Chương 44
Khoảng năm 340–407 · Từ Cappađôcia đến bờ sông Êuphrát
Mùa hè năm 379, Đức Giám mục Grêgôriô thành Nyssa tất tả lên đường về quê nhà, một trang trại nằm bên bờ sông Iris thuộc xứ Pontô gần Hắc Hải, nơi người chị cả của ngài đang sống đời ẩn tu cùng một cộng đoàn các phụ nữ đạo đức chuyên chăm cầu nguyện. Mới mấy tháng trước, ngài vừa chịu tang người anh cả là Thánh Basiliô; giờ đây, người ta lại báo tin chị của ngài đang hấp hối.
Người chị ấy tên là Macrina. Khi Đức cha Grêgôriô bước vào phòng, bà đang nằm trên một tấm ván gỗ đặt sát mặt đất chứ không nằm trên giường. Thấy em trai tới, bà gắng gượng chống tay ngồi dậy. Hai chị em tâm sự với nhau suốt cả đêm hôm ấy. Khi Grêgôriô bật khóc vì nhớ thương người anh Basiliô vừa khuất, bà để yên cho em khóc một lúc, rồi mới dịu dàng trò chuyện với ông về linh hồn, về sự sống lại của thân xác và về niềm cậy trông. Về sau ngài viết lại rằng khi lắng nghe chị nói, ngài cảm thấy tâm hồn mình như được nâng bổng lên, vượt thoát khỏi mọi nỗi bi thương trước mắt.

Chiều hôm sau, đúng vào lúc người nhà mang đèn thắp sáng để bắt đầu giờ kinh tối, Thánh nữ Macrina đưa tay làm dấu Thánh giá trên đôi mắt, trên môi miệng và trên trái tim mình, rồi trút một hơi thở dài bình an về cùng Chúa.
Về giáo phận, Grêgôriô viết liền hai cuốn: một kể đời chị, một ghi lại cuộc đàm đạo đêm cuối về linh hồn và sự phục sinh, trong đó vị giám mục triết gia gọi chị mình là “Người Thầy”. Hậu thế đồng tình: gia đình ấy đã cho Hội Thánh những giám mục và nhà thần học lẫy lừng, nhưng người thầy thật của tất cả là người chị cả nằm trên tấm ván gỗ kia.
“Vàng bạc của người Ai Cập”
Chương 42 đã nhắc đến công lao của Ba Giáo phụ xứ Cappađôcia, Thánh Basiliô và hai Thánh Grêgôriô, trong việc làm sáng tỏ tín điều Thiên Chúa Ba Ngôi. Chương này bước lại gần cuộc đời các ngài, và nghe thêm những tiếng nói khác của phương Đông thế kỷ IV.
Thời đôi mươi, Basiliô và Grêgôriô thành Nazianzô cùng du học ở Athêna. Grêgôriô kể ở đó hai anh em chỉ thuộc đúng hai con đường: “Con đường thứ nhất cao quý hơn dẫn tới các nhà thờ và các bậc thầy đức tin ở đó; con đường thứ hai kém quan trọng hơn dẫn tới giảng đường của các học giả thế tục”.

