Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 43

Kiểm chứng chương 43: Sa mạc nở hoa: Antôn và những người đi tìm Chúa

Đọc xong chương 43, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết Antôn đã nghe gì trong nhà thờ hôm ấy, chuyện ông Môsê và cái giỏ thủng có thật không, và đoạn nào trong câu chuyện thiên thần trao quy luật cho Pacômiô chỉ là truyền thuyết. Những trang này viết để trả lời các câu hỏi như thế. Nguồn chính là cuốn Cuộc đời thánh Antôn của thánh Athanasiô, tuyển tập Lời của các cha sa mạc, và các bản tiểu sử thánh Pacômiô viết bằng tiếng Copt và tiếng Hy Lạp. Những sách này viết để nêu gương, nên các nhà nghiên cứu đọc chúng với chút dè dặt, nhất là ở những chuyện lạ lùng. Dưới đây là chỗ tra, và chỗ nào là truyền thuyết.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Về Cuộc đời thánh Antôn. Athanasiô viết bằng tiếng Hy Lạp, khoảng giữa năm 357 và năm 362, ngay sau khi Antôn mất. Ông nói chính ông đã gặp Antôn nhiều lần. Sách được Evagriô thành Antiôkhia dịch sang tiếng Latinh khoảng năm 370, và lan rất nhanh. Dưới đây, “mục 2” là mục 2 của cuốn sách này.

Về Lời của các cha sa mạc. Tiếng Hy Lạp là Apophthegmata Patrum. Đây là tập hợp những câu nói và mẩu chuyện ngắn, gom lại vào thế kỷ V và VI, sắp theo hai cách: theo tên các cụ (gọi là bản “theo vần chữ cái”) và theo đề tài. Dưới đây, “Antôn 7” là câu thứ 7 dưới tên Antôn trong bản theo vần chữ cái. Tên các cụ cũng theo bản ấy.

Antôn nghe Tin Mừng

Toàn bộ đoạn mở đầu của chương lấy từ mục 2 và mục 3 của Cuộc đời thánh Antôn.

  • Cha mẹ mất khi Antôn khoảng mười tám đến hai mươi tuổi, để lại một cô em gái nhỏ: mục 2.
  • Ba trăm aroura ruộng tốt. Aroura là đơn vị đo ruộng của Ai Cập, khoảng hai phần ba mẫu Anh, tức khoảng 2.700 mét vuông. Chương viết “ba trăm mẫu ruộng tốt”: con số đúng, còn đơn vị là cách nói cho người Việt dễ hình dung. Tính theo cách đo ngày nay, ba trăm aroura chừng tám mươi héc-ta.
  • Trên đường đến nhà thờ, ông nghĩ về các tông đồ và về các tín hữu đầu tiên ở Giêrusalem đã bán tài sản (Cv 4,34-37): mục 2.
  • Ông nghe câu Đức Giêsu nói với người thanh niên giàu có (Mt 19,21): mục 2. Athanasiô nói Antôn nghe những lời ấy như thể chúng được đọc riêng cho mình. Chương kể đúng như vậy.
  • Ông nghe câu “Anh em đừng lo lắng về ngày mai” (Mt 6,34), cho nốt phần còn lại, rồi gửi em gái cho một nhóm trinh nữ: mục 3. Athanasiô gọi họ là “những trinh nữ đáng tin cậy”. Đây là một trong những dấu vết sớm nhất cho thấy ở Ai Cập đã có những nhóm phụ nữ sống đời thánh hiến.

Năm “khoảng 270”: Athanasiô nói Antôn sống một trăm lẻ năm tuổi và mất năm 356, nên ông sinh khoảng năm 251. Lúc hai mươi tuổi là khoảng năm 270.

Chương viết ông được “gửi em gái cho một cộng đoàn phụ nữ đạo đức trong vùng nuôi dạy”. Nguồn chỉ nói ông gửi em cho một nhóm trinh nữ đáng tin cậy. Hai chữ “nuôi dạy” là cách kể của người viết chương.

Vì sao lại là sa mạc

Những người sống đời khổ tu trước Antôn. Thánh Phaolô đã nói về những người không lập gia đình vì Chúa (1 Cr 7,25-40). Các bà góa được cộng đoàn lo (1 Tm 5,3-16). Athanasiô kể rằng khi Antôn bắt đầu, quanh các làng đã có những cụ già sống khổ tu (mục 3). Đó là những cụ già sống đạo đức mà chương nhắc, và là những người Antôn đến học trước tiên.

