Chương 42
Năm 379–381 · Cappađôcia và Constantinôpôli
Đêm Vọng Phục Sinh năm 379 tại kinh đô Constantinôpôli, một nhóm nhỏ tín hữu Công giáo tụ họp dâng lễ trong một căn nhà riêng đã được sửa lại làm nhà nguyện. Vị linh mục chủ sự hôm ấy là một người đến từ miền Cappađôcia, dáng người gầy gò, đầu hói, lưng đã hơi còng dù mới ngoài năm mươi tuổi. Ngài tên là Grêgôriô, quê ở thị trấn Nazianzô trên vùng cao nguyên thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.
Kinh đô Constantinôpôli lúc bấy giờ gần như nằm trọn trong tay phái lạc giáo Ariô, những kẻ chủ trương rằng Ngôi Con chỉ là một loài thọ tạo chứ không phải là Thiên Chúa thật. Suốt bốn mươi năm ròng, ghế giám mục kinh đô do người của phe Ariô nắm giữ, và tất cả các nhà thờ lớn trong thành phố đều thuộc quyền kiểm soát của họ. Nhóm ít ỏi giáo dân trung thành với đức tin của Công đồng Nicêa thậm chí không có nổi một ngôi nhà thờ cho riêng mình, nên đã viết thư mời cha Grêgôriô đến nâng đỡ họ. Đặt chân đến nơi, ngài đặt tên cho căn nhà nguyện nhỏ bé ấy là Anastasia, tiếng Hy Lạp nghĩa là “Sự Sống Lại”, với niềm xác tín rằng đức tin chân chính sẽ từ căn phòng này mà sống lại ngay giữa lòng kinh đô. Quả thật những năm sau đó, ngôi nhà nguyện ấy đã thành một thánh đường lớn mang cùng tên.
Ngay trong đêm Vọng Phục Sinh ấy, một đám đông quá khích đã kéo đến đập cửa, xông thẳng vào nhà nguyện ném đá túi bụi khiến cha Grêgôriô bị thương. Sáng hôm sau, chẳng những không được bênh vực, chính ngài lại bị lôi ra trước tòa án và bị vu cho tội gây rối trật tự!
Thế nhưng, chưa đầy hai năm sau đêm bị ném đá ấy, cũng chính con người gầy gò đó sẽ ngồi vào ghế chủ tọa một đại công đồng của toàn thể Hội Thánh phương Đông ngay tại kinh đô Constantinôpôli này.

Câu hỏi mới về Chúa Thánh Thần
Chương trước đã kể lại cuộc đấu tranh gay gắt xoay quanh thuật ngữ homoousios, “đồng bản tính với Đức Chúa Cha”, để bảo vệ thiên tính của Chúa Giêsu Ngôi Con. Đến thập niên 360, khi cuộc tranh luận ấy còn chưa lắng xuống hẳn, một câu hỏi hệ trọng khác lại nảy sinh: Vậy còn Chúa Thánh Thần thì sao?
Có một nhóm người lúc bấy giờ đã chịu nhìn nhận Chúa Con là Thiên Chúa, nhưng lại không chịu đi xa hơn. Họ lý luận rằng trong Kinh Thánh chưa bao giờ có câu nào gọi thẳng Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa; vì thế, theo họ, Thánh Thần chỉ là một sức mạnh thiêng liêng, một ân huệ, hoặc cùng lắm là một loài thọ tạo cao cấp giúp việc cho Thiên Chúa tương tự như các thiên thần mà thôi. Các giáo phụ gọi nhóm người này là Pneumatomakhoi, nghĩa là “những kẻ chống lại Chúa Thánh Thần”, hoặc phái Macêđôniô, theo tên một vị cựu giám mục Constantinôpôli bị gắn liền với trào lưu này.

