Chương 41
Năm 325–373 · Alêxanđria và những nơi lưu đày
Vào năm 335, tại thành phố Tyrô, một công nghị gồm các giám mục phương Đông đã được triệu tập để xét xử vị giám mục của thành Alêxanđria. Ngài tên là Athanasiô, tuổi đời vừa mới ngoài ba mươi một chút, vóc người nhỏ thó, da ngăm đen, và mới vừa nhậm chức giám mục được bảy năm. Kẻ thù của ngài đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng cho phiên tòa này.
Họ dựng lên vô số cáo buộc chống lại ngài. Nặng nề nhất là tội danh ám sát một giám mục tên là Arsêniô rồi chặt đứt bàn tay của nạn nhân để đem đi dùng vào các ma thuật đen tối. Ngay giữa đại sảnh công nghị, họ tiến lại đặt xuống bàn một chiếc hộp gỗ đóng kín, rồi mở nắp cho mọi người cùng chứng kiến: bên trong là một bàn tay người đã bị khô quắt lại.
Đứng trước cáo buộc động trời ấy, Đức Giám mục Athanasiô không hề hoảng hốt tranh cãi. Ngài bình thản hỏi lớn những người đang có mặt trong hội trường xem có ai từng quen biết mặt ông Arsêniô hay không. Rất nhiều giọng nói vang lên đáp là có. Lập tức, Athanasiô ra hiệu cho dẫn vào một người đang trùm chiếc áo choàng kín mít từ đầu đến chân, rồi ngài nhẹ nhàng kéo chiếc mũ trùm xuống. Đó chính là Arsêniô, vẫn còn sống nguyên vẹn bằng xương bằng thịt. Athanasiô tiến lại gần, lần lượt vén tay áo bên phải rồi tay áo bên trái của Arsêniô lên cho mọi người nhìn thấy rõ ràng hai bàn tay vẫn gắn liền trên cơ thể, rồi ngài điềm đạm nói: “Thiên Chúa chỉ ban cho con người có hai bàn tay thôi. Xin những kẻ tố cáo hãy cho xem bàn tay thứ ba ở đâu ra”.
Tương truyền kẻ thù đã tìm ra Arsêniô trốn trong một đan viện rồi giấu biệt ông đi để buộc tội; nhưng người của Athanasiô đã nhanh chân tìm ra ông trước.
Bị vạch mặt như thế, công nghị Tyrô vẫn kết án Athanasiô. Ít tháng sau, ngài bị đày lần thứ nhất. Trong bốn mươi lăm năm làm giám mục, Athanasiô bị triều đình đày tất cả năm lần, cộng lại hơn mười bảy năm tha hương.
Chàng phó tế trẻ tuổi tại Nicêa
Để hiểu vì sao người ta căm ghét Athanasiô đến vậy, ta phải trở lại Alêxanđria mười hai năm trước.
Alêxanđria thập niên 320 sục sôi tranh chấp thần học. Từ góc nhà thờ đến bến tàu, đi đâu người ta cũng bàn câu hỏi Ariô khơi ra: Ngôi Hai Con Thiên Chúa thực sự là Thiên Chúa hằng hữu, hay ngài chỉ là loài thụ tạo cao cấp đầu tiên được Thiên Chúa dựng nên?

Ariô có tài hùng biện, sống khổ hạnh, rất được lòng giáo dân, lại không dạy những điều kỳ bí khó hiểu như phái Ngộ đạo. Điều ông giảng rất dễ lọt tai theo lối nghĩ tự nhiên: chỉ có một Thiên Chúa duy nhất, và Con của Ngài là thụ tạo cao trọng nhất.

Và ông biết cách để truyền bá những tư tưởng ấy đi xa. Như chương trước đã kể, ông sáng tác ra những khúc ca bình dân cho thủy thủ, thợ xay bột và khách bộ hành hát theo. Nhờ những đoàn thuyền buôn, các bài ca ấy lan đi khắp các hải cảng quanh vùng Địa Trung Hải.