“Tử đạo trắng”. Ý nghĩ rằng người khổ tu là người tử đạo không đổ máu có ở nhiều tác giả thế kỷ IV. Chính Athanasiô viết rằng Antôn “hằng ngày là một vị tử đạo trong lương tâm” (mục 47). Chương lấy câu ấy đúng như vậy. Tên gọi “tử đạo trắng” (bánmartra trong tiếng Ireland cổ) hiện rõ trong một bài giảng bằng tiếng Ireland thế kỷ VII, gọi là Bài giảng Cambrai, phân biệt tử đạo đỏ, trắng và xanh.

Lý do khi đạo thành đạo của người có quyền thế. Đây là cách hiểu của nhiều sử gia, như chương 39 đã kể, chứ không phải lời một người đương thời tuyên bố. Các nhà nghiên cứu còn nêu những lý do khác: thuế nặng, nợ nần, muốn thoát cảnh khổ ở làng. Chương cũng nói thẳng rằng không phải ai vào sa mạc cũng chỉ vì lòng thánh thiện. Các bản văn thời ấy cho thấy điều đó. Cần nói thêm rằng chuyện thuế và nợ là cách các học giả đọc những bản văn ấy, các tác giả xưa không viết thẳng ra như vậy.

Sa mạc trong Kinh Thánh.

  • Ông Môsê và bụi gai cháy: Xh 3,1-6.
  • Bốn mươi năm trong hoang địa: Đnl 8,2-5.
  • Ngôn sứ Êlia nghe “tiếng gió thì thầm hiu hiu”: 1 V 19,9-13.
  • Đức Giêsu bốn mươi ngày trong hoang địa: Mt 4,1-11 và Mc 1,12-13.

Hai mươi năm sau một cánh cửa

  • Học với những cụ già quanh làng: mục 3 và 4.
  • Dọn vào một ngôi mộ bỏ hoang: mục 8.
  • Khoảng năm 285, vượt sông Nin, vào một pháo đài bỏ hoang trên núi Pispir ở phía đông: mục 11 và 12.
  • Bạn bè mang bánh đến, thả xuống qua mái: mục 12. Chương viết “mỗi năm hai lần”, và những ổ bánh “để được sáu tháng”. Sách nói bánh thả xuống qua mái, đủ dùng sáu tháng. Bánh khô của Ai Cập để được lâu. Bản dịch tiếng Anh của sách đọc miễn phí được trên trang newadvent.org (trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, loạt 2, tập 4).
  • Hai mươi năm ở đó: mục 14.
  • Những cơn cám dỗ: nhớ của cải, nhớ em gái, ma quỷ hiện ra dưới hình thú dữ và hình đàn bà: mục 5 đến 10. Chương còn nói ông chán nản và bồn chồn đến mức muốn bỏ chạy. Những chữ ấy là cách người viết chương gom lại các mục đó; trong các nguồn của chương này không có đoạn nào nói riêng về chuyện “muốn bỏ chạy”.
  • Đan giỏ, đan chiếu: mục 53. Làm việc tay chân để đổi lấy bánh là nét chung của các đan sĩ Ai Cập.

Những bức tranh “Cám dỗ của thánh Antôn”. Nổi tiếng nhất là tranh của Hieronymus Bosch (khoảng năm 1500, ở Lisbon), của Matthias Grünewald trên bàn thờ Isenheim (khoảng năm 1515, ở Colmar, nước Pháp), và của Salvador Dalí (năm 1946). Bạn có thể tìm ảnh cả ba bức.

Bước ra khỏi pháo đài khoảng năm 305. Mục 14. Lời tả trong chương, ông “không béo như người không vận động, cũng không gầy vì ăn chay và vật lộn với ma quỷ”, lấy từ mục ấy, và chương bám sát bản văn. Các học giả nghĩ Athanasiô đã tả Antôn theo hình mẫu người khôn ngoan của triết học Hy Lạp, người có tâm hồn quân bình. Như vậy lời tả có phần là hình ảnh lý tưởng.