Ngay từ mấy năm trước đó, trong cảnh trốn chạy lưu đày giữa sa mạc Ai Cập, Thánh Athanasiô đã viết những bức thư dài để bảo vệ thiên tính của Chúa Thánh Thần. Tuy nhiên, Hội Thánh vẫn cần những lời giải thích thần học thật sáng rõ và chuẩn xác trong ngôn ngữ Hy Lạp để giải đáp dứt khoát thắc mắc này.
Và câu trả lời xuất sắc nhất đã đến từ Cappađôcia, một vùng cao nguyên kỳ vĩ ở miền trung Tiểu Á với những tháp đá núi lửa hình chóp nón do gió và nước mưa bào mòn qua năm tháng. Nhiều thế kỷ sau, các đan sĩ sẽ đục vào vách đá nơi đây hàng trăm ngôi nhà thờ tuyệt đẹp quanh thung lũng Göreme. Lịch sử Hội Thánh gọi ba vị thánh vĩ đại xuất thân từ vùng đất này là Ba Giáo phụ xứ Cappađôcia: gồm hai anh em ruột và một người bạn tri kỷ.
Thánh Basiliô Cả: vị mục tử của hành động
Người anh cả là Thánh Basiliô. Sinh trưởng trong một gia đình đại quý tộc giàu có và đạo đức nổi tiếng, Basiliô từng du học tại Constantinôpôli rồi sang tận kinh đô triết học Athêna; tài năng của chàng trai trẻ xuất chúng đến mức khi trở về quê nhà dạy môn hùng biện, tên tuổi anh đã vang khắp vùng. Thế nhưng, người chị cả của anh là Thánh nữ Macrina, một thiếu nữ đã từ bỏ vinh hoa phú quý để sống đời ẩn tu cầu nguyện ngay tại gia đình, đã thẳng thắn cảnh tỉnh đứa em trai đang bắt đầu tự mãn vì học thức. Nghe lời chị, Basiliô dứt khoát từ bỏ sự nghiệp thế gian, lên đường đi thăm các đan sĩ ẩn tu tại Ai Cập và Syria, rồi trở về quê hương thiết lập các cộng đoàn đan tu và viết bộ luật dòng đầu tiên cho phương Đông. Năm 370, ngài được bầu làm Giám mục thành Xêdarê, thủ phủ của miền Cappađôcia, nay là thành phố Kayseri của Thổ Nhĩ Kỳ, khác với thành cảng Xêdarê ở xứ Palestine.
Thánh Basiliô là mẫu người nói đi đôi với làm. Ngay ở ngoại ô thành phố Xêdarê, ngài đã cho xây dựng cả một quần thể từ thiện khổng lồ gồm nhà trọ cho người nghèo, bệnh viện cho người ốm, trại chăm sóc bệnh nhân phong hủi và nơi nghỉ chân cho khách lỡ đường, lớn đến mức người đương thời gọi khu bác ái ấy là một “thành phố mới”, đời sau gọi là Basiliad.
Trong việc bảo vệ đức tin, ngài cũng là một cây tùng cây bách không biết cúi đầu trước cường quyền. Khi hoàng đế phương Đông là Valens, một người cuồng tín theo phe Ariô, cử vị tổng trấn quyền uy tên là Modestô đến Xêdarê để uy hiếp tinh thần Basiliô bằng lời đe dọa sẽ tịch thu tài sản, tra tấn, lưu đày và xử tử ngài, vị giám mục đã điềm tĩnh trả lời, như người bạn Grêgôriô ghi lại: “Tịch thu tài sản ư? Một người cả gia tài chỉ có mấy bộ quần áo rách đang mặc trên người và vài cuốn sách cũ như tôi thì có gì để các ông tịch thu! Lưu đày ư? Khắp mặt đất này chỗ nào cũng là đất của Chúa, tôi đi đâu cũng là quê hương! Tra tấn ư? Thân xác già yếu bệnh tật này chỉ cần đánh một đòn là đã gục rồi! Còn cái chết lại chính là ân huệ giúp tôi sớm được về gặp Thiên Chúa mà tôi hằng khao khát phụng sự!” Viên tổng trấn sững người nói chưa từng có ai dám ăn nói với ông như thế; Basiliô nhẹ nhàng đáp: “Có lẽ tại vì trước nay ngài chưa từng gặp một vị giám mục thực thụ nào đó thôi!”

