Tư liệu chương 42
Kiểm chứng chương 42: Constantinôpôli năm 381 và kinh Tin Kính trọn vẹn
Đọc xong chương 42, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết thánh Grêgôriô bị ném đá trong đêm Vọng Phục Sinh, công đồng năm 381 có thật cho ta kinh Tin Kính đọc mỗi Chúa Nhật không, và về ba vị Giáo phụ Cappađôcia thì điều gì chắc chắn. Những trang này viết để trả lời các câu hỏi như thế. Nguồn của chương rất phong phú, vì cả ba vị đều để lại nhiều thư, bài giảng và thơ. Riêng thánh Grêgôriô thành Nazianzô còn viết một bài thơ dài gần hai ngàn câu kể lại đời mình, Về cuộc đời tôi, trong đó có cả những ngày ở Constantinôpôli và công đồng năm 381. Dưới đây là chỗ tra, và một lời thật về những điều ta không biết về chính công đồng ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Về công đồng năm 381. Cũng như Nicêa, không còn biên bản các phiên họp. Còn lại là bản kinh Tin Kính, bốn khoản luật (có bản ghi bảy), lá thư công đồng gửi hoàng đế, lời kể của Grêgôriô, và lời kể của các sử gia Socrates, Sôzômênô, Têôđôrêtô.
Đêm Vọng Phục Sinh năm 379
Grêgôriô đến Constantinôpôli năm 379, đúng như chương viết. Chuyện bị ném đá trong đêm Vọng Phục Sinh do chính ông kể, trong Về cuộc đời tôi các câu 652 đến 678 và trong thư số 77. Ông kể một đám đông, có cả các đan sĩ và phụ nữ phe Ariô, xông vào nhà nguyện, ném đá, rồi ông bị đưa ra trước một quan tòa. Năm thường được đặt là Phục Sinh 379 hoặc 380.
Tuổi và dáng vẻ. Grêgôriô sinh khoảng năm 329, nên năm 379 ông khoảng năm mươi. Trong thơ, ông tự tả mình gầy, hói, lưng còng, và các đối thủ cũng chế giễu dáng quê mùa của ông.
Nhà nguyện Anastasia. Tên có nghĩa “Sự Sống Lại”. Grêgôriô tự giải thích ý nghĩa ấy trong Về cuộc đời tôi, từ câu 1079 trở đi. Về sau nơi ấy lớn lên thành một nhà thờ rộng mang tên thánh Anastasia.
Constantinôpôli là thành của phe Ariô. Từ khi Êusêbiô thành Nicômêđia làm giám mục Constantinôpôli năm 339 cho đến năm 380, mọi giám mục của kinh đô đều thuộc phe không nhận chữ “đồng bản thể”. Chương viết “bốn mươi năm”, đúng.
Câu hỏi về Chúa Thánh Thần
Phái “chống Thần Khí” (Pneumatomakhoi). Tên này do các đối thủ đặt. Tên “phái Macêđôniô” lấy theo Macêđôniô, giám mục Constantinôpôli khoảng năm 342 đến 360. Các sử gia ngày nay không chắc chính Macêđôniô có dạy điều người ta gán cho các môn đồ của ông, nên chương viết “theo tên một giám mục Constantinôpôli bị gắn với họ”, đúng mức.
Athanasiô là người đầu tiên viết một tác phẩm dài bảo vệ thần tính của Chúa Thánh Thần: các Thư gửi Sêrapiôn, khoảng năm 358 đến 359. Ông viết khi đang ẩn trong sa mạc Ai Cập, như chương nói (xem tư liệu chương 41).
Cappađôcia. Miền cao nguyên ở giữa Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Những mũi nón và tháp đá mà chương nhắc nằm ở thung lũng Göreme, được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1985. Ở đó có hàng trăm nhà thờ đục vào vách đá, phần lớn có từ thế kỷ IX đến XI, tức rất lâu sau thời các Giáo phụ, như chương nói.
Basiliô
Học ở Constantinôpôli và Athêna. Grêgôriô kể trong bài điếu văn cho Basiliô (Diễn từ số 43), các đoạn 14 đến 24.