Tuy đặt đức tin lên trên hết, hai chàng trai trẻ không hề cực đoan đòi vứt bỏ văn chương và triết học Hy Lạp. Về sau, Thánh Basiliô đã viết một cuốn cẩm nang ngắn gửi các bạn thanh niên Công giáo, khuyên người trẻ cứ việc học hỏi thơ văn cổ điển Hy Lạp nhưng phải biết chọn lọc, giống như chú ong thợ bay qua muôn loài hoa cỏ mà chỉ hút lấy nhụy mật ngọt ngào, bỏ lại những gì độc hại. Các giáo phụ phương Đông, và sau này cả Thánh Augustinô ở phương Tây, rất thích mượn một hình ảnh trong sách Xuất Hành để nói về chuyện này: ngày dân Ítraen ra khỏi đất nô lệ Ai Cập, họ đã mang theo vàng bạc của người Ai Cập, để rồi vào trong sa mạc lại đem chính số vàng bạc ấy đúc thành đồ thờ phượng trang hoàng cho Nhà Tạm của Chúa. Triết học và văn hóa nhân loại cũng giống như “vàng của người Ai Cập” vậy: nếu người tín hữu biết thanh lọc và sử dụng đúng chỗ, nó sẽ trở thành chất liệu tuyệt đẹp làm rạng danh nhà Chúa.
“Thành phố tình thương” bên ngoài cổng thành Xêdarê
Thánh Basiliô không chỉ là bậc thầy trên trang sách. Năm 368, một trận hạn hán khủng khiếp đổ xuống miền Cappađôcia kéo theo nạn đói hoành hành khắp nơi. Khi ấy còn là một linh mục, cha Basiliô đã đem bán tài sản thừa kế của mình để mua lương thực, mở các bếp ăn từ thiện nấu cháo phát cho dân nghèo, và chính tay vị linh mục xuất thân đại quý tộc ấy đã buộc tạp dề đứng múc từng muôi thức ăn cho người đói.
Làm Giám mục Xêdarê, như chương 42 đã nhắc, ngài dựng ở rìa thành cả một quần thể bác ái: nhà trọ cho khách lỡ đường, bệnh viện có thầy thuốc túc trực, nhà cho người già neo đơn, xưởng dạy nghề cho người nghèo, và nhất là khu dành cho người phong hủi vốn bị xua đuổi khỏi thành. Công trình đồ sộ đến mức viên thống đốc địa phương phải ganh tị dèm pha, còn người dân thì trìu mến gọi đó là Basileias, “Thành phố mới”.

Grêgôriô thành Nazianzô kể chính mắt ngài thấy người bạn thông thái, quyền quý nhất vùng cúi xuống ôm và hôn những vết lở loét của người phong hủi, những người mà ruột thịt cũng chẳng dám lại gần. Các sử gia y học ngày nay coi Basileias là một trong những bệnh viện đầu tiên theo đúng nghĩa: người bệnh được thầy thuốc chữa trị, chăm sóc, chứ không chỉ nằm chờ chết.

Tâm hồn thi sĩ nơi quê nhà
Nếu Thánh Basiliô là con người của những công trình vĩ đại, thì người bạn tri kỷ Thánh Grêgôriô thành Nazianzô lại mang cốt cách của một nhà thơ. Sau khi tự nguyện rút lui khỏi chiếc ghế chủ tọa Công đồng Constantinôpôli năm 381 để giữ hòa khí cho Hội Thánh, ngài trở về quê nhà tại vùng Arianzô thanh vắng gần Nazianzô.
Trong khu vườn có tiếng suối và bóng cây, vị giám mục già dành những năm cuối đời cầu nguyện và làm thơ. Ngài để lại hàng trăm bài thơ Hy Lạp cổ điển, khoảng mười bảy ngàn câu, vừa suy niệm về Thiên Chúa, vừa như nhật ký về tuổi già, những cơn đau, những đêm mất ngủ và nỗi nhớ người bạn Basiliô đã về nhà Cha trước. Nhà thần học lỗi lạc bậc nhất phương Đông thế kỷ IV khép đời mình bằng những vần thơ khiêm cung khao khát thinh lặng bên Chúa.