Khoảng năm 375, Thánh Basiliô chấp bút viết tác phẩm nổi tiếng Về Chúa Thánh Thần. Cuốn sách bắt nguồn từ một chi tiết rất quen thuộc trong giờ kinh phụng vụ: khi đọc kinh Sáng Danh ở cuối các lời cầu nguyện, đôi lúc Đức cha Basiliô đọc theo lối cũ là “Vinh danh Đức Chúa Cha, nhờ Đức Chúa Con, trong Đức Chúa Thánh Thần”, nhưng có lúc ngài lại đọc là “Vinh danh Đức Chúa Cha, cùng với Đức Chúa Con, và cùng với Đức Chúa Thánh Thần”. Một số người theo phe chống đối liền lên tiếng bắt bẻ: tại sao lại dám đổi chữ “trong” thành chữ “cùng với”, đặt Chúa Thánh Thần ngang hàng với Chúa Cha và Chúa Con như thế?
Thánh Basiliô trả lời dứt khoát: đặt ngang hàng như thế là hoàn toàn đúng với lời Chúa dạy! Trước lúc về trời, chính Chúa Giêsu đã truyền cho các Tông đồ làm phép Rửa Tội “nhân danh Chúa Cha, và Chúa Con, và Chúa Thánh Thần”: cả ba Ngôi được đặt nối tiếp ngang hàng nhau trong cùng một danh duy nhất, không có Ngôi nào thấp kém hơn Ngôi nào. Hơn nữa, việc thánh hóa linh hồn và ban sự sống thần linh là công việc chỉ một mình Thiên Chúa mới làm nổi, mà Chúa Thánh Thần lại chính là Đấng thánh hóa và ban sự sống cho chúng ta; vậy thì khi đã tuyên xưng Chúa Thánh Thần cùng một danh với Chúa Cha và Chúa Con trong lúc chịu phép Rửa Tội, lẽ nào khi đọc kinh tôn vinh ta lại không thờ lạy và tôn vinh Người ngang hàng với Chúa Cha và Chúa Con!
Đầu năm 379, vì làm việc lao lực và bệnh tật hành hạ, Thánh Basiliô qua đời khi chưa đầy năm mươi tuổi, chỉ ít tháng trước khi thời thế sang trang, nên ngài chưa kịp thấy ngày đại thắng của công đồng.
Thánh Grêgôriô thành Nazianzô: nhà thơ giảng Thần học
Người bạn đèn sách với Basiliô ở Athêna là Thánh Grêgôriô thành Nazianzô, con của vị giám mục Nazianzô. Tình bạn ấy sâu đến mức về sau, trong bài điếu văn khóc bạn, Grêgôriô viết: “Hai chúng tôi dường như chỉ có một linh hồn duy nhất sống trong hai thân xác”. Thế nhưng tính cách của đôi bạn lại trái ngược nhau hẳn: nếu Basiliô là con người của tổ chức và hành động quyết liệt, thì Grêgôriô lại là một tâm hồn thi sĩ nhạy cảm, chỉ yêu thích cảnh thanh vắng để cầu nguyện, suy niệm và làm thơ.
Có một kỷ niệm vừa thương vừa tội: để củng cố giáo tỉnh trước phe Ariô, Basiliô có lần ép bạn chịu chức giám mục coi một thị trấn ngã tư nhỏ xíu, ồn ào, bụi bặm tên là Sasima, vốn chỉ là một trạm đổi ngựa. Quá ngán ngẩm cảnh xô bồ nơi đó, Grêgôriô không bao giờ đến Sasima nhận nhiệm sở, và suốt đời vẫn hay trách yêu ông bạn chí cốt về vụ bổ nhiệm bất đắc dĩ này!
