Tư liệu chương 41
Kiểm chứng chương 41: Athanasiô, một mình chống cả thế giới
Đọc xong chương 41, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: bàn tay khô trong chiếc hộp gỗ có thật không, đêm lính xông vào nhà thờ ai kể lại, đám mây nhỏ và chiếc thuyền quay ngược lấy từ đâu ra. Chương kể đời thánh Athanasiô, giám mục Alêxanđria từ năm 328 đến 373, người bảo vệ đức tin Nicêa qua năm lần bị đày. Nhiều chuyện trong chương nghe như tiểu thuyết, và bạn có quyền hỏi chúng có thật không. Phần lớn đến từ chính các sách của Athanasiô, hoặc từ các sử gia thế kỷ V như Socrates, Sôzômênô, Têôđôrêtô và Rufinô. Athanasiô là một bên trong cuộc tranh luận, nên lời ông kể tất nhiên có phần bênh mình. Những trang này chỉ chỗ tra từng chuyện và nói rõ chuyện nào chỉ có một nguồn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Những sách của Athanasiô được dẫn:
- Biện hộ chống phái Ariô (khoảng năm 357): gồm nhiều văn kiện của các công nghị và thư từ mà Athanasiô gom lại để tự bào chữa.
- Biện hộ về việc chạy trốn (khoảng năm 357).
- Lịch sử phái Ariô (khoảng năm 358).
- Về việc Ngôi Lời nhập thể.
- Cuộc đời thánh Antôn.
Công nghị Tyrô và bàn tay của Arsêniô
Nguồn. Câu chuyện có ở Socrates (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 29), Têôđôrêtô (quyển 1, chương 30) và Sôzômênô (quyển 2, chương 25). Chính Athanasiô cũng nhắc vụ Arsêniô, và chép lại một lá thư của chính Arsêniô, trong đó người này xin làm hòa với Athanasiô và nhận mình vẫn còn sống (Biện hộ chống phái Ariô 63 đến 70). Như vậy chuyện Arsêniô còn sống có văn bản đi kèm. Còn cảnh kịch tính trùm áo choàng, vén từng ống tay áo trước công nghị thì đến từ Socrates, viết khoảng một trăm năm sau. Chuyện những kẻ tố cáo giấu Arsêniô trong một đan viện, và người của Athanasiô tìm ra trước, là phần “chuyện kể” mà các nguồn của sách này không tách riêng.
Arsêniô là giám mục Hypsêlê, thuộc phái Mêlêtiô, một nhóm ly khai ở Ai Cập chống Athanasiô.
Ngoại hình. Hoàng đế Giulianô, trong một lá thư (thư số 46 của ông), chê Athanasiô là một gã người lùn (tiếng Latinh homunculus), và thánh Grêgôriô thành Nazianzô cũng nhắc ông nhỏ người. Chi tiết “da ngăm” có trong vài nguồn muộn hơn.
Tuổi. Athanasiô sinh khoảng năm 296 đến 298, nên năm 335 ông khoảng ngoài ba mươi lăm. Chương viết “ngoài ba mươi tuổi một chút”, gần đúng.
Bị kết án và đày. Công nghị Tyrô kết án ông năm 335. Ông lên Constantinôpôli gặp thẳng hoàng đế. Lúc ấy các đối thủ tố ông dọa chặn tàu chở lúa từ Alêxanđria sang Constantinôpôli. Athanasiô kể chuyện này ở Biện hộ chống phái Ariô 87. Constantinô đày ông sang Trier tháng 11 năm 335. Trier là một trong các nơi ở của triều đình, nơi người con cả còn sống của hoàng đế, Constantinô II, cai trị với danh hiệu Caesar. Cổng thành Rôma đồ sộ Porta Nigra đến nay vẫn đứng ở đó. Chương gọi ông là “người con cả của hoàng đế”, nghĩa là con cả còn sống, vì Crispô đã bị xử tử từ năm 326 (xem tư liệu chương 39).
Năm lần lưu đày, các sử gia thường xếp như sau:
| 1 | 335 đến 337 | Constantinô | Trier |
|---|---|---|---|
| 2 | 339 đến 346 | Constantiô II | Rôma |
| 3 | 356 đến 362 | Constantiô II | Sa mạc Ai Cập |
| 4 | 362 đến 363 | Giulianô | Thượng Ai Cập |
| 5 | 365 đến 366 | Valens | Ngoại ô Alêxanđria |
Cộng lại khoảng mười bảy năm. Chương viết “hơn mười bảy năm” và “bốn mươi lăm năm làm giám mục” (từ 328 đến 373), đúng.