Abba và monachos. Abba là tiếng Aram nghĩa là “cha”, chính chữ Đức Giêsu dùng khi cầu nguyện (Mc 14,36). Monachos trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “người sống một mình”, từ chữ monos, nghĩa là “một”. Chữ đan sĩ trong tiếng Việt, và monk trong tiếng Anh, đều bắt nguồn từ chữ này.

Lời của các cha sa mạc

  • Antôn thấy mọi cạm bẫy giăng khắp mặt đất, và câu trả lời “Khiêm nhường”: Antôn 7.
  • Người thợ săn và cây cung: Antôn 13. Chương kể đúng.
  • Abba Môsê và cái giỏ đựng cát: Môsê 2. Có bản kể ông mang một cái bình thủng đựng nước, có bản kể một giỏ cát. Ý thì như nhau.

Abba Môsê người da đen. Ông từng là nô lệ, rồi là thủ lĩnh cướp, sau ăn năn mà sống trong sa mạc Scêtê. Ông bị giết khoảng năm 405 khi bọn cướp tấn công đan viện, và ông không chống cự. Chuyện ông chết như thế là do truyền thống truyền lại, không có sử liệu đương thời xác nhận. Cả Giáo hội Chính Thống lẫn Giáo hội Công giáo đều kính ông là thánh.

Các mẹ sa mạc. Trong bản theo vần chữ cái có tên ba người phụ nữ: Amma Synclêtica, Amma Sara và Amma Têôđôra. Câu của Synclêtica về kho báu để lộ ra là Synclêtica 21 (số có thể khác đôi chút tùy bản in).

Pacômiô

Có nhiều bản tiểu sử Pacômiô, bằng tiếng Copt (hai phương ngữ Bohairic và Sahidic) và tiếng Hy Lạp, viết trong vài chục năm sau khi ông mất. Các bản khác nhau về chi tiết, nhưng đồng ý về những nét chính.

  • Sinh khoảng năm 292, trong một gia đình ngoại giáo ở miền Thượng Ai Cập.
  • Bị bắt đi lính khoảng năm 312 hay 313, trong cuộc chiến giữa các hoàng đế (xem chương 36 và chương 38). Các tân binh bị giam ở Thebes, nay là Luxor. Chương nói chung là “một thị trấn bên sông Nin”. Người Kitô hữu mang bánh và nước đến, và Pacômiô hứa sẽ phục vụ con người. Chuyện này ở mục 7 của bản tiểu sử Bohairic.
  • Chịu phép rửa, và học với ẩn sĩ Palamôn.
  • Lập cộng đoàn ở Tabennêsi, bên bờ sông Nin gần Dendera, khoảng năm 320 đến 323.

Đời sống chung. Quy luật của Pacômiô còn giữ được qua bản dịch Latinh của Giêrônimô năm 404, như chương nói. Những gì chương tả (cầu nguyện chung, ăn chung, làm việc trong các xưởng, mặc cùng một kiểu áo dòng, không ai có của riêng, có một người đứng đầu) đều có trong quy luật. Chữ koinobion nghĩa là “sống chung”.

Thiên thần trao quy luật. Chuyện này có trong sách Lịch sử Lausiac của Palladiô (mục 32), viết khoảng năm 420. Chương nói rõ đó là truyền thuyết. Câu “Sự thật đơn sơ hơn: ông viết nó từ kinh nghiệm của một người từng đi lính” là cách hiểu của người viết chương, có lý nhưng không phải điều các bản tiểu sử tự nói ra.

Chị Maria. Các bản tiểu sử kể bà đến thăm, Pacômiô không ra gặp nhưng cho dựng một chỗ ở gần đó, rồi bà lập cộng đoàn của các phụ nữ. Chương kể đúng.

Năm Pacômiô mất. Ông mất ngày 9 tháng 5 năm 346 trong một trận dịch. Đây là năm hầu hết các nhà nghiên cứu chấp nhận.

Chín đan viện nam, hai đan viện nữ. Con số này có trong các bản tiểu sử. Số đan sĩ “hàng ngàn” cũng vậy. Palladiô nói đến bảy ngàn, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng con số ấy có thể bị thổi phồng.

Chở hàng bằng thuyền đi bán. Các đan viện của Pacômiô có thuyền riêng trên sông Nin. Các bản tiểu sử kể nhiều lần.