Thế nhưng năm 379, bạn vừa nhắm mắt, chính con người thích ẩn dật ấy lại dấn thân vào chỗ gió bụi nhất là kinh đô, như đầu chương đã kể. Năm 380, tại nhà nguyện Anastasia, Grêgôriô giảng năm bài về Thiên Chúa Ba Ngôi mà hậu thế gọi là Năm bài giảng Thần học. Người kinh đô, kể cả phe Ariô, kéo đến chật kín cả ngoài cửa để nghe.

Nếu Basiliô vì lý do mục vụ còn dè dặt chưa gọi thẳng Chúa Thánh Thần là “Thiên Chúa”, thì nay Grêgôriô tuyên bố không chút úp mở: “Chúa Thánh Thần có phải là Thiên Chúa không? Chắc chắn Người là Thiên Chúa! Vậy Người có đồng bản tính với Chúa Cha không? Đúng vậy, vì Người là Thiên Chúa thật!”
Để giải thích vì sao Kinh Thánh không nói toạc ra từ đầu, ngài nói về cách Thiên Chúa dạy dỗ từng bước: như thầy thuốc không bắt người vừa ra khỏi phòng tối nhìn thẳng vào mặt trời kẻo mù mắt, mà phải cho làm quen với ánh sáng từng bước một, thì Thiên Chúa cũng thế. Trong thời Cựu Ước, khi dân chúng còn dễ rơi vào tội thờ đa thần, Thiên Chúa mới chỉ mặc khải rõ ràng về Đức Chúa Cha và hé mở đôi nét về Ngôi Con; sang thời Tân Ước, khi Chúa Giêsu xuống thế làm người, Ngài mặc khải trọn vẹn về Đức Chúa Con và bắt đầu gợi mở cho các môn đệ biết về Đấng Bảo Trợ; và đến thời đại của Hội Thánh sau lễ Ngũ Tuần, khi Đức Chúa Thánh Thần ngự xuống ở lại trong lòng tín hữu, thần tính của Người mới được chiếu sáng rực rỡ trọn vẹn! Nhờ năm bài giảng tuyệt tác ấy, Giáo hội phương Đông đã kính cẩn trao tặng cho Thánh Grêgôriô thành Nazianzô tước hiệu cao quý “Nhà Thần Học”. Suốt hai ngàn năm, phương Đông chỉ dành danh hiệu ấy cho đúng ba người: Thánh Gioan Tông đồ, Thánh Grêgôriô Nazianzô, và đan sĩ thế kỷ XI là Thánh Symeon Nhà Thần Học Mới.
Thánh Grêgôriô thành Nyssa và công thức “Một Bản thể, Ba Ngôi vị”
Người thứ ba là em ruột của Basiliô, cũng tên Grêgôriô, giám mục thị trấn nhỏ Nyssa, người có bộ óc triết học sắc sảo nhất trong ba vị.
Cùng anh và bạn, ngài giúp Hội Thánh gỡ sự lúng túng về chữ nghĩa khi nói về Ba Ngôi, bằng cách phân định hai thuật ngữ Hy Lạp vốn hay dùng lẫn lộn: chữ ousia, nghĩa là bản thể hay bản tính, và chữ hypostasis, nghĩa là ngôi vị.
Trước thời các giáo phụ Cappađôcia, hai chữ ấy thường được hiểu như hai từ đồng nghĩa. Ở phương Tây, chữ hypostasis được dịch theo mặt chữ sang tiếng Latinh thành substantia, nghĩa là “bản thể”. Bởi thế, mỗi khi nghe các nhà thần học phương Đông nói Thiên Chúa có “ba hypostasis”, các giám mục phương Tây lại giật mình tưởng phương Đông đang rao giảng “ba bản thể”, tức là thờ ba vị thần khác nhau!