Chàng phó tế trẻ ở Nicêa
Athanasiô tự kể ông đi Nicêa cùng giám mục Alexanđê (xem tư liệu chương 40). Chương viết rằng người ta nói ông đã giúp giám mục Alexanđê chuẩn bị lý lẽ. Các sử gia đời sau như Socrates (quyển 1, chương 8) và Têôđôrêtô cũng nói vậy. Không có văn bản thời ấy cho biết ông cụ thể đã làm gì ở công đồng.
Được chọn làm giám mục năm 328. Alexanđê qua đời ngày 17 tháng 4 năm 328. Athanasiô được tấn phong ngày 8 tháng 6 năm 328. Chuyện Alexanđê dặn trước muốn Athanasiô kế vị có trong Sôzômênô (quyển 2, chương 17). Chuyện bị chê còn trẻ: đối thủ nói ông chưa đủ ba mươi tuổi, tuổi tối thiểu để làm giám mục. Philôstôrgiô, sử gia phe Ariô, còn kể việc tấn phong diễn ra vội vàng. Các giám mục Ai Cập thì viết thư tuyên bố cuộc bầu hợp lệ (Biện hộ chống phái Ariô 6).
Ariô và các bài hát đã nói ở tư liệu chương 40.
Điều ông nắm giữ
Câu “Người đã làm người để chúng ta được làm thành thần linh” nằm ở chương 54, đoạn 3 sách Về việc Ngôi Lời nhập thể. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trích nó ở số 460. Ý “được làm thành thần linh” ở đây nghĩa là được tham dự vào sự sống của Thiên Chúa, như thư thứ hai của thánh Phêrô (1,4) nói “được thông phần bản tính Thiên Chúa”, không phải trở thành một vị thần khác. Chương nói đúng điều này.
Năm viết sách. Chương viết ông soạn cuốn này “Trước Nicêa, khi còn trẻ”. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu còn bàn: có người đặt sách khoảng năm 318, có người đặt khoảng năm 335 đến 337, trong lần lưu đày thứ nhất. Sách không nhắc đến Ariô, nên có người cho là viết trước cuộc tranh luận, có người lại cho rằng ông cố ý không nhắc.
Lý lẽ rằng một thụ tạo không thể cho ta điều chính nó không có là phần tóm lược của người viết, hợp với tinh thần sách, nhất là các chương 6 đến 10 và chương 54.
Sách ngắn, chừng sáu mươi trang, nên con số “đọc chừng một hai tiếng” trong chương là ước chừng. Bản tiếng Anh có lời giới thiệu nổi tiếng của nhà văn C. S. Lewis, khuyên người đọc nên đọc sách cổ.
Athanasiô cũng là người viết lá thư Phục Sinh năm 367 (thư Phục Sinh số 39) liệt kê các sách Tân Ước, đúng hai mươi bảy sách.
Lần đày thứ nhất và thứ hai
Cái chết của Ariô năm 336 ở Constantinôpôli: Athanasiô kể trong thư gửi Sêrapiôn, gọi là Về cái chết của Ariô, theo lời một linh mục có mặt ở đó. Ariô chết đột ngột trong một nhà vệ sinh công cộng, ngay trước ngày được nhận lại vào hiệp thông. Socrates kể lại (quyển 1, chương 38). Chương nói rõ chuyện này đến từ phía bên kia và không kể chi tiết, đó là cách viết thận trọng.
Lần thứ hai ở Rôma. Athanasiô đến Rôma năm 339. Giáo hoàng Giuliô họp công nghị năm 341 và tuyên bố ông vô tội. Lá thư của Giuliô gửi các giám mục phương Đông còn giữ trong sách của Athanasiô (Biện hộ chống phái Ariô 21 đến 35). Đây là tài liệu quan trọng về vai trò của giám mục Rôma thời ấy. Athanasiô về lại Alêxanđria tháng 10 năm 346. Thời gian ở phương Tây, gồm Rôma và vài nơi khác, khoảng bảy năm.
Phương Tây biết đến đời đan tu. Thánh Giêrônimô viết rằng bà Marcella, một phụ nữ quý tộc ở Rôma, lần đầu nghe về thánh Antôn và các đan sĩ Ai Cập từ những linh mục đi theo Athanasiô (thư 127, đoạn 5). Đó là chỗ tra duy nhất trong tư liệu của sách này. Chương nói mạnh hơn, rằng “phần lớn nhờ ông” mà phương Tây nghe đến đời đan tu; bạn nên hiểu câu ấy là kết luận chung của người kể, với bà Marcella là ví dụ có chứng cớ. Chương 43 kể thêm.
Đêm ở nhà thờ Thêôna
Đây là chuyện Athanasiô tự kể, và kể hai lần: Biện hộ về việc chạy trốn 24 và Lịch sử phái Ariô 81. Những chi tiết trong chương:
- Đêm thứ Năm, 8 rạng 9 tháng 2 năm 356, canh thức trong nhà thờ Thêôna.