Bà Macrina làm Basiliô tỉnh ngộ. Grêgôriô thành Nyssa kể trong Cuộc đời thánh Macrina, chương 6: Basiliô từ trường về rất kiêu hãnh vì tài ăn nói, và chị ông kéo ông về một đời sống triết lý thật sự. Xin nhớ đây là lời của người em trai kể về chị mình.
Đi thăm các đan sĩ. Basiliô tự nói trong thư số 223 rằng ông đã đi Ai Cập, Palestine, Syria và Mêsôpôtamia.
Giám mục Xêdarê năm 370. Xêdarê ở Cappađôcia nay là Kayseri, Thổ Nhĩ Kỳ, khác với Xêdarê ở Palestine, nơi Êusêbiô sống và Phaolô ra hầu tòa, như chương đã dặn.
“Thành mới”. Khu nhà cứu tế cho người nghèo và người bệnh mà người ta gọi theo tên ông là Basileias. Grêgôriô gọi nó là “thành mới” và kể Basiliô tự tay chăm người phong (Diễn từ 43, đoạn 63). Chương 44 kể kỹ hơn.
Cuộc đối đáp với viên quan. Viên quan là Modestô, một quan thái thú pháp quan phục vụ hoàng đế phương Đông. Nguồn là bài điếu văn của Grêgôriô (Diễn từ 43, đoạn 48 đến 51). Câu cuối, “Có lẽ ông chưa từng gặp một giám mục”, đúng là lời trong bài (43,50). Bạn nên biết đây là bài điếu văn, viết để tôn vinh người bạn đã mất, nên có thể được gọt cho hay hơn. Bản tiếng Anh bài này có miễn phí trên trang newadvent.org.
Sách Về Chúa Thánh Thần. Viết khoảng năm 375. Chuyện bắt đầu từ hai cách đọc lời chúc vinh: chương 1, đoạn 3. Phép rửa nhân danh Ba Ngôi bàn ở chương 10, dựa vào lời Đức Giêsu ở cuối Tin Mừng Mátthêu (28,19). Việc Thánh Thần thánh hóa và ban sự sống ở chương 9. Kết luận rằng Thánh Thần được tôn thờ cùng với Chúa Cha và Chúa Con chạy suốt sách. Chương tóm đúng.
Một điều đáng để ý: trong sách này Basiliô cẩn thận không nói thẳng “Thánh Thần là Thiên Chúa”, mà chỉ nói những điều dẫn tới kết luận ấy. Grêgôriô thành Nazianzô có lần trách nhẹ bạn vì sự dè dặt này. Chương nhắc ở mục sau: “Ông nói thẳng điều Basiliô chỉ nói dè dặt.”
Basiliô qua đời. Ngày 1 tháng 1 năm 379 là ngày truyền thống. Một số nhà nghiên cứu đề nghị năm 377 hoặc 378. Ông gần năm mươi tuổi.
Grêgôriô, người bạn
“Một linh hồn trong hai thân xác.” Diễn từ 43, đoạn 20. Chương viết: “Chúng tôi dường như có một linh hồn ở trong hai thân xác.”
Cha của Grêgôriô. Grêgôriô là con một giám mục, ông Grêgôriô Già thành Nazianzô. Ông nói điều đó trong bài thơ Về cuộc đời tôi và trong Diễn từ 18.
Sasima. Grêgôriô tả Sasima trong Về cuộc đời tôi, các câu 439 đến 446: một trạm đổi ngựa giữa đường, bụi bặm, ồn ào, đầy tiếng xe cộ và tiếng than khóc, không có gì ngoài lính và người qua đường. Ông không bao giờ nhận chức ở đó, và tình bạn với Basiliô bị tổn thương vì chuyện ấy.
Năm bài giảng thần học. Đó là các Diễn từ số 27 đến 31, giảng năm 380 ở Constantinôpôli. Sách Các Giờ Kinh Phụng vụ có đọc một số đoạn. Chuyện người ta chen nhau qua cửa để nghe, cả người phe Ariô, vì chưa từng nghe ai nói về Thiên Chúa hay đến thế, là cách người kể tả sức hút của các bài giảng; tư liệu của sách này không có chỗ tra riêng cho cảnh ấy.
“Thánh Thần là Thiên Chúa.” Diễn từ 31, đoạn 10. Hỏi Thánh Thần có phải là Thiên Chúa không, Grêgôriô đáp: “Chắc chắn là phải.” Rồi hỏi Người có đồng bản thể với Chúa Cha không, ông đáp: có, nếu Người là Thiên Chúa.