“Cây đàn hạc của Chúa Thánh thần” bên bờ sông Êuphrát
Rời cao nguyên nói tiếng Hy Lạp, đi xa hơn về phía đông tới vùng Lưỡng Hà giữa sông Tigrơ và Êuphrát, ta gặp một truyền thống Hội Thánh rất độc đáo nói tiếng Syriac, một phương ngữ Aram, gần nhất với tiếng mẹ đẻ của Chúa Giêsu và các Tông đồ ở Galilê.
Tại Nisibis, thành phố biên ải nằm sát đường biên giới tranh chấp giữa hai đế quốc Rôma và Ba Tư, có một vị thầy sùng đạo tên là Ephrem. Sinh vào khoảng năm 306, suốt đời ngài chỉ khiêm nhường giữ chức phó tế chứ nhất định không chịu nhận chức linh mục, chuyên tâm dạy Kinh Thánh tại ngôi trường của giáo phận và để lại cho Hội Thánh hàng trăm bài thánh thi bất hủ vẫn còn được hát vang trong phụng vụ các Giáo hội Đông phương cho đến tận hôm nay.
Số là vào thời ấy tại vùng Lưỡng Hà, chẳng hạn ở thành Êđêssa, các nhóm lạc giáo như nhóm Bardaisan từ thế kỷ trước đã khôn khéo làm hàng trăm bài hát bắt tai để đưa tư tưởng sai lạc vào dân, y như phái Ariô ở Alêxanđria. Nhận thấy sức mạnh của âm nhạc, thầy phó tế Ephrem quyết định dùng chính những khúc ca để dạy giáo lý chân chính! Ngài đặt lời thơ tuyệt đẹp ca ngợi mầu nhiệm Chúa Kitô, ca tụng Đức Trinh Nữ Maria, tôn vinh Bí tích Thánh Thể và vẻ đẹp khôn dò của Thiên Chúa; rồi ngài quy tụ các thiếu nữ đồng trinh và các bà mẹ giáo dân lập thành những ca đoàn nữ đầu tiên, đứng giữa họ như một người cha hiền để tập cho họ hát đối đáp những bài thánh ca ấy ngay trong nhà thờ.

Thần học của Ephrem không dùng khái niệm triết học khô khan mà đầy hình ảnh. Có một tập thánh thi ngài viết chỉ từ việc ngắm một viên ngọc trai trong lòng bàn tay: viên ngọc kết tinh trong lòng con trai dưới đáy biển mà chẳng cần giao phối xác thịt nào, đó chẳng phải là hình ảnh tuyệt đẹp về Đức Kitô Ngôi Lời được cưu mang cách đồng trinh trong lòng Đức Mẹ Maria đó sao? Viên ngọc tròn trịa hoàn hảo không có điểm đầu cũng chẳng có điểm cuối, giống như sự vĩnh cửu của Thiên Chúa; còn người thợ lặn muốn tìm được ngọc quý dưới đáy biển thì phải cởi bỏ hết quần áo vướng víu trên người ra, giống hệt như người tín hữu bước xuống giếng Rửa Tội phải cởi bỏ con người cũ tội lỗi để mặc lấy Chúa Kitô!