Thư ký riêng kiêm trợ lý đắc lực của Đức Giám mục Alexanđê lúc bấy giờ là một thầy phó tế trẻ tuổi tên là Athanasiô. Ngài sinh khoảng năm 296, nghĩa là còn là một chú bé khi cơn đại bách hại dưới thời Điôclêtianô bùng nổ, đã tận mắt chứng kiến những vị anh hùng chịu chết vì đức tin, rồi theo chân giám mục của mình đến tham dự Công đồng Nicêa năm 325.

Là phó tế, ngài chưa có quyền biểu quyết ở công đồng. Nhưng sử gia ghi nhận chính ngài là bộ óc sắc sảo giúp Giám mục Alexanđê chuẩn bị luận cứ, khiến phe Ariô nhớ mặt. Ba năm sau, năm 328, Giám mục Alexanđê qua đời; theo lời trăn trối của ngài, giáo dân Alêxanđria đồng lòng bầu Athanasiô kế vị. Có người chê ngài còn quá trẻ; kẻ thù còn tung tin ngài chưa đủ ba mươi tuổi để làm giám mục.

Điều tối cao mà ngài bảo vệ
Vì sao Athanasiô thà chịu chết, chịu đày chứ không nhượng dù một chữ?
Ngay từ khi còn rất trẻ, trước cả thời điểm diễn ra Công đồng Nicêa, ngài từng viết một tác phẩm thần học ngắn mang tựa đề Về việc Ngôi Lời nhập thể. Trong đó có một câu nói kim cổ vang vọng mãi qua các thế hệ của Giáo hội phương Đông cho đến tận hôm nay: “Thiên Chúa đã làm người để chúng ta được làm thành thần linh”.
Ý của ngài muốn nói gì qua câu nói ấy? Nhân loại chúng ta từ lâu đã bị tội lỗi và quyền lực sự chết trói buộc chặt chẽ. Muốn kéo con người vào chia sẻ sự sống vĩnh cửu của Thiên Chúa, thì chính bản thân Thiên Chúa phải đích thân bước xuống mặc lấy thân phận con người. Nếu Đức Giêsu Kitô xét đến cùng chỉ là một loài thụ tạo, dù có cao cả đến mấy đi nữa, thì Ngài cũng chỉ ngang hàng với chúng ta mà thôi. Một thụ tạo thì không thể nào ban phát cho người khác cái sự sống thần linh mà chính bản thân nó không có sẵn. Chính vì nền tảng giáo lý ấy mà Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo đã trích dẫn lại câu nói này tại số 460, giải thích rằng Ngôi Lời nhập thể để chúng ta được “thông phần bản tính Thiên Chúa”: không phải con người tự biến mình thành một vị thần độc lập, mà là được ơn Chúa kéo vào hiệp thông trọn vẹn trong sự sống của một Thiên Chúa duy nhất.
Vì thế, cuộc tranh cãi quanh chữ “đồng bản thể” chưa bao giờ là chuyện bắt bẻ con chữ, mà là câu hỏi định mệnh: Liệu chúng ta có thực sự được Thiên Chúa cứu độ hay không?
Năm lần bước chân vào con đường lưu đày
Từ năm 328, đời vị giám mục Alêxanđria dồn dập, kịch tính như một cuốn tiểu thuyết.
Lần lưu đày thứ nhất xảy ra ngay sau công nghị Tyrô năm 335, khi kẻ thù vu cáo ngài dám mưu mô chặn các tàu chở lúa mạch từ Alêxanđria cung cấp cho kinh đô Constantinôpôli. Vì quá lo sợ thiếu hụt lương thực nuôi kinh đô, hoàng đế Constantinô đã ra lệnh đày ngài đến Trier, một thành phố cổ kính bên bờ sông Moselle thuộc xứ Gaul, nằm ở tận cùng cực tây của đế quốc. Người con trưởng của hoàng đế đang cai quản nơi ấy; ngày nay thành phố vẫn còn lưu giữ chiếc cổng thành Rôma đồ sộ mang tên Porta Nigra.
Cũng trong quãng thời gian đó, hoàng đế Constantinô đổi ý cho gọi linh mục Ariô trở về và ra lệnh cho giám mục thủ đô sắp xếp để Ariô được hòa giải rước lễ trở lại ở Constantinôpôli; thế nhưng ngay trước ngày diễn ra nghi thức ấy vào năm 336, Ariô bỗng đột ngột ngã bệnh và qua đời tại một nhà vệ sinh công cộng. Phía kẻ thù đã thêu dệt nên rất nhiều chi tiết rùng rợn về cái chết ấy để coi như hình phạt từ trời cao giáng xuống, nhưng lịch sử chỉ ghi nhận đó là một biến cố bất ngờ.
Constantinô qua đời năm 337, Athanasiô được về. Nhưng chỉ hai năm sau, ngài lại bị truy đuổi và đày lần thứ hai. Lần này ngài sang Rôma; Đức Giáo hoàng Giuliô mở vòng tay đón, họp các giám mục Ý xét lại vụ án và tuyên bố Athanasiô vô tội. Ngài ở Rôma bảy năm. Chính những năm ấy, ngài kể cho người phương Tây về nếp sống phi thường của các đan sĩ trong sa mạc Ai Cập, đặt những viên gạch đầu tiên đưa đời đan tu sang phương Tây; theo thánh Giêrônimô, chính một phụ nữ quý tộc Rôma tên là Marcella đã lần đầu tiên được nghe kể về thánh Antôn và các đan sĩ Ai Cập chính từ những linh mục đi theo hộ tống Athanasiô.
Đêm kinh hoàng tại nhà thờ Thêôna
Vị hoàng đế cai trị nửa phía Đông của đế quốc lúc bấy giờ là Constantiô II, một người có cảm tình sâu sắc với phe Ariô và quyết tâm dùng quyền lực ép cả đế quốc phải chấp nhận một công thức đức tin làm vừa lòng phe này.
Đêm ngày 8 tháng Hai năm 356, Đức Giám mục Athanasiô đang cùng đoàn giáo dân Alêxanđria thức đêm cầu nguyện trong nhà thờ Thêôna. Bỗng nhiên, một đội quân hùng hậu gồm năm ngàn lính triều đình rầm rập kéo đến vây kín ngôi thánh đường, dùng búa rìu phá tung cửa xông vào. Athanasiô vẫn điềm tĩnh ngồi trên ghế chủ tọa giám mục của mình; ngài truyền cho thầy phó tế cất tiếng đọc lớn Thánh vịnh 136, và dạy giáo dân đồng thanh xướng lên điệp khúc quen thuộc sau mỗi câu: “Vì muôn ngàn đời Chúa vẫn trọn tình thương”. Đọc xong, ngài kiên quyết giục mọi người hãy tìm đường thoát ra trước, còn ngài sẽ là người đi đoạn hậu cuối cùng. Giữa lúc hỗn loạn đao kiếm, các linh mục và anh em đan sĩ đã xúm lại bao bọc lấy ngài, kiên quyết đẩy ngài vào bóng tối để đưa trốn thoát ra ngoài an toàn.
Chính Athanasiô viết lại cuộc đột kích này, và giữ cả thư phản đối giáo dân Alêxanđria gửi đi tố cáo sự bạo ngược của quân lính.
Đó là cột mốc mở đầu cho đợt lưu đày thứ ba kéo dài đằng đẵng suốt sáu năm trời. Trong suốt sáu năm ấy, Athanasiô không trốn tại bất kỳ đô thị lớn nào, mà chọn ẩn mình sâu trong các tu viện và hang đá hoang vu của sa mạc Ai Cập. Các đan sĩ âm thầm che chở, chuyển giao ngài từ đan viện này sang hang đá nọ, và tuyệt đối không một ai phản bội ngài dù triều đình treo thưởng lớn và lùng sục khắp nơi.

Chính trong quãng đời trốn chui trốn lủi nơi hoang mạc ấy, ngài đã dốc sức hoàn thành hàng loạt trước tác thần học xuất sắc chống lại phe Ariô, viết những bức thư mục vụ khích lệ các giám mục kiên trung, và biên soạn cuốn tiểu sử nổi tiếng Cuộc đời thánh Antôn kể về vị cha già sa mạc mà ngài hết lòng kính yêu.