Ba vị giáo phụ Cappađôcia đã định nghĩa lại thật sáng rõ: ousia chỉ cái chung làm nên bản chất Thiên Chúa; còn hypostasis chỉ đặc tính riêng của từng Ngôi. Cho giáo dân dễ hình dung, các ngài lấy ví dụ: ông Phêrô, ông Giacôbê và ông Gioan là ba con người phân biệt với nhau, tức ba hypostasis, nhưng cả ba đều mang chung một bản tính nhân loại, tức một ousia. Dĩ nhiên các ngài cũng lưu ý ngay rằng hình ảnh so sánh ấy chỉ tương đối, bởi ba người phàm là ba cá thể tách rời nhau, còn nơi Thiên Chúa thì sự hiệp nhất tuyệt đối hơn gấp bội: chỉ có một Thiên Chúa, một bản tính, nhưng hiện hữu trong ba Ngôi vị phân biệt không trộn lẫn là Cha, Con và Thánh Thần. Công thức thần học chuẩn mực ấy đã trở thành di sản chung của toàn thể Hội Thánh từ ngày đó đến nay.

Đức cha Grêgôriô thành Nyssa còn để lại một cuốn tiểu sử tuyệt đẹp về cuộc đời và những lời trối trăn của người chị cả là Thánh nữ Macrina, người được coi là vị thầy tinh thần đứng sau cả một gia đình hiển thánh: bà nội, cha mẹ và bốn anh chị em ruột đều được tôn kính là thánh!
Vị hoàng đế mới và bước ngoặt năm 380
Trong lúc ấy, thời cuộc bỗng xoay chuyển. Ngày 9 tháng 8 năm 378, hoàng đế phương Đông là Valens, người từng ra sức bách hại các giám mục chính thống để bảo vệ phe Ariô, đã tử trận thảm khốc cùng hai phần ba đạo quân Rôma trong trận đánh chống lại người Goth tại Hađrianôpôli, thuộc phần đất châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, đến mức xác của nhà vua cũng không tìm thấy. Để cứu vãn tình thế nguy ngập, ngày 19 tháng 1 năm 379, hoàng đế phương Tây là Gratianô đã bổ nhiệm một vị tướng tài ba gốc Tây Ban Nha tên là Thêôđôsiô lên làm Hoàng đế cai trị phương Đông.
Khác các vị tiền nhiệm, Thêôđôsiô thấm nhuần đức tin Nicêa. Ngày 27 tháng 2 năm 380, tại thành Thêxalônica, hoàng đế Thêôđôsiô, cùng đứng tên với hai đồng hoàng đế phương Tây, đã ban hành một sắc lệnh lịch sử, Sắc lệnh Thêxalônica, mở đầu bằng hai chữ Cunctos populos: truyền rằng mọi dân tộc dưới quyền đế quốc phải theo đức tin mà Thánh Tông đồ Phêrô đã truyền lại cho giáo đoàn Rôma, tức là đức tin đang được Đức Giáo hoàng Đamasô tại Rôma và Đức Giám mục Phêrô tại Alêxanđria nắm giữ, tin kính một Thiên Chúa duy nhất trong Ba Ngôi Cha, Con và Thánh Thần ngang bằng nhau về uy quyền; chỉ những ai giữ đức tin ấy mới được mang danh là “Kitô hữu Công giáo”, còn những kẻ đi ngược lại sẽ bị coi là lạc giáo!
Đó là một bước ngoặt: năm 313, Sắc chỉ Milanô mới cho tự do tôn giáo; nay, đức tin Nicêa thành quốc giáo của cả đế quốc.
Mùa thu năm 380, sau khi khỏi một cơn bạo bệnh và lãnh nhận phép Rửa Tội tại Thêxalônica, hoàng đế Thêôđôsiô tiến quân vào kinh đô Constantinôpôli trong tháng Mười Một. Nhà vua lập tức trục xuất viên giám mục phe Ariô là Đêmôphilô, người không chịu ký nhận đức tin Nicêa, ra khỏi thành phố, đồng thời đích thân dẫn cha Grêgôriô rời khỏi căn nhà nguyện nhỏ Anastasia để rước vào nhận ngôi đại thánh đường Các Thánh Tông Đồ. Trong tập thơ tự thuật Về cuộc đời mình viết về sau, Thánh Grêgôriô đã tả lại khung cảnh ngày hôm ấy với một nỗi buồn man mác: dưới bầu trời xám xịt, ngài bước đi vào nhà thờ lớn giữa hai hàng gươm giáo bảo vệ của quân lính triều đình, trong khi đám đông dân thành theo phái Ariô đứng chật hai bên đường nhìn ngài với ánh mắt căm giận hoặc khóc than, khiến vị mục tử hiền lành cảm thấy ngậm ngùi như thể mình đang đi vào một thành phố vừa bị quân đội đánh chiếm chứ không phải ngày hội đoàn tụ bình an.
Công đồng Constantinôpôli năm 381
Tháng Năm năm 381, để dứt điểm các cuộc tranh cãi, Thêôđôsiô triệu tập các giám mục về kinh đô. Có khoảng 150 vị giám mục phương Đông về dự. Không giám mục phương Tây nào sang, Đức Giáo hoàng tại Rôma cũng không cử đặc sứ, dù về sau toàn thể Hội Thánh Đông Tây đều nhìn nhận đây là Công đồng chung thứ hai trong lịch sử.
Ban đầu chủ tọa là Mêlêtiô, Giám mục Antiôkhia; nhưng họp được ít tuần thì cụ đột ngột qua đời. Các nghị phụ liền tôn Đức cha Grêgôriô thành Nazianzô, lúc này vừa được đặt làm Giám mục Constantinôpôli, lên ngồi ghế chủ tọa.
Bầu khí mau chóng ngột ngạt vì tranh cãi chọn người kế nhiệm ở Antiôkhia; và khi Grêgôriô đưa ra giải pháp ôn hòa để hàn gắn với phương Tây thì một số giám mục bất mãn, nhất là đoàn giám mục Ai Cập và Makêđônia mới đến sau, lại quay sang công kích cá nhân ngài: họ bới lại chuyện năm xưa ông bạn Basiliô từng phong ngài làm giám mục thị trấn Sasima để bắt bẻ rằng theo giáo luật của Công đồng Nicêa, một giám mục không được phép thuyên chuyển từ giáo phận này sang làm giám mục giáo phận khác!
Chán ngán cảnh anh em dùng luật lệ để tranh giành, Grêgôriô buông bỏ tất cả. Ngài đứng trước Công đồng và hoàng đế đọc bài từ biệt, ví mình như ngôn sứ Giôna: nếu vì sự hiện diện của tôi trên chiếc ghế giám mục kinh đô này mà làm nổi lên cơn bão táp bất hòa giữa anh em, thì xin anh em cứ việc ném tôi xuống biển để con tàu Hội Thánh được yên gió lặng sóng! Rồi ngài thanh thản về quê Nazianzô, sống ẩn dật, cầu nguyện, làm thơ cho đến khi qua đời khoảng năm 390.

Để thay thế ngài trên ngai tòa Constantinôpôli, các giám mục và nhà vua đã chọn một giải pháp bất ngờ: chọn ông Nectariô, một vị quan nguyên lão cao niên, đạo đức, ôn hòa và được lòng dân trong thành. Có điều lúc ấy ông vẫn còn là một dự tòng chưa chịu phép Rửa Tội! Thế là chỉ trong vòng vài ngày, ông được rửa tội, truyền chức linh mục rồi tấn phong giám mục để tiếp tục chủ tọa Công đồng!
Những tranh chấp nhỏ nhen rồi qua đi, nhưng điều Công đồng năm 381 để lại thì còn mãi.