Ngài gọi vũ trụ thiên nhiên là “cuốn sách thứ hai” của Thiên Chúa đặt nằm cạnh cuốn Kinh Thánh; và ngài giải thích mầu nhiệm Nhập Thể bằng một câu ấm áp đến lạ lùng: khi Thiên Chúa cao cả muốn ngỏ lời với nhân loại, Ngài đã cúi mình xuống mặc lấy ngôn ngữ bé nhỏ của phàm nhân, giống hệt như một người mẹ hiền cúi xuống tập nói tiếng bập bẹ ngây ngô của đứa con thơ để con mình hiểu được lòng mẹ!
Năm 363, sau khi hoàng đế Giulianô tử trận trên đất Ba Tư, đế quốc Rôma buộc phải ký hòa ước nhượng thành phố Nisibis cho Ba Tư, khiến toàn bộ cư dân Công giáo phải di tản. Thầy phó tế Ephrem đi theo đoàn người tị nạn chuyển về thành Êđêssa, nay là Şanlıurfa ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tại đây, vào mùa đông năm 372–373, khi một nạn đói khủng khiếp ập xuống thành phố, vị phó tế già đã bước ra khỏi hang ẩn tu, đứng ra vận động người giàu mở kho thóc và trực tiếp kê giường bệnh ngoài hành lang công cộng để chăm sóc người đói cho đến khi chính ngài kiệt sức qua đời vào ngày 9 tháng 6 năm 373. Truyền thống Hội Thánh ưu ái tặng cho ngài danh hiệu “Cây đàn hạc của Chúa Thánh Thần”; và vào năm 1920, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV đã tôn phong người thầy phó tế khiêm nhường ấy lên bậc Tiến sĩ Hội Thánh; Hội Thánh mừng kính ngài ngày 9 tháng 6.
Người Công giáo Việt Nam mình khi nghe chuyện Thánh Ephrem hẳn sẽ thấy một nét tương đồng rất thân thương: tại các giáo xứ lâu đời trên quê hương chúng ta, cứ mỗi chiều thứ Sáu Mùa Chay, bà con giáo dân lại quây quần trong nhà thờ để ngân nga những vần thơ lục bát, song thất lục bát của mười lăm Ngắm Đứng của Mùa Chay theo cung điệu cổ truyền thống thiết được các ông trùm, các bà các chị truyền dạy từ đời này sang đời khác, đó cũng chính là cách đưa thần học về cuộc Thương Khó của Chúa thấm sâu vào máu thịt bình dân qua giai điệu và thơ ca!
Tiếng nói của “miệng vàng” giữa chốn hoàng cung
Tiếng nói lớn cuối cùng khép lại bức tranh phương Đông thế kỷ thứ IV là một gương mặt quen thuộc mà chương 34 đã giới thiệu: Thánh Gioan Kim Khẩu, “Miệng Vàng”, vị linh mục giảng thuyết lừng danh của thành Antiôkhia.
Cuối năm 397, Giám mục Nectariô qua đời, triều đình chọn vị linh mục của Antiôkhia về coi kinh đô. Sợ giáo dân Antiôkhia giữ chân ngài, quan triều đình dùng mẹo nhắn cha Gioan ra một nhà nguyện ngoài cổng thành có việc, rồi mời ngay lên cỗ xe chờ sẵn, phóng một mạch về Constantinôpôli để tấn phong đầu năm 398!

Thế nhưng, con người thẳng thắn và khổ hạnh ấy hoàn toàn không hợp với bầu khí xa hoa, nịnh bợ nơi cung đình kinh đô. Vừa nhận chức, Đức Thượng phụ Gioan cho đem bán ngay những tấm thảm đắt tiền và đồ dùng xa xỉ trong tòa giám mục để lấy tiền xây thêm bệnh viện cho người nghèo; ngài ăn cơm thanh đạm một mình trong phòng, dẹp bỏ hẳn các bữa tiệc tùng ngoại giao linh đình. Trên tòa giảng nhà thờ chính tòa kinh đô, ngài giảng những bài làm giới quý tộc giàu sang phải đỏ mặt tía tai: ngài hỏi thẳng làm sao một người tín hữu có thể yên tâm mặc áo lụa là đắt tiền và đeo trên đôi tai mình những món trang sức bằng vàng đủ tiền nuôi sống cả trăm người nghèo đang nằm co ro đói rét ngay ngoài bậc thềm nhà mình? Và ngài không vị nể bất kỳ ai, kể cả bậc mẫu nghi thiên hạ là Hoàng hậu Êuđôxia khi bà cho phép làm những điều bất công chiếm đoạt tài sản của người góa bụa hay tổ chức những cuộc vui chơi ồn ào quanh bức tượng bằng bạc của bà dựng ngay sát cạnh nhà thờ chính tòa làm náo loạn cả giờ lễ!
Ghét vị mục tử dám nói thẳng sự thật, Hoàng hậu Êuđôxia đã bắt tay với một nhóm giám mục đố kỵ do Giám mục Thêