bế mạc, vì vẫn che chở môn đệ Ariô, hai giám mục có thế lực là Êusêbiô thành Nicômêđia và Theognis của chính Nicêa cũng bị cách chức, đày sang tận xứ Gaul. Constantinô còn ra chiếu đốt sạch sách và thơ của Ariô, như các bạo chúa xưa từng đốt sách đạo; chiếu chỉ nói rõ: bất cứ ai bị bắt quả tang lén lút cất giấu sách của Ariô trong nhà mà không chịu đem nộp để đốt sẽ bị xử tử hình ngay lập tức!
Lần đầu tiên trong lịch sử Hội Thánh, một phán quyết thuần túy về giáo lý đức tin của các giám mục lại được đem ra cưỡng chế thi hành bằng lưỡi gươm và án tử hình của nhà nước. Những con người vừa mới bước ra khỏi lò lửa bách hại của Điôclêtianô chưa đầy mười ba năm trước, giờ đây lại chứng kiến cảnh những người đồng đạo khác bị còng tay giải đi lưu đày vì quan điểm tôn giáo của họ. Trớ trêu thay, lệnh lưu đày ấy lại được ban ra nhân danh việc bảo vệ chính niềm tin của mình.
Những quyết định mục vụ khác của công đồng
Ngoài vụ Ariô, Công đồng Nicêa còn quyết định nhiều việc kỷ luật quan trọng. Trước hết là thống nhất ngày lễ Phục Sinh: từ nay mọi Giáo hội sẽ mừng chung một ngày Chúa nhật, tự tính theo trăng mùa xuân chứ không lệ thuộc cách tính lễ Vượt Qua của lịch Do Thái. Cách tính cụ thể, về sau đúc thành công thức quen thuộc: lễ Phục Sinh rơi vào “Chúa nhật đầu tiên ngay sau ngày trăng tròn đầu tiên tính từ ngày Xuân phân 21 tháng Ba”, sẽ được các Giáo hội từng bước hoàn thiện thống nhất trong các thế kỷ tiếp theo. Quyết định này đã khép lại một cuộc tranh luận âm ỉ suốt từ thế kỷ thứ hai, như chương 25 đã nhắc tới, khi một số giáo đoàn ở vùng Tiểu Á và Syria vẫn giữ thói quen mừng lễ Phục Sinh trùng vào ngày 14 tháng Nisan của người Do Thái bất kể hôm ấy rơi vào thứ mấy trong tuần, trong khi Rôma, Alêxanđria và đại đa số các nơi khác thì luôn mừng vào ngày Chúa nhật. Có một điều đáng buồn là trong bức thư hoàng đế Constantinô gửi cho các giáo phận để thông báo quyết định đổi lịch này, nhà vua lại dùng những lời lẽ hết sức nặng nề và cay nghiệt để miệt thị dân tộc Do Thái, những lời lẽ định kiến mà đáng tiếc là nhiều người Kitô hữu đời sau sẽ còn lặp đi lặp lại suốt nhiều thế kỷ, gây ra không ít hệ lụy đau thương trong lịch sử.
Bên cạnh đó, công đồng cũng ban hành hai mươi điều khoản giáo luật chính thức, gọi là các canon, tiếng Hy Lạp nghĩa là “thước đo, quy tắc”, để chấn chỉnh kỷ cương Hội Thánh:
- Về tổ chức giáo quyền: Điều luật số 6 chính thức xác nhận quyền quản hạt truyền thống của ba tòa giám mục lớn là Alêxanđria trên toàn vùng Ai Cập và Libya, Antiôkhia trên vùng Syria, và Rôma, với lời giải thích rằng “bởi vì Đức Giám mục thành Rôma cũng có phong tục quyền hạn tương tự như vậy”. Đây chính là nền tảng hình thành nên các Tòa Thượng phụ lớn trong Giáo hội cổ đại.
- Về hòa giải nội bộ: Điều 8 định cách nhẹ nhàng đón các giám mục, giáo sĩ từng theo phái Nôvatianô, mà chương 35 đã kể, trở về hiệp thông trọn vẹn.
- Về đời sống giáo sĩ và bác ái: Điều 17 cấm giáo sĩ cho vay lấy lãi dưới mọi hình thức. Điều 13 dặn một điều đầy thương xót: hối nhân nào đang hấp hối thì không được từ chối Của Ăn Đàng, tức Mình Thánh Chúa, lần cuối.
- Về tư thế cầu nguyện: Điều 20, điều cuối, dặn rằng các ngày Chúa nhật và suốt năm mươi ngày Mùa Phục Sinh, từ Phục Sinh đến Hiện Xuống, là những ngày vui mừng Chúa sống lại, nên tín hữu đứng mà cầu nguyện chứ không quỳ như những ngày sám hối.

Sau khi hoàn tất mọi công việc, các giám mục ở lại dự đại tiệc mừng hai mươi năm trị vì của hoàng đế Constantinô như đầu chương 39 đã kể, nhận những món quà tiễn biệt hậu hĩnh của nhà vua rồi chia tay nhau lên đường trở về giáo phận của mình, mang theo Bản Kinh Tin Kính Nicêa và hai mươi điều giáo luật mới để phổ biến cho đoàn chiên.
Khi rời bờ hồ Nicêa mùa hè năm 325 ấy, rất nhiều vị giám mục đinh ninh rằng cơn bão lạc giáo Ariô thế là đã chấm dứt. Nhưng các ngài đã lầm. Chỉ đúng hai, ba năm sau ngày công đồng bế mạc, chính hoàng đế Constantinô đã thay đổi thái độ, cho gọi các giám mục phe Ariô từ nơi lưu đày trở về triều đình và phục hồi danh dự cho chính linh mục Ariô. Một cuộc khủng hoảng mới còn dữ dội và kéo dài hơn gấp bội sắp sửa ập xuống trên Hội Thánh; và trong suốt gần nửa thế kỷ giông bão tiếp theo ấy, người chiến sĩ kiên cường nhất đứng mũi chịu sào để bảo vệ đến cùng từng chữ “đồng bản thể” của Công đồng Nicêa sẽ chính là thầy phó tế trẻ tuổi, có vóc người nhỏ nhắn từng đi theo tháp tùng Đức Giám mục Alexanđê đến dự công đồng năm ấy: thánh Athanasiô.
Đúng một ngàn bảy trăm năm sau mùa hè lịch sử ấy, vào tháng Mười Một năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã thực hiện chuyến tông du đến thị trấn İznik, tức thành Nicêa xưa, cùng đứng bên bờ hồ lịch sử với Đức Thượng phụ Đại kết Bartôlômêô của Constantinôpôli để chung lời cầu nguyện kỷ niệm 1.700 năm Công đồng chung đầu tiên của Kitô giáo. Mặt hồ nước phẳng lặng năm xưa nay vẫn còn đó; và ngay bên dưới làn nước trong vắt gần bờ hồ, các nhà khảo cổ học cách đây ít năm đã phát hiện ra phần nền móng bằng đá của một ngôi vương cung thánh đường cổ kính đã nằm chìm dưới đáy hồ từ bao thế kỷ.
Mặt hồ nước phẳng lặng năm xưa nay vẫn còn đó; và ngay bên dưới làn nước trong vắt gần bờ hồ, các nhà khảo cổ học cách đây ít năm đã phát hiện ra phần nền móng bằng đá của một ngôi vương cung thánh đường cổ kính đã nằm chìm dưới đáy hồ từ bao thế kỷ.
Chương 40 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
…được sinh ra mà không phải được tạo thành, đồng bản thể với Đức Chúa Cha…
Những người trong chương
- Êusêbiô thành Xêdarê · Lá thư dài ông gửi giáo phận để giải thích vì sao ông ký chữ "đồng bản thể" đến nay vẫn còn.
- Nicôlaô · Chuyện ngài tát Ariô giữa phòng họp chỉ thấy trong những cuốn truyện viết hơn một ngàn năm sau. Các sử gia không chắc ngài có mặt ở Nicêa.
Nơi ấy hôm nay
- İznik là Nicêa xưa, một thị trấn bên hồ ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tháng Mười Một năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đến cầu nguyện bên hồ cùng Thượng phụ Bartôlômêô.
- Dưới mặt hồ İznik, năm 2014 các nhà khảo cổ tìm thấy nền đá của một vương cung thánh đường cổ, chìm dưới đáy hồ từ bao thế kỷ.
Muốn đọc thêm
Athanasiô, Về các sắc lệnh, chương 19 và 20 · thư của Êusêbiô thành Xêdarê gửi giáo phận sau Nicêa · Kinh Tin Kính đọc mỗi Chúa Nhật · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Ariô
- Alexanđê
- Êusêbiô thành Nicômêđia
- Êusêbiô thành Xêdarê
- Hôsiô
- Constantinô
- Silvestrô
- Vitô
- Vinh Sơn
- Caecilianô
- Êustathiô
- Phaolô thành Nêôxêdarê
- Paphnutiô
- Secunđô
- Thêôna
- Theognis
- Nicôlaô
- Athanasiô
- Grêgôriô thành Nyssa
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 41
Athanasiô, một mình chống cả thế giới
Vì sao giám mục Athanasiô bị đuổi khỏi Alêxanđria đến năm lần mà vẫn không chịu nhượng bộ?
Khoảng 17 phút đọc