Mạc khải từ từ. Diễn từ 31, đoạn 26: Cựu Ước “công bố Chúa Cha một cách công khai, còn Chúa Con thì mờ hơn”. Tân Ước tỏ Chúa Con rõ ràng và chỉ hé lộ thần tính của Thánh Thần. Nay Thánh Thần ở giữa chúng ta và tỏ mình rõ hơn. Hình ảnh ánh sáng làm lóa mắt cũng ở đoạn này. Chương theo sát ý của đoạn ấy.
“Nhà Thần học”. Danh hiệu này được dùng cho Grêgôriô từ thế kỷ V. Trong truyền thống Chính Thống chỉ ba người được gọi như vậy: thánh Gioan tác giả Tin Mừng, Grêgôriô thành Nazianzô, và thánh Symeon Nhà Thần học Mới ở thế kỷ XI.
Người em ở Nyssa
Bản thể và ngôi vị. Ví dụ Phêrô, Giacôbê và Gioan là ba người cùng một bản tính người nằm ở thư số 38 trong bộ thư của Basiliô. Phần đông các nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng thư ấy thật ra do Grêgôriô thành Nyssa viết. Grêgôriô cũng viết tác phẩm ngắn Gửi Ablabiô: rằng không có ba Thiên Chúa, giải thích vì sao ví dụ ấy chưa hoàn hảo, đúng như chương nói.
Hai chữ ousia và hypostasis. Trước đó, nhiều người dùng hai chữ này như cùng một nghĩa, kể cả trong lời lên án gắn với kinh tin Nicêa năm 325. Phương Tây dịch hypostasis là substantia (“bản thể”), nên khi nghe người phương Đông nói “ba hypostasis” thì tưởng họ nói “ba bản thể”, tức ba Thiên Chúa. Công nghị Alêxanđria năm 362 (xem tư liệu chương 41) đã bắt đầu gỡ hiểu lầm này. Các vị Cappađôcia làm cho sự phân biệt thành rõ ràng.
Cuộc đời thánh Macrina. Một cuốn sách ngắn, kể những ngày cuối của bà năm 379 và cuộc trò chuyện của hai chị em về sự sống lại. Grêgôriô còn viết cuốn Về linh hồn và sự sống lại dưới hình thức đối thoại với bà, và gọi bà là “người thầy”. Chương viết: “Nhiều người nghĩ rằng bà, hơn bất cứ ai, mới là người thầy thật sự của cả gia đình ấy.” Điều đó dựa vào chính cách gọi này.
Trong gia đình ấy, những người được tôn kính là thánh gồm bà nội Macrina Già, cha mẹ là Basiliô Già và Emmêlia, chị Macrina, và ba anh em Basiliô, Grêgôriô thành Nyssa và Phêrô thành Sêbastê. Chương nêu Macrina, ba anh em và cha mẹ, không nhắc bà nội, và không nêu một con số.
Hoàng đế mới
Trận Hađrianôpôli ngày 9 tháng 8 năm 378. Valens tử trận, xác không tìm thấy. Sử gia Ammianô Marcellinô kể trận đánh ở quyển 31 bộ sử của ông.
Thêôđôsiô. Sinh ở Cauca, Tây Ban Nha. Hoàng đế Gratianô phong ông làm hoàng đế phương Đông ngày 19 tháng 1 năm 379.
Sắc lệnh ngày 27 tháng 2 năm 380. Tên Latinh lấy từ những chữ đầu, Cunctos populos, được giữ trong Bộ luật Thêôđôsiô, quyển 16, mục 1, khoản 2. Sắc lệnh nói mọi dân phải theo đạo mà tông đồ Phêrô đã truyền cho người Rôma, và mà giám mục Đamasô ở Rôma cùng giám mục Phêrô ở Alêxanđria đang giữ. Chương tóm đúng. Bạn nên để ý sắc lệnh gọi tên hai giám mục cụ thể làm chuẩn, cho thấy hoàng đế coi Rôma và Alêxanđria là thước đo đức tin.
Ý rằng lần đầu một hoàng đế tuyên bố Kitô giáo mang đức tin Nicêa là tôn giáo của cả đế quốc là nhận định chung của các sử gia. Câu về sáu mươi bảy năm trước là lời bình của người kể, nối với chương 38.
