Tư liệu chương 44
Kiểm chứng chương 44: Những tiếng nói phương Đông
Đọc xong chương 44, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết bà Macrina đã nói gì trong đêm cuối, thánh Basiliô có thật đã xây một nơi giống như bệnh viện không, và chuyện thánh Ephrem lập ca đoàn phụ nữ đến từ đâu. Những trang này viết để trả lời các câu hỏi như thế. Hầu hết chi tiết trong chương đến từ chính sách vở của những người ấy, hoặc từ những người sống cùng họ và viết về họ: Grêgôriô thành Nyssa viết về chị mình, Grêgôriô thành Nazianzô viết về bạn mình, Palladiô viết về Gioan Kim Khẩu. Dưới đây là chỗ tra, và nói rõ đâu là điếu văn hay tiểu sử viết để ca ngợi.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Những ngày cuối của bà Macrina
Nguồn là cuốn Cuộc đời thánh Macrina của Grêgôriô thành Nyssa, viết khoảng năm 380, ngay sau khi bà mất. Đó là một cuốn sách ngắn, chừng ba mươi trang.
- Grêgôriô về thăm chị ở Annisa, bên sông Iris (nay là sông Yeşilırmak), xứ Pontô, gần Hắc Hải, chín tháng sau khi Basiliô mất: mục 15.
- Bà nằm trên một tấm ván đặt dưới đất: mục 16.
- Hai chị em nói chuyện về linh hồn và sự sống lại, trong khi Grêgôriô khóc người anh: mục 17 và 18.
- Chiều hôm sau, khi người ta thắp đèn cho giờ kinh tối, bà làm dấu thánh giá trên mắt, trên miệng và trên tim, rồi thở hơi cuối: mục 22 đến 25.
Grêgôriô viết cuộc trò chuyện đêm ấy thành cuốn Về linh hồn và sự sống lại, dưới dạng đối thoại. Trong đó ông gọi bà là “người thầy”. Chương kể đúng như vậy.
Năm Macrina mất thường được đặt vào cuối năm 379. Hội Thánh mừng kính bà ngày 19 tháng Bảy. Chương viết đoạn mở đầu là “mùa hè năm 379”, và nói ông mới mất người anh “cách đó mấy tháng”. Mùa hè là cách người kể đặt cảnh; các nguồn nói chín tháng sau khi Basiliô mất.
Câu cuối của đoạn mở đầu, “Gia đình ấy cho Hội Thánh hai giám mục thánh thiện và một nhà thần học lớn”, là cách người viết chương tóm lại. Các nguồn của chương này không đếm như vậy. Về gia đình của Basiliô, xin xem chương 42.
Vàng của người Ai Cập
Lời về hai con đường ở Athêna lấy từ bài điếu văn Grêgôriô thành Nazianzô đọc cho Basiliô (Diễn từ số 43, đoạn 21). Chương trích: “Chúng tôi biết hai con đường, con thứ nhất quý hơn, con thứ hai kém quan trọng hơn: một đường dẫn đến các nhà thánh và các thầy dạy ở đó, một đường dẫn đến các thầy dạy thế tục.” Đó là bản dịch của người viết chương. Bản tiếng Anh của bài này đọc miễn phí được trên trang newadvent.org (bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, loạt 2, tập 7). Câu “Nói cho gọn, một đường đến nhà thờ, một đường đến học đường” là lời giải thích của người kể, không phải của Grêgôriô.
Chương nói hai chàng thanh niên gặp nhau ở Athêna “khi cả hai mới ngoài hai mươi”. Tuổi cụ thể ấy không có trong các nguồn của chương này. Chỉ biết từ chương 42 rằng Basiliô học ở Constantinôpôli rồi Athêna.
Cuốn sách nhỏ khuyên thanh niên đọc văn chương Hy Lạp. Tác phẩm của Basiliô thường được gọi là Gửi các thanh niên về cách hưởng lợi từ văn chương Hy Lạp. Hình ảnh con ong chỉ hút lấy mật nằm ở mục 4. Đây là một trong những văn bản về giáo dục được đọc nhiều nhất thời Phục Hưng.