- Viên tướng Syrianô đem lính bao vây. Con số năm ngàn lính nằm trong lời phản đối chính thức của dân Alêxanđria, do Athanasiô chép lại.
- Athanasiô ngồi trên ghế giám mục, bảo phó tế đọc một thánh vịnh, và dân đáp bằng điệp khúc “muôn ngàn đời Chúa vẫn trọn tình thương”. Đó là Thánh vịnh 136 (theo cách đánh số của bản Bảy Mươi là Thánh vịnh 135).
- Ông bảo mọi người ra trước, các linh mục và đan sĩ đưa ông ra sau cùng.
Vì là lời tự kể, các sử gia nghĩ có thể ông đã kể cho đẹp. Nhưng lời phản đối của dân về việc lính xông vào nhà thờ là một văn bản riêng, cho thấy biến cố có thật.
Sáu năm trốn giữa các đan sĩ. Sôzômênô và các nguồn Ai Cập kể ông được các đan sĩ che giấu. Trong những năm ấy ông viết nhiều tác phẩm: Biện hộ gửi Constantiô, Biện hộ về việc chạy trốn, Lịch sử phái Ariô, các Thư gửi Sêrapiôn về Chúa Thánh Thần, và Cuộc đời thánh Antôn.
Cuốn Cuộc đời thánh Antôn ở phương Tây. Augustinô kể trong Tự thú (quyển 8, đoạn 6) rằng hai viên quan trong triều, dạo chơi trong vườn ở Trier, bước vào một túp lều và thấy một bản Cuộc đời thánh Antôn. Một người bắt đầu đọc rồi quyết định bỏ sự nghiệp. Chuyện của họ đến tai Augustinô ở Milanô và đổi thay đời ông.
“Cả thế giới rên rỉ”
Công nghị Milanô năm 355. Athanasiô ghi lại rằng hoàng đế nói với các giám mục ý muốn của ông được kể như luật của Hội Thánh (Lịch sử phái Ariô 33).
Giáo hoàng Libêriô bị đày sang Bêrôea ở Thrace năm 355 và về lại Rôma năm 358. Chương nói ông ở lưu đày hai năm rồi ký một bản công thức mơ hồ; hai mốc năm 355 và 358 cách nhau ba năm, nên “hai năm” là cách nói phỏng chừng. Việc ông đã ký gì để được về là một câu hỏi lớn. Ba lá thư mang tên ông nói ông đã nhượng bộ, nhưng các nhà nghiên cứu còn bàn chúng có thật không. Thánh Hilariô và thánh Giêrônimô nói ông đã ký. Chương viết “Người ta còn cãi nhau xem ngài đã nhượng bộ bao nhiêu”, đúng như tình hình.
Cụ Hôsiô. Năm 357, ở Sirmium, Hôsiô bị ép ký công thức thứ hai của Sirmium, công thức cấm dùng chữ “bản thể”. Athanasiô kể cụ bị giữ một năm, bị đánh, và vì tuổi già nên đã nhượng bộ “trong chốc lát”, nhưng không ký lời kết án Athanasiô (Lịch sử phái Ariô 42 đến 45). Ông viết về cụ bằng lòng thương, đúng như chương nói. Chương ghi cụ gần trăm tuổi, còn Athanasiô nói cụ khoảng một trăm tuổi.
Rimini và Sêlêukia năm 359. Hai công nghị họp cùng lúc, một ở phương Tây (Ariminum, nay là Rimini, nước Ý), một ở phương Đông (Sêlêukia ở Isauria, nay là Silifke, Thổ Nhĩ Kỳ). Cả hai cuối cùng bị ép ký một công thức nói Chúa Con “giống” Chúa Cha theo Kinh Thánh, và bỏ chữ “bản thể”. Phe này về sau được gọi là phái “giống” (homoioi).
Câu của Giêrônimô. Trong sách Đối thoại chống những người theo Luxiphê, chương 19, viết khoảng năm 379, Giêrônimô nói: “Cả thế giới rên rỉ, và kinh ngạc thấy mình đã thành người theo Ariô.” Chương dịch đúng.
“Athanasiô chống lại cả thế giới”. Đúng như chương nói, câu Latinh này ra đời muộn, như một thành ngữ của thời Trung Cổ về sau. Không tác giả cổ nào viết câu ấy.
Một đám mây nhỏ
Giulianô cho các giám mục về. Sử gia ngoại giáo Ammianô Marcellinô, một người lính thời ấy, viết rằng Giulianô cho các giám mục bị đày về vì biết qua kinh nghiệm không thú dữ nào tàn nhẫn với con người bằng phần đông Kitô hữu tàn nhẫn với nhau (Sử ký, quyển 22, chương 5, đoạn 4). Chương tóm đúng lý do này. Đây là lời của một sử gia ngoại giáo khá công bằng, không phải của người Kitô hữu.