Phép rửa của Thêôđôsiô. Sử gia Socrates ghi ông chịu phép rửa vào mùa thu năm 380 ở Thêxalônica, trong một cơn bệnh (Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 6).
Grêgôriô vào nhà thờ Các Thánh Tông Đồ. Ngày 26 hoặc 27 tháng 11 năm 380. Socrates kể chuyện giám mục phe Ariô Đêmôphilô bị đuổi (quyển 5, chương 7). Grêgôriô tả ngày ấy trong Về cuộc đời tôi, các câu 1325 đến 1395: trời xám, ông đi giữa hai hàng lính, dân chúng nhìn ông giận dữ, và ông thấy như thành phố bị chiếm. Chương tóm đúng. Trong bài thơ, đến khi ông bước vào nhà thờ thì mặt trời ló ra; chương không kể chi tiết ấy.
Công đồng năm 381
Thời gian. Từ tháng 5 đến tháng 7 năm 381, kết thúc ngày 9 tháng 7.
Số giám mục. Khoảng một trăm năm mươi, theo truyền thống. Con số này có trong biên bản Canxêđônia năm 451.
Không có phương Tây. Đúng. Giáo hoàng Đamasô không được mời và không cử đại diện. Vì thế lúc đầu Rôma không coi đây là công đồng chung. Phải đến Canxêđônia năm 451, kinh Tin Kính của công đồng này mới được đọc lên trước cả Đông lẫn Tây, và đến thế kỷ VI Rôma mới gọi nó là công đồng chung thứ hai.
Mêlêtiô qua đời. Ông là giám mục Antiôkhia, vị chủ tọa đầu tiên. Thánh Grêgôriô thành Nyssa đọc điếu văn cho ông, bài này còn giữ được.
Grêgôriô bị chất vấn và từ chức. Luật bị viện dẫn là khoản 15 của Công đồng Nicêa, cấm giám mục đổi tòa. Grêgôriô kể trong Về cuộc đời tôi, từ câu 1525 trở đi. Bài diễn từ từ biệt là Diễn từ số 42. Hình ảnh xin người ta quăng mình xuống biển như ngôn sứ Giôna để bão lặng có trong Về cuộc đời tôi và trong Diễn từ 42. Chuyện Giôna ở sách Giôna 1,12-15. Grêgôriô về Nazianzô, sống thêm khoảng tám năm, làm rất nhiều thơ, và mất khoảng năm 390.
Nectariô. Socrates (quyển 5, chương 8) và Sôzômênô (quyển 7, chương 8) kể Nectariô là một nghị viên già của thành, chưa chịu phép rửa khi được chọn. Ông được rửa tội rồi mới được tấn phong. Ông làm giám mục Constantinôpôli đến năm 397, và người kế vị ông là Gioan Kim Khẩu (xem chương 44).
Kinh Tin Kính trọn vẹn
Bản văn. Bản kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli xưa nhất ta có nằm trong biên bản Công đồng Canxêđônia năm 451, như chương nói. Bạn có thể tìm trong sách Enchiridion của Denzinger, số 150. Vì khoảng cách bảy mươi năm ấy, một số nhà nghiên cứu từng nghi ngờ bản kinh này có thật là của công đồng năm 381 không. Ngày nay phần đông đồng ý công đồng năm 381 đã thông qua nó, dựa trên một bản kinh đã có từ trước.
Đoạn trích trong chương là bản dịch của chính sách này, theo một bản tiếng Anh xưa (“Holy Ghost, the Lord and Giver of life…”) trong cuốn Creeds of Christendom của Philip Schaff, quyển 2. Chương bỏ mấy chữ “và Chúa Con” để đúng với bản năm 381.
Phần về Thánh Thần. Có một chi tiết bạn có thể để ý. Bản Hy Lạp gọi Thánh Thần là “Đức Chúa” (to Kyrion), Đấng ban sự sống. Kyrios, “Chúa”, là chữ Kinh Thánh Hy Lạp dùng để gọi Thiên Chúa, nên kinh Tin Kính đang nói Thánh Thần là Thiên Chúa.