Sa mạc lan rộng

Palestine. Đan viện Mar Saba do thánh Sabbas lập năm 483 trong khe núi Kidron, giữa Giêrusalem và Biển Chết. Đến nay vẫn có các đan sĩ Chính Thống Hy Lạp sống ở đó, và phụ nữ không được vào. Các đan sĩ ở trong những hang riêng, cuối tuần họp nhau. Lối sống ấy gọi là lavra, như chương đã tả.

Simêon trên cột. Thánh Simêon (khoảng 390-459) sống trên cột từ khoảng năm 422 cho đến khi mất, tức chừng ba mươi bảy năm. Chương ghi đúng con số. Nguồn quan trọng nhất là sử gia Têôđôrêtô, người đã đến tận nơi gặp Simêon khi ông còn sống (Lịch sử các tu sĩ, mục 26). Nơi ấy là Qal’at Sim’an, gần Aleppo, có một nhà thờ lớn thế kỷ V xây quanh chân cột. Chân cột còn đến nay, dù đã bị hư hại trong cuộc chiến ở Syria.

Basiliô và đời đan tu. Basiliô viết hai bộ lời khuyên, gọi là Luật dài và Luật ngắn. Các đan viện Chính Thống ngày nay vẫn coi Basiliô là thầy của mình, đúng như chương viết. Chuyện về ông ở chương 42.

Những năm cuối của Antôn

  • Về Alêxanđria năm 311 để khích lệ các Kitô hữu bị bách hại: mục 46.
  • Về Alêxanđria lần nữa để đứng bên Athanasiô chống phái Ariô: mục 69 và 70. Năm thường được đặt là 338. Chương viết “theo truyền thống xưa”, vì năm này không chắc chắn.
  • Lên “ngọn núi bên trong”, gần Biển Đỏ: mục 49 và 50.
  • Mất năm 356, thọ một trăm lẻ năm tuổi: mục 90.
  • Dặn chôn ở nơi không ai biết, và để lại chiếc áo choàng da cừu cho Athanasiô: mục 92 và 93. Chương nói ông dặn “hai môn đệ”. Con số hai không có trong các nguồn của chương này.

Đan viện thánh Antôn. Đan viện nằm dưới chân dãy núi Galala, cách Biển Đỏ khoảng ba mươi ki-lô-mét. Đan viện thuộc Giáo hội Chính Thống Copt, và người ta nói đó là đan viện Kitô giáo xưa nhất còn đang được dùng. Đây là lời người ta nói, chứ không phải điều đã được đo đếm. Trên ngọn núi phía trên có một cái hang mà truyền thống cho là nơi Antôn từng ở.

Về phương Tây

Cuốn sách được dịch sang Latinh: khoảng năm 370, do Evagriô. Trước đó đã có một bản dịch Latinh vô danh, bám sát chữ Hy Lạp hơn.

Hai viên quan ở Trier. Nguồn là Tự thú của Augustinô, quyển 8, chương 6, đoạn 15. Người kể là Pontitianô, một người đồng hương châu Phi làm việc trong triều. Ông kể về hai người bạn của mình, làm chức agentes in rebus (một loại thanh tra của triều đình), đã tìm thấy cuốn Cuộc đời thánh Antôn trong túp lều của mấy đan sĩ ở ngoại ô Trier. Chương 46 kể tiếp câu chuyện này.

Martinô. Nguồn là Cuộc đời thánh Martinô của Sulpiciô Sêvêrô, viết khi Martinô còn sống, khoảng năm 396.

  • Cắt đôi chiếc áo choàng ở cổng thành Amiens: mục 3.
  • Lập đan viện ở Ligugé gần Poitiers khoảng năm 361, thường được coi là đan viện đầu tiên ở xứ Gaule. Ligugé đến nay vẫn còn, các đan sĩ Biển Đức sống ở đó.
  • Làm giám mục Tours năm 371.

Chữ cappa và capella. Chiếc áo choàng của Martinô (cappa) được các vua Frank giữ làm thánh tích. Nơi giữ nó, rồi những người giữ nó, được gọi là capella và capellani. Từ đó có chữ chapel (nhà nguyện) và chaplain (cha tuyên úy) trong tiếng Anh, chapelle và chapelain trong tiếng Pháp. Đây là cách giải thích được các từ điển nguồn gốc từ ngữ chấp nhận.