Cuốn sách nhỏ viết về thánh Antôn ấy đã tạo nên một sức hút kỳ diệu vượt biên giới. Trong tác phẩm Tự thú nổi tiếng của mình, thánh Augustinô từng kể lại câu chuyện có thật: chiều hôm ấy, khi hai vị quan triều đình đang thong thả dạo bước trong khu vườn tại Trier, họ tình cờ bước vào một túp lều tranh và bắt gặp một bản chép tay cuốn Cuộc đời thánh Antôn; một người cầm lên đọc và bỗng bừng tỉnh, quay sang nói với bạn rằng ông đã quyết định từ bỏ mọi danh vọng sự nghiệp triều đình để đi theo Chúa. Câu chuyện cảm động ấy về sau đã lan đến tai Augustinô ở Milanô và trở thành một trong những ngọn lửa tác động mạnh mẽ làm thay đổi cuộc đời ngài.
“Cả thế giới rên rỉ”
Đây có lẽ là giai đoạn tăm tối và cay đắng nhất trong cuộc tranh luận thần học thời cổ đại. Hoàng đế Constantiô liên tục triệu tập hết công nghị này đến công nghị khác, dùng áp lực chính trị tột cùng để ép buộc mọi giám mục phải đặt bút ký vào các bản tuyên xưng đức tin mang hơi hướng Ariô; vị giám mục nào cứng cổ từ chối sẽ lập tức bị còng tay đi đày. Tại Công đồng Milanô năm 355, theo lời Athanasiô ghi chép lại, hoàng đế đã thẳng thừng tuyên bố trước mặt các giám mục rằng ý muốn tuyệt đối của nhà vua chính là luật pháp phải tuân hành của Giáo hội.
Thậm chí ngay cả Đức Giáo hoàng Libêriô ở Rôma vì cương quyết từ chối ký bản án kết tội Athanasiô cũng bị nhà vua bắt đi lưu đày sang vùng Thrace, nay là Bulgaria; sau hai năm chịu đựng cảnh giam cầm đày ải, ngài đã mệt mỏi và ký nhượng bộ một bản công thức mơ hồ để được phép quay về Rôma; sự nhượng bộ ấy đến nay sử gia vẫn còn tranh cãi về mức độ. Cụ Hôsiô thành Côrđôba, vị cố vấn già năm xưa từng chủ tọa Công đồng Nicêa, lúc ấy đã gần một trăm tuổi, cũng bị triều đình bắt giam tại Sirmium và tra tấn đến mức cụ phải chịu khuất phục ký vào bản công thức của phe Ariô. Viết về vấp ngã của cụ Hôsiô già nua, Athanasiô chỉ dùng những lời lẽ tràn ngập cảm thông và thương xót chứ không hề oán trách.
Đỉnh điểm là năm 359, ở hai hội nghị song song tại Rimini bên Ý và Sêlêukia bên Tiểu Á: hàng trăm giám mục mệt mỏi trước sức ép triều đình đã ký một công thức thỏa hiệp lỏng lẻo, chỉ nói Chúa Con “giống” Chúa Cha, và xóa hẳn chữ “bản thể”. Thánh Giêrônimô viết về thời này một câu sắc lạnh: “Cả thế giới bỗng rên rỉ, và kinh ngạc nhận ra mình đã trở thành người theo phái Ariô”.
Chính trong bối cảnh đơn độc ngút ngàn ấy mà người đời sau đã dâng tặng cho ngài một danh xưng bất hủ: Athanasius contra mundum, nghĩa là Athanasiô chống lại cả thế giới. Dù câu châm ngôn Latinh này xuất hiện muộn hơn thời đại của ngài, nhưng nó phản ánh chính xác thực tế cô độc của vị giám mục trong những năm tháng đen tối đó.
Một đám mây nhỏ thoáng qua
Bước ngoặt đến năm 361, khi Constantiô qua đời. Người kế vị là Giulianô, cháu gọi Constantinô bằng bác, người từng lén bỏ đạo Kitô để khôi phục tôn giáo đa thần cổ, sử gọi là Giulianô Bội Giáo. Ông lập tức ân xá cho mọi giám mục bị đày được về giáo phận. Chẳng phải vì lòng trắc ẩn: ông tính cứ thả các giám mục đang cãi nhau kịch liệt ấy về để họ xé xác nhau, tự khắc đạo của họ sẽ suy sụp. Sử gia ngoại giáo Ammianô Marcellinô, một người lính sống thời ấy, nhận xét cay đắng rằng theo kinh nghiệm thực tế của Giulianô, chẳng có loài mãnh thú nào trên đời tàn độc với con người cho bằng đa số người Kitô hữu tàn sát lẫn nhau.
Athanasiô trở về Alêxanđria vào năm 362, và ngay lập tức ngài làm một cử chỉ cao thượng khiến tất cả những ai từng nghĩ ngài là kẻ độc đoán phải ngạc nhiên. Ngài triệu tập một công đồng tại Alêxanđria, mở rộng vòng tay chào đón tất cả các giám mục từng trót yếu lòng ký vào các bản công thức mơ hồ dưới áp lực của triều đình những năm trước; ngài tuyên bố rằng chỉ cần các vị ấy thành tâm xác tín Ngôi Hai thật sự là Thiên Chúa ngang bằng Chúa Cha, thì đừng nên câu nệ hay tranh chấp nhau câu chữ nữa. Ngài khôn ngoan dung thứ và tha thứ để hàn gắn lại thân thể Giáo hội đang rách nát.
Nhưng sự bình yên chẳng kéo dài lâu. Hoàng đế Giulianô nhanh chóng nhận ra Athanasiô quá tài năng và đang thu phục lại quá đông đảo tín hữu, thậm chí ngài còn rửa tội cho cả những phụ nữ quý tộc ngoại giáo quay về với đạo, nên ông tức giận viết thư miệt thị Athanasiô là “gã tiểu nhân thấp hèn” rồi ký lệnh đuổi ngài đi lưu đày lần thứ tư. Khi hay tin dữ, Athanasiô bình thản an ủi đoàn giáo dân đang khóc lóc thảm thiết xung quanh ngài: “Đừng buồn làm gì anh chị em ơi. Đó chỉ là một đám mây nhỏ qua đường thôi, rồi nó sẽ tan đi nhanh chóng”.
Giai thoại kể khi ngài xuống thuyền trốn ngược sông Nin, lính đuổi sát trên một thuyền khác. Athanasiô bảo thủy thủ quay đầu thuyền, đi thẳng ngược về phía đoàn lính. Khi hai thuyền lướt qua nhau, lính gọi sang hỏi: “Các anh có thấy lão Athanasiô đang trốn ở đâu không?”. Người trên thuyền của ngài điềm đạm đáp vọng lại: “Cứ tiếp tục chèo đi, lão ấy đang ở ngay phía trước mặt các anh không xa đâu!”. Thế là toán lính cứ thế cắm cổ chèo thuyền đuổi theo một mục tiêu ảo, trôi xa mãi trong khi vị giám mục điềm nhiên lướt qua.
Đến năm 363, hoàng đế Giulianô tử trận trong một chiến dịch viễn chinh đánh xứ Ba Tư, để lại câu nói ngậm ngùi trên chiến trường trước khi chết; đúng như lời Athanasiô dự đoán, “đám mây nhỏ” ấy đã thực sự tan biến.
Ngôi mộ của người Cha
Lần đày thứ năm và cuối cùng là năm 365, dưới triều Valens, một hoàng đế phương Đông khác cũng theo phái Ariô. Athanasiô đã gần bảy mươi. Lần này ngài không trốn xa, mà lặng lẽ ẩn ngay trong mộ cha mình ở một khu vườn vắng ngoại ô Alêxanđria, sống và cầu nguyện ở đó bốn tháng ròng. Dân Alêxanđria phẫn nộ nổi dậy phản đối, buộc Valens phải nhượng bộ cho ngài trở về.
Bảy năm cuối đời ngài bình yên hiếm hoi. Năm 367, trong thư báo ngày lễ Phục Sinh, ngài công bố danh mục trọn hai mươi bảy sách Tân Ước, đúng hai mươi bảy sách trong mọi cuốn Kinh Thánh Công giáo ngày nay. Ngài qua đời bình an ngày 2 tháng Năm năm 373.
Ngài ra đi trước khi kịp thấy chân lý toàn thắng. Phải tám năm sau, năm 381 tại Constantinôpôli, một công đồng đại kết mới tái khẳng định trọn đức tin Nicêa và tuyên xưng mầu nhiệm Chúa Thánh Thần. Nhưng mọi giám mục dự công đồng ấy đều hiểu: nếu không có sự kiên cường sắt đá của một cụ già nhỏ bé từng bị đuổi đi lưu đày năm lần mà chưa một lần chịu lùi bước đặt bút ký sai lệch, thì ngọn lửa đức tin chính thống đã sớm bị dập tắt từ lâu.
Cả hai truyền thống lớn là Giáo hội Công giáo Rôma và các Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương đều đồng lòng tôn phong Athanasiô lên hàng hiển thánh, và Giáo hội Công giáo chọn ngày 2 tháng Năm hằng năm để mừng kính ngài. Ngài được vinh danh là một trong bốn vị Tiến sĩ lớn vĩ đại nhất của Giáo hội phương Đông, sánh vai cùng các thánh Basiliô, Grêgôriô thành Nazianzô và Gioan Kim Khẩu. Vào năm 1973, một phần thánh tích hài cốt của ngài, vốn được lưu lạc đưa sang thành phố Venezia từ thời Trung Cổ, đã được Giáo hoàng Phaolô VI long trọng trao trả lại cho Đức Thượng phụ Giáo hội Copt ở Ai Cập. Cuốn sách nhỏ ngài viết về mầu nhiệm Nhập Thể cho đến nay vẫn được tái bản liên tục, đi kèm với lời tựa đánh giá nổi tiếng của nhà văn C. S. Lewis, và người đọc chỉ mất chừng một đến hai tiếng đồng hồ để đọc trọn vẹn.
Mỗi khi bước vào Thánh lễ Chúa nhật, hàng triệu người Công giáo trên khắp thế giới cùng cất tiếng đọc vang: “Đồng bản thể với Chúa Cha…”. Rất ít người trong số họ còn nhớ rõ tên tuổi của vị giám mục Alêxanđria xưa; nhưng những chữ thánh thiêng ấy vẫn còn vang vọng sáng ngời qua thời gian, và không một ai trong lịch sử nhân loại đã đổ mồ hôi, nước mắt và máu nhiều hơn ngài để giữ gìn gia sản ấy cho chúng ta.
Rất ít người trong số họ còn nhớ rõ tên tuổi của vị giám mục Alêxanđria xưa; nhưng những chữ thánh thiêng ấy vẫn còn vang vọng sáng ngời qua thời gian, và không một ai trong lịch sử nhân loại đã đổ mồ hôi, nước mắt và máu nhiều hơn ngài để giữ gìn gia sản ấy cho chúng ta.
Chương 41 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Thiên Chúa đã làm người để chúng ta được làm thành thần linh.
Những người trong chương
- Athanasiô · Năm 1973, Đức Phaolô VI trao một phần hài cốt của ngài, từ Venêxia, cho Thượng phụ Copt ở Ai Cập. Cuốn sách nhỏ của ngài vẫn được tái bản, đọc chừng một hai tiếng.
- Augustinô · Trong cuốn Tự thú, ngài kể hai viên quan ở Trier đọc Cuộc đời thánh Antôn. Chuyện ấy đến tai ngài ở Milanô và đổi đời ngài.
Nơi ấy hôm nay
- Trier ở nước Đức. Cổng thành Rôma Porta Nigra đến nay vẫn còn đứng. Các di tích Rôma ở Trier là di sản thế giới từ năm 1986.
- Tyrô nay là Sour ở Li-băng, nơi công nghị năm 335 kết án Athanasiô. Thành cổ là di sản thế giới từ năm 1984.
Muốn đọc thêm
Athanasiô, Về việc Ngôi Lời nhập thể (bản có lời giới thiệu của C. S. Lewis) · Athanasiô, Biện hộ về việc chạy trốn, chương 24 · Augustinô, Tự thú, quyển 8 · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo số 460
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Athanasiô
- Alexanđê
- Arsêniô
- Ariô
- Constantinô
- Constantiô II
- Giulianô
- Valens
- Giuliô I
- Libêriô
- Hôsiô
- Syrianô
- Giêrônimô
- Ammianô Marcellinô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 42
Constantinôpôli năm 381 và kinh Tin Kính trọn vẹn
Năm 379, vì sao người Công giáo ở kinh đô phải dâng lễ Vọng Phục Sinh trong một căn nhà riêng?
Khoảng 21 phút đọc