Không dùng chữ “đồng bản thể” cho Thánh Thần. Đúng. Lý do các sử gia thường nêu giống như chương: để những người còn e ngại, nhất là phái Macêđôniô, có thể chấp nhận. Thật ra phái Macêđôniô vẫn bỏ về.
“Và Chúa Con”. Chữ Latinh là Filioque. Lần thêm đầu tiên được biết là ở Công nghị Tôlêđô, Tây Ban Nha, năm 589. Rôma chỉ dùng bản có chữ này trong Thánh lễ từ năm 1014. Bản kinh đọc trong Thánh lễ Công giáo ngày nay có câu Thánh Thần bởi Chúa Cha và Chúa Con mà ra. Chương 66 kể chuyện này.
Khoản luật số 3. Giám mục Constantinôpôli được giữ chỗ danh dự đứng sau giám mục Rôma, “vì Constantinôpôli là Tân Rôma”. Văn bản các khoản luật còn nguyên. Rôma không nhận khoản này. Năm 451, khi Công đồng Canxêđônia nhắc lại và mở rộng nó ở khoản 28, Giáo hoàng Lêô Cả đã phản đối. Chương kể đúng: lý do ghi trong khoản luật là lý do chính trị.
Hôm nay
Kinh Tin Kính được dùng chung. Công giáo, Chính Thống, Anh giáo, Luther và nhiều Hội Thánh Tin Lành khác nhận kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli. Hội đồng Các Giáo hội Thế giới có những tài liệu về việc này. Bạn nên biết các Hội Thánh Đông phương như Copt và Armenia cũng nhận kinh này, nhưng không nhận Công đồng Canxêđônia. Một số nhóm Tin Lành không dùng các bản tuyên xưng đức tin trong thờ phượng, dù không phản đối nội dung.
Đọc sau bài giảng. Trong Thánh lễ Chúa Nhật và lễ trọng, kinh Tin Kính được đọc sau bài giảng, đúng như chương viết (Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma, số 67 và 68).
Ngày mừng kính. Hội Thánh mừng kính Basiliô và Grêgôriô thành Nazianzô chung nhau ngày 2 tháng Giêng, theo Lịch Rôma chung.
Những người trong chương
Grêgôriô thành Nazianzô (khoảng 329 đến 390), “Nhà Thần học”.
Basiliô Cả (khoảng 330 đến 379), giám mục Xêdarê ở Cappađôcia.
Grêgôriô thành Nyssa (khoảng 335 đến 395), em của Basiliô.
Macrina (khoảng 327 đến 379), chị cả của Basiliô và Grêgôriô thành Nyssa.
Modestô, viên quan dọa Basiliô.
Valens, hoàng đế phương Đông, chết năm 378.
Thêôđôsiô I, hoàng đế từ năm 379 đến 395.
Đamasô I, giáo hoàng (366 đến 384). Phêrô II, giám mục Alêxanđria.
Mêlêtiô, giám mục Antiôkhia, chủ tọa đầu tiên của công đồng.
Nectariô, giám mục Constantinôpôli từ năm 381.
Macêđôniô, giám mục Constantinôpôli giữa thế kỷ IV.
Những nơi trong chương
Constantinôpôli, nhà nguyện Anastasia và nhà thờ Các Thánh Tông Đồ. Cappađôcia, miền trung Thổ Nhĩ Kỳ. Nazianzô, gần làng Bekarlar, tỉnh Aksaray. Nyssa, gần Nevşehir. Xêdarê ở Cappađôcia, nay là Kayseri. Sasima, gần Hasaköy, Thổ Nhĩ Kỳ. Hađrianôpôli, nay là Edirne. Athêna.
Đọc thêm
Diễn từ số 31 của Grêgôriô thành Nazianzô, bài giảng thứ năm về Thánh Thần, là một trong những trang đẹp nhất từng viết về Ba Ngôi, và có miễn phí trên trang newadvent.org. Cuộc đời thánh Macrina của Grêgôriô thành Nyssa thì ngắn và cảm động. Và lần tới đọc kinh Tin Kính trong Thánh lễ, bạn hãy để ý phần về Chúa Thánh Thần: đó là phần được thêm vào năm 381.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 40 (Nicêa), chương 41 (Athanasiô), chương 43 (các đan sĩ), chương 44 (khu nhà cứu tế của Basiliô và Gioan Kim Khẩu) và chương 66 (chữ “và Chúa Con”).