Bản kinh tin kính trọn vẹn
Công đồng tái khẳng định đức tin Nicêa năm 325, lên án các nhánh Ariô và nhóm chống Chúa Thánh Thần. Truyền thống gắn Công đồng này với bản Kinh Tin Kính Nicêa-Constantinôpôli: lấy kinh Nicêa làm nền và thêm phần tuyên xưng về Chúa Thánh Thần và Hội Thánh ở cuối. Văn bản chính thức cổ nhất còn lưu lại của bản kinh này được công bố tại Công đồng Canxêđônia bảy mươi năm sau, năm 451. Đoạn được thêm vào ấy như sau:
Tôi tin kính Đức Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa và là Đấng ban sự sống, Người bởi Đức Chúa Cha mà ra, Người cùng được phụng thờ và tôn vinh với Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con, Người đã dùng các tiên tri mà phán dạy. Tôi tin Hội Thánh duy nhất, thánh thiện, công giáo và tông truyền. Tôi tuyên xưng có một phép rửa để tha tội. Tôi trông đợi kẻ chết sống lại và sự sống đời sau. Amen.

Đoạn ấy mang tâm huyết của Basiliô và Grêgôriô: không dùng chữ triết học homoousios cho Chúa Thánh Thần để khỏi tranh cãi câu chữ, nhưng dùng những từ Kinh Thánh mạnh nhất khi gọi Chúa Thánh Thần là “Đức Chúa”, là “Đấng ban sự sống”, và đặc biệt khẳng định “Người cùng được phụng thờ và tôn vinh với Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con”, bởi chỉ có Thiên Chúa thật mới đáng được thờ lạy ngang hàng với Chúa Cha và Chúa Con!
Có hai chi tiết sẽ ảnh hưởng lâu dài đến quan hệ giữa hai nửa Đông và Tây của Hội Thánh. Thứ nhất, trong bản gốc tiếng Hy Lạp năm 381, câu nói về Chúa Thánh Thần chỉ ghi “Người bởi Đức Chúa Cha mà ra”, đúng lời Chúa Giêsu trong Tin Mừng Gioan. Thế nhưng vài thế kỷ sau tại phương Tây, khởi đầu từ Công nghị Tôlêđô ở Tây Ban Nha năm 589 nhằm chống lại tàn dư phái Ariô của người Visigoth, các giáo hội phương Tây đọc kinh bằng tiếng Latinh đã thêm cụm từ “và Đức Chúa Con”, tiếng Latinh là Filioque, vào sau chữ Đức Chúa Cha, thành câu “Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra” như người Công giáo chúng ta vẫn đọc ngày nay; chữ Filioque về sau thành một điểm bất đồng lớn dẫn tới ly giáo Đông Tây. Thứ hai, điều luật số 3 của Công đồng làm Rôma không vui: nâng Giám mục Constantinôpôli lên hàng thứ hai, chỉ sau Giám mục Rôma, với lý do “vì Constantinôpôli là Tân Rôma”, tức là dựa trên vị thế thủ đô của đế quốc chứ không dựa trên nguồn gốc Tông đồ như các tòa cổ kính Alêxanđria và Antiôkhia. Điều ấy gieo mầm cho những căng thẳng quyền bính về sau.
Lời tuyên xưng vang vọng qua mười sáu thế kỷ
Dù vậy, bản Kinh Tin Kính năm 381 đã thành sợi dây hiệp nhất quý nhất, được hầu hết các Kitô hữu trên thế giới, từ Công giáo, Chính Thống giáo cho đến Anh giáo và các hệ phái Tin Lành truyền thống, cùng chung miệng tuyên xưng bằng hàng trăm ngôn ngữ khác nhau suốt hơn một ngàn sáu trăm năm qua.
Mỗi Chúa nhật và lễ trọng, sau bài giảng, khi cộng đoàn Việt Nam đứng lên đọc “Tôi tin kính một Thiên Chúa là Cha toàn năng…” và đọc tới đoạn “Tôi tin kính Đức Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa và là Đấng ban sự sống…”, chính là lúc chúng ta đang lặp lại từng chữ mà các nghị phụ năm 381 đã đúc kết.
Ít ai đọc lời kinh ấy mà nhớ rằng để giữ từng chữ nguyên vẹn đến hôm nay, đã có một vị Giám mục Athanasiô phải chịu đi đày tới năm lần; đã có một người anh cả Basiliô vừa xây trại phong hủi vừa hiên ngang đối mặt với bạo quyền; đã có một nhà thơ Grêgôriô chịu thương tích vì bị ném đá ngay trong đêm Vọng Phục Sinh rồi tự nguyện rời bỏ ngai tòa danh vọng để giữ hòa khí cho anh em; và đã có một người em trai ở Nyssa miệt mài viết sách định nghĩa từng thuật ngữ dưới bóng người chị thánh thiện Macrina. Hội Thánh Công giáo mừng kính chung hai người bạn tri kỷ Thánh Basiliô Cả và Thánh Grêgôriô Nazianzô vào ngày 2 tháng Giêng hằng năm.
Và ngay những thập niên sôi động ấy, ở những miền hoang địa xa cung điện và hội trường công đồng, đang có hàng ngàn con người âm thầm chọn một cách khác để làm chứng cho Chúa, những con người không viết sách thần học nhưng lại được chính Thánh Athanasiô và Thánh Basiliô hết mực ngưỡng mộ: những bậc ẩn tu từ bỏ tất cả để đi vào sa mạc.
Và ngay những thập niên sôi động ấy, ở những miền hoang địa xa cung điện và hội trường công đồng, đang có hàng ngàn con người âm thầm chọn một cách khác để làm chứng cho Chúa, những con người không viết sách thần học nhưng lại được chính Thánh Athanasiô và Thánh Basiliô hết mực ngưỡng mộ: những bậc ẩn tu từ bỏ tất cả để đi vào sa mạc.
Chương 42 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Tôi tin kính Đức Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa và là Đấng ban sự sống.
Những người trong chương
- Grêgôriô thành Nazianzô · Giáo hội phương Đông gọi ngài là "Nhà Thần Học". Suốt hai ngàn năm, phương Đông chỉ trao danh hiệu ấy cho ba người.
- Basiliô Cả · Hội Thánh mừng kính chung ngài và Grêgôriô thành Nazianzô ngày 2 tháng Giêng. Bộ luật đan tu ngài soạn là nền cho đan tu phương Đông.
Nơi ấy hôm nay
- Cappađôcia là cao nguyên ở miền trung Thổ Nhĩ Kỳ, nơi gió và nước bào mòn đá núi lửa thành những tháp đá hình chóp. Quanh thung lũng Göreme, đan sĩ đục hàng trăm nhà thờ vào vách đá.
- Xêdarê của Cappađôcia nay là Kayseri, khác với thành cảng Xêdarê ở Palestine. Ngoại ô thành này xưa có quần thể bác ái của Basiliô.
Muốn đọc thêm
Ga 15,26 · Basiliô, Về Chúa Thánh Thần · Grêgôriô thành Nazianzô, Năm bài giảng thần học · Kinh Tin Kính đọc mỗi Chúa Nhật · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Grêgôriô thành Nazianzô
- Basiliô Cả
- Grêgôriô thành Nyssa
- Macrina
- Modestô
- Valens
- Thêôđôsiô I
- Đamasô I
- Phêrô II
- Mêlêtiô
- Nectariô
- Macêđôniô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 43
Sa mạc nở hoa: Antôn và những người đi tìm Chúa
Thời bắt bớ vừa dứt, vì sao hàng ngàn người lại bỏ làng mạc, phố thị mà đi sâu vào sa mạc?
Khoảng 19 phút đọc