Công nghị Alêxanđria năm 362. Văn kiện chính còn giữ được, gọi là Thư gửi người Antiôkhia (Tomus ad Antiochenos). Trong đó Athanasiô và các giám mục nói rằng những người dùng chữ khác nhau nhưng cùng một niềm tin thì không bị coi là lạc giáo, và mở cửa cho những người đã ký các công thức mơ hồ. Chương kể đúng.
Giulianô đuổi Athanasiô. Còn giữ được một lá thư của chính Giulianô (thư số 46 trong các bản sưu tập), trong đó hoàng đế giận dữ vì Athanasiô dám rửa tội cho những phụ nữ Hy Lạp có địa vị. Đó là lý do chương viết Giulianô tức giận khi thấy Athanasiô thu phục được nhiều người ngoại giáo, và chữ “gã tiểu nhân” của chương chính là chữ homunculus nói ở trên.
“Đám mây nhỏ.” Rufinô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 35) và Socrates (quyển 3, chương 14) kể. Câu Latinh là Nubicula est, transibit. Chương dịch: “Đừng buồn. Đó chỉ là một đám mây nhỏ, rồi nó sẽ qua.”
Chuyện quay thuyền ngược về phía lính. Socrates (quyển 3, chương 14) và Têôđôrêtô (quyển 3, chương 9) kể. Chương dùng chữ “Chuyện xưa kể”, đúng mức, vì chuyện này không có trong sách của chính Athanasiô.
Giulianô tử trận ngày 26 tháng 6 năm 363, trong chiến dịch đánh Ba Tư.
Ngôi mộ của cha
Trốn trong mộ cha. Socrates (quyển 4, chương 13) và Sôzômênô (quyển 6, chương 12) kể Athanasiô trốn bốn tháng trong mộ của cha mình. Có bản nói đó là một ngôi nhà ở vùng quê. Chi tiết “khu vườn ngoài Alêxanđria” là người kể thêm vào. Lần đày này vào khoảng 365 đến 366, dưới thời Valens, và Valens phải để ông về vì sợ dân Alêxanđria nổi dậy.
Qua đời ngày 2 tháng 5 năm 373. Hội Thánh Công giáo mừng kính thánh Athanasiô ngày 2 tháng 5. Ông là một trong bốn Tiến sĩ lớn của Hội Thánh Đông phương, cùng với Basiliô, Grêgôriô thành Nazianzô và Gioan Kim Khẩu.
Hài cốt. Một phần hài cốt thánh Athanasiô được đưa sang Venêxia thời Trung Cổ. Năm 1973, một phần được trả về cho Hội Thánh Copt ở Ai Cập.
Công đồng năm 381: xem chương 42.
Những người trong chương
Athanasiô, giám mục Alêxanđria (328 đến 373).
Alexanđê, giám mục Alêxanđria trước ông.
Arsêniô, giám mục thuộc phái Mêlêtiô.
Ariô, linh mục Alêxanđria, chết năm 336.
Constantinô, Constantiô II (337 đến 361), Giulianô (361 đến 363), Valens (364 đến 378), các hoàng đế.
Giuliô I, giáo hoàng (337 đến 352). Libêriô, giáo hoàng (352 đến 366).
Hôsiô, giám mục Côrđôba.
Syrianô, viên tướng xông vào nhà thờ Thêôna.
Giêrônimô, người dịch Kinh Thánh.
Ammianô Marcellinô, sử gia ngoại giáo.
Những nơi trong chương
Tyrô, nay là Sour, Li-băng. Alêxanđria, nhà thờ Thêôna. Trier, nước Đức. Rôma. Bêrôea ở Thrace, nay là Stara Zagora, Bulgaria. Sirmium, nay là Sremska Mitrovica, Serbia. Rimini, nước Ý. Sêlêukia ở Isauria, nay là Silifke, Thổ Nhĩ Kỳ. Sông Nin.
Đọc thêm
Về việc Ngôi Lời nhập thể là cuốn ngắn, dễ đọc hơn bạn tưởng, và là lý do sâu xa vì sao Athanasiô không chịu nhượng. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX các sách của ông có miễn phí trên trang newadvent.org. Muốn nghe chính ông kể đêm ở nhà thờ Thêôna, hãy đọc chương 24 sách Biện hộ về việc chạy trốn, chỉ một trang. Ai đọc được tiếng Anh và muốn một bản tường thuật hiện đại có thể tìm cuốn Athanasius: The Coherence of His Thought của Khaled Anatolios và cuốn Athanasius and Constantius của Timothy Barnes, hai công trình chuẩn về đề tài này.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 39 (Constantinô), chương 40 (Nicêa), chương 42 (Constantinôpôli năm 381) và chương 43 (thánh Antôn và các đan sĩ).