“Vàng của người Ai Cập”. Khi rời Ai Cập, dân Ítraen xin người Ai Cập vàng bạc và áo quần mang theo (Xh 3,22; 12,35-36). Số vàng ấy về sau dùng làm đồ trang bị cho Lều Hội Ngộ (Xh 35,22). Hình ảnh triết học là vàng của người Ai Cập có ở nhiều Giáo phụ: Origênê trong thư gửi Grêgôriô Thaumaturgô, Grêgôriô thành Nyssa trong Cuộc đời Môsê (quyển 2, đoạn 115), và Augustinô trong Về giáo lý Kitô giáo (quyển 2, đoạn 40.60). Chương viết các thầy phương Đông thích mượn hình ảnh này. Điều đó đúng, và thật ra phương Tây cũng dùng, như chương nói ở câu cuối đoạn.
Thành phố mới ngoài Xêdarê
Nạn đói năm 368. Grêgôriô thành Nazianzô kể rằng Basiliô, lúc ấy là linh mục, mở bếp ăn và tự tay phục vụ người đói (Diễn từ số 43, đoạn 35 và 36). Basiliô cũng để lại bài giảng Trong thời đói kém và hạn hán, giảng đúng vào lúc ấy. Chương viết ông đem gia sản ra bán, và điều đó khớp với lời Grêgôriô. Còn “cháo” và “tạp dề” trong chương là hình ảnh người kể vẽ thêm, các nguồn của chương này chỉ nói ông tự tay phục vụ.
Khu nhà lớn. Grêgôriô gọi nó là “thành phố mới” (Diễn từ số 43, đoạn 63). Chương viết “Dân gian gọi nơi này”, nhưng người dùng chữ ấy trong nguồn là Grêgôriô, trong bài điếu văn. Chính Basiliô nói về khu nhà trong thư số 94 gửi vị thống đốc, khi bị chê là xây quá hoành tráng. Ông kể có nhà trọ cho khách, chỗ cho người bệnh, thầy thuốc, người chăm sóc và thợ thủ công. Năm xây thường được đặt vào khoảng năm 369 đến 372. Người đời sau gọi nơi này là Basileias, theo tên người lập ra. Chương nói thêm rằng xưởng thợ là “để người bệnh kiếm được miếng ăn”. Các nguồn của chương này chỉ nói có thợ thủ công, không nói họ là người bệnh.
Basiliô hôn người phong. Diễn từ số 43, đoạn 63. Cũng nên nhớ đây là điếu văn. Nhưng chính Basiliô, trong các bài giảng, cũng kêu gọi giáo dân đừng xa lánh người phong.
Bệnh viện đầu tiên. Sử gia Timothy Miller, trong sách The Birth of the Hospital in the Byzantine Empire (1985), xếp khu nhà của Basiliô vào số những bệnh viện đầu tiên, nơi có thầy thuốc làm việc đều đặn, không chỉ là chỗ cho người bệnh nằm. Các sử gia y học khác cũng đồng ý. Chữ “vào hàng những bệnh viện đầu tiên theo đúng nghĩa” trong chương là đúng mức.
Nhà thơ về quê
Grêgôriô thành Nazianzô rời Constantinôpôli năm 381 (xem chương 42), về sống ở Arianzô, gần Nazianzô, và mất khoảng năm 390.
Thơ của ông còn lại khoảng mười bảy ngàn câu, viết theo các thể thơ Hy Lạp cổ điển. Những bài chương nhắc, về bệnh tật, mất ngủ, tuổi già và nỗi nhớ Basiliô, nằm trong phần thơ “về chính mình”. Bài dài nhất là Về cuộc đời tôi (xem chương 42). Chương viết ông để lại “hàng trăm bài”: các nguồn của chương này chỉ cho con số mười bảy ngàn dòng. Ngôi nhà có vườn, dòng suối và bóng cây là hình ảnh người kể vẽ ra, không có trong các nguồn ấy.
Cây đàn hạc của Thánh Thần
Tiếng Syria. Là một phương ngữ của tiếng Aram, ngôn ngữ chung của vùng Lưỡng Hà và Syria thời ấy. Đức Giêsu nói tiếng Aram ở Galilê. Đến nay vẫn có những Giáo hội dùng tiếng Syria trong phụng vụ, như Giáo hội Syro-Malabar ở Kerala bên Ấn Độ (xem chương 20) và Giáo hội Maronite ở Liban.