Gioan Cassianô. Ông sống nhiều năm ở Ai Cập. Khoảng năm 415, ông lập hai đan viện ở Marseille, một cho nam (Thánh Victô) và một cho nữ. Ông viết hai cuốn sách: Các thể chế và Các cuộc đàm đạo. Thánh Biển Đức khuyên các đan sĩ đọc Các cuộc đàm đạo của Cassianô (Quy luật thánh Biển Đức, chương 42 và những nơi khác). Chương 52 kể về thánh Biển Đức.

Ireland. Chương 50 kể tiếp. Hai câu về Ireland ở cuối chương, nói lính Rôma chưa từng đặt chân lên đảo, và những túp lều đá bên vách đá nhìn ra biển, là hình ảnh người kể vẽ ra, không có trong các nguồn của chương 43.

Hạt giống

Chương khép lại ở Việt Nam, nơi người Công giáo là thiểu số. Ba đan viện chương nhắc là:

  • Phước Sơn: dòng Xitô, do cha Henri Denis (Biển Đức Thuận) khởi xướng năm 1918, lúc đầu ở gần Huế.
  • Châu Sơn: dòng Xitô, lập ở Nho Quan, Ninh Bình, năm 1936. Sau năm 1954, một cộng đoàn vào miền Nam, lên vùng cao nguyên.
  • Thiên An: dòng Biển Đức, lập ở Huế năm 1940.

Lối sống chương tả, thức dậy ban đêm cầu nguyện, ban ngày làm việc, là lối sống của các dòng theo Quy luật thánh Biển Đức.

Đoạn cuối của chương nói Athanasiô và Basiliô từng tìm đến các cụ già sa mạc xin lời khuyên, và các cụ đã giấu Athanasiô suốt những năm ông bị săn đuổi. Chuyện Athanasiô ẩn giữa các đan sĩ có ở chương 41. Chuyện Basiliô đi thăm các đan sĩ cũng đã có ở chương 42. Còn lời tóm lại “xin lời khuyên” là cách nói gọn của người viết chương.

Những người trong chương

Antôn (khoảng 251-356), đan sĩ Ai Cập.

Athanasiô, giám mục Alêxanđria, người viết Cuộc đời thánh Antôn.

Môsê người da đen, đan sĩ ở Scêtê.

Synclêtica và Sara, hai bà mẹ sa mạc.

Pacômiô (khoảng 292-346), người lập đời sống chung.

Palamôn, ẩn sĩ, thầy của Pacômiô. Maria, chị của Pacômiô.

Sabbas (439-532), người lập đan viện Mar Saba.

Simêon Đứng Cột (khoảng 390-459).

Basiliô, giám mục Xêdarê ở Cappađôcia.

Pontitianô, người kể chuyện cho Augustinô.

Martinô thành Tours (khoảng 316-397).

Gioan Cassianô (khoảng 360-435).

Sulpiciô Sêvêrô, người viết Cuộc đời thánh Martinô.

Những nơi trong chương

Sông Nin và sa mạc phía đông, Ai Cập. Pispir, nơi Antôn ở hai mươi năm. Dãy núi Galala, gần Biển Đỏ. Scêtê, nay là Wadi El Natrun ở Ai Cập, nơi vẫn còn bốn đan viện Copt. Tabennêsi, gần Dendera. Mar Saba, sa mạc Giuđê. Qal’at Sim’an, gần Aleppo, Syria. Trier. Amiens, Ligugé, Tours và Marseille, nước Pháp.

Đọc thêm

Cuộc đời thánh Antôn đọc chừng hai giờ, và là cuốn sách đã làm cả phương Tây đổi thay. Bản dịch tiếng Anh có miễn phí trên trang newadvent.org. Nếu ít thời gian, bạn hãy đọc vài trang Lời của các cha sa mạc, những câu chuyện chỉ vài dòng mà nhớ rất lâu. Bản dịch tiếng Anh của Benedicta Ward, The Sayings of the Desert Fathers: The Alphabetical Collection, dễ tìm.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 39 (khi đạo thành đạo của người có quyền thế), chương 41 (Athanasiô ẩn giữa các đan sĩ), chương 42 (Basiliô), chương 46 (Augustinô), chương 50 (Ireland) và chương 52 (thánh Biển Đức).

Trở lại chương 43