Đời Ephrem. Ông sinh khoảng năm 306 ở Nisibis (nay là Nusaybin, Thổ Nhĩ Kỳ, sát biên giới Syria). Ông là phó tế, không bao giờ làm linh mục. Ông dạy trong trường của giám mục Nisibis.
Thánh ca. Ephrem viết hàng trăm bài thánh ca theo thể gọi là madrashe. Còn lại khoảng bốn trăm bài. Các tập lớn là Thánh ca về đức tin, Thánh ca về Giáng Sinh, Thánh ca về Thiên đàng và Thánh ca về Hội Thánh.
Các ca đoàn phụ nữ. Nguồn là bài thơ của Giacóp thành Sarug (mất năm 521), Bài giảng về thánh Ephrem. Giacóp kể rằng Ephrem lập các ca đoàn thiếu nữ, dạy họ hát thánh ca để đáp lại những bài hát của các nhóm lạc giáo, và đứng giữa họ như một người cha. Chương kể đúng nguồn này, nhưng có hai chi tiết nguồn không nói: ca đoàn gồm cả “các bà đã có chồng”, và việc dạy hát diễn ra “ngay trong nhà thờ”. Hơn nữa Giacóp sống khoảng một trăm năm mươi năm sau Ephrem, nên là chứng nhân đến muộn.
Các nhóm lạc giáo dùng bài hát. Ở Êđêssa, một người tên Bardaisan, đầu thế kỷ III, đã soạn một trăm năm mươi bài thánh ca, và những người theo ông Mani cũng dùng thánh ca. Ephrem nhắc đến họ trong các bài của mình. Chương nói Bardaisan sống “từ hơn một thế kỷ trước”, khớp với mốc đầu thế kỷ III.
Viên ngọc trai. Các bài 81 đến 85 trong Thánh ca về đức tin. Những hình ảnh chương kể đều có ở đó: ngọc sinh ra không do hạt giống nào, giống Đức Kitô sinh bởi Đức Maria; ngọc tròn, không có đầu cũng không có cuối; người thợ lặn cởi áo để xuống biển, như người chịu phép rửa.
Hai cuốn sách của Thiên Chúa. Ý nghĩ thiên nhiên và Kinh Thánh là hai chứng nhân về Thiên Chúa có trong nhiều bài của Ephrem, chẳng hạn Thánh ca về đức trinh khiết, bài 20. Hình ảnh “hai cuốn sách” về sau rất phổ biến ở phương Tây, nhất là nơi Augustinô.
Thiên Chúa dùng tiếng người, như mẹ bập bẹ với con. Ý này có trong Thánh ca về đức tin, bài 31: Thiên Chúa “mặc lấy” tên gọi và hình ảnh của chúng ta để nói với chúng ta.
Nisibis nhường cho Ba Tư năm 363. Sau khi Giulianô tử trận, hoàng đế Jovianô ký hòa ước nhường Nisibis cho Ba Tư, với điều kiện dân trong thành được tự do ra đi. Sử gia Ammianô Marcellinô có mặt ở đó và tả cảnh người dân rời thành (quyển 25, đoạn 9). Chương nói Ephrem “dời đến Êđêssa”. Các nguồn của chương này chỉ cho biết ông mất ở Êđêssa, không nói năm ông dọn đến.
Cái chết ở Êđêssa. Ephrem mất ngày 9 tháng Sáu năm 373. Chuyện ông tổ chức cứu đói cho Êđêssa có trong sách Lịch sử Lausiac của Palladiô (mục 40). Chương viết “Truyền thống kể”, và như vậy là đúng.
“Cây đàn hạc của Thánh Thần”. Danh hiệu này được dùng trong Hội Thánh Syria. Năm 1920, Giáo hoàng Bênêđictô XV tuyên bố Ephrem là Tiến sĩ Hội Thánh. Hội Thánh Công giáo mừng kính ngài ngày 9 tháng Sáu.
Ngắm Mùa Chay. Đây là sự so sánh với Việt Nam mà người viết đặt vào chương. Các bài Ngắm Mùa Chay của người Công giáo Việt Nam, ngâm theo cung điệu truyền thống vào chiều thứ Sáu mùa Chay ở các họ đạo miền quê, là một nét riêng của đạo đức bình dân Việt Nam.
Miệng vàng ở kinh đô
Nguồn chính là cuốn Đối thoại về cuộc đời Gioan Kim Khẩu của Palladiô, giám mục Hêlênôpôlis, một người bạn và người ủng hộ Gioan, viết khoảng năm 408. Các sử gia Socrates (quyển 6) và Sôzômênô (quyển 8) cũng kể. Vì Palladiô đứng về phía Gioan, bạn nên đọc lời ông với chút dè dặt.
- Bị đưa đi bí mật khỏi Antiôkhia: Palladiô, mục 5; Sôzômênô, quyển 8, chương 2. Người ta mời ông ra một nhà thờ ngoài thành, rồi đưa thẳng lên xe về kinh đô. Ông được tấn phong giám mục ngày 26 tháng Hai năm 398. Chương viết năm 397 là năm triều đình nghĩ đến ông, và sang năm 398 ông thành giám mục: khớp.
- Bán đồ sang trọng, xây nhà thương, không mở tiệc: Palladiô, mục 5 và 12.
- Các bài giảng về người giàu: xem chương 34. Câu về đôi bông tai của một bà quý tộc là ý ông nhắc đi nhắc lại trong các bài giảng. Con số “đủ nuôi cả trăm người nghèo” không có trong các nguồn của chương này.
- Hoàng hậu Êuđôxia. Các sử gia kể bà cho rằng một bài giảng về Giêzaben, bà hoàng gian ác trong sách Các Vua (1 V 21), là nói bóng gió về mình.
Công nghị “Cây Sồi” năm 403. Họp ở một dinh thự tên là “Cây Sồi”, gần Chalcêđôn, do giám mục Thêôphilô thành Alêxanđria đứng đầu. Ba mươi sáu giám mục kết án Gioan, và ông bị đày. Đêm ấy xảy ra một biến cố mà các nguồn kể là động đất, hoặc một tai nạn trong cung, khiến hoàng hậu sợ hãi và cho gọi ông về. Chương viết thẳng là “động đất”, trong khi các tác giả xưa không thống nhất về biến cố ấy.
Tượng bạc của hoàng hậu. Năm 403, người ta dựng tượng bạc của hoàng hậu trên một cột đá porphyry gần nhà thờ lớn, với những cuộc vui ồn ào: Socrates, quyển 6, chương 18. Socrates kể Gioan giảng chống lại, và lời giảng ấy ví hoàng hậu với Hêrôđia, người đòi đầu Gioan Tẩy Giả. Các nhà nghiên cứu ngờ rằng bài giảng có câu ấy là giả, nhưng việc Gioan phản đối bức tượng thì mọi nguồn đều kể. Chương chỉ nói Gioan “lại lên tiếng”, không trích câu nào.
Lần đày thứ hai, năm 404. Đến Cucusus, một thị trấn hẻo lánh ở biên giới Armenia (nay gần Göksun, Thổ Nhĩ Kỳ).
Thư từ. Còn khoảng hai trăm bốn mươi lá thư từ thời lưu đày. Nổi tiếng nhất là mười bảy lá gửi bà Olympia, một quý bà góa, phó tế của Hội Thánh Constantinôpôli, người đã giúp ông rất nhiều. Hai lá thư Gioan gửi Giáo hoàng Innôcentê I còn giữ được, và Innôcentê đã cắt hiệp thông với những người kết án Gioan.
Cái chết. Người ta đưa ông đi Pityûs (nay là Pitsunda, bên Hắc Hải, ở Abkhazia). Ông kiệt sức và mất ở Comana Pontica (gần Tokat, Thổ Nhĩ Kỳ) ngày 14 tháng Chín năm 407. Ông xin mặc áo trắng và rước lễ, rồi nói lời cuối là một lời tạ ơn Thiên Chúa về mọi sự. Nguồn là Palladiô, mục 11. Câu chương ghi, “Tạ ơn Thiên Chúa về mọi sự”, là cách dịch sát ý ấy. Hội Thánh Công giáo mừng kính ngài ngày 13 tháng Chín. Chuyện lính canh bắt ông đi bộ dưới mưa và nắng gắt là hình ảnh người kể vẽ ra, không có trong các nguồn của chương này.
Hài cốt về Constantinôpôli. Năm 438, hoàng đế Thêôđôsiô II, con của Êuđôxia, cho rước hài cốt về và cúi đầu xin tha lỗi cho cha mẹ mình: Têôđôrêtô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 36. Chương viết “Ba mươi năm sau”, tức gần ba mươi mốt năm sau khi ông mất, nói tròn. Năm 2004, Giáo hoàng Gioan Phaolô II trao một phần hài cốt của Gioan Kim Khẩu và của Grêgôriô thành Nazianzô cho thượng phụ Constantinôpôli, vì chúng đã bị mang sang Rôma sau năm 1204.
Phụng vụ thánh Gioan Kim Khẩu. Đúng như chương nói, đây là hình thức Phụng vụ Thiên Chúa dùng nhiều nhất trong các nhà thờ Chính Thống và Công giáo nghi lễ Byzantine. Các nhà nghiên cứu cho rằng chỉ một phần, nhất là kinh tạ ơn chính, có thể có từ thời Gioan. Phần lớn nghi thức lớn dần qua nhiều thế kỷ về sau.
Hai lá phổi
Hình ảnh “hai lá phổi” Giáo hoàng Gioan Phaolô II dùng nhiều lần, rõ nhất trong thông điệp Ut Unum Sint năm 1995 (số 54) và thông điệp Redemptoris Mater năm 1987 (số 34). Ngài mượn hình ảnh này từ nhà thơ và nhà tư tưởng Nga Vyacheslav Ivanov.
Sự so sánh trong chương, phương Tây lo trật tự, luật pháp, tội lỗi; phương Đông lo chiêm ngắm, phụng vụ và “thần hóa”, là một cách nhìn chung của nhiều sử gia và thần học gia. Nó giúp ta hiểu, nhưng cũng đơn giản hóa: phương Đông cũng có luật, phương Tây cũng có chiêm niệm.
Chữ “thần hóa” là theōsis trong tiếng Hy Lạp. Chương giải thích ngay tại chỗ là được dự phần vào chính sự sống của Thiên Chúa.
Những người trong chương
Macrina (khoảng 327-379), chị cả trong gia đình Basiliô.
Grêgôriô thành Nyssa, em của Macrina.
Basiliô Cả, giám mục Xêdarê ở Cappađôcia.
Grêgôriô thành Nazianzô, nhà thần học và nhà thơ.
Ephrem người Syria (khoảng 306-373), phó tế ở Nisibis và Êđêssa.
Giacóp thành Sarug, nhà thơ Syria, kể về Ephrem.
Gioan Kim Khẩu (khoảng 347-407), thượng phụ Constantinôpôli.
Êuđôxia, hoàng hậu, vợ hoàng đế Arcadiô.
Thêôphilô, giám mục Alêxanđria, đối thủ của Gioan.
Olympia, phó tế ở Constantinôpôli, bạn của Gioan.
Innôcentê I, giáo hoàng.
Palladiô, giám mục, người viết về Gioan.
Thêôđôsiô II, hoàng đế, con của Êuđôxia.
Gioan Phaolô II, giáo hoàng (1978-2005).
Những nơi trong chương
Annisa bên sông Iris, xứ Pontô. Athêna. Xêdarê ở Cappađôcia, nay là Kayseri. Arianzô và Nazianzô, Cappađôcia. Nisibis, nay là Nusaybin. Êđêssa, nay là Şanlıurfa, Thổ Nhĩ Kỳ. Antiôkhia và Constantinôpôli. Cucusus, gần Göksun. Comana Pontica, gần Tokat. Pityûs, nay là Pitsunda.
Đọc thêm
Cuộc đời thánh Macrina là một trong những tiểu sử đẹp nhất của thời xưa, và rất ngắn. Muốn nghe giọng thơ của Ephrem, có vài bài Thánh ca về Giáng Sinh đã được dịch ra tiếng Anh. Muốn biết những ngày cuối của Gioan Kim Khẩu, hãy đọc mười bảy lá thư gửi bà Olympia: một người tù vẫn đi an ủi kẻ khác.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 20 (Kitô hữu Syria ở Ấn Độ), chương 34 (Gioan Kim Khẩu ở Antiôkhia), chương 42 (ba Giáo phụ Cappađôcia), chương 45 (Ambrôsiô và Giêrônimô) và chương 70 (năm 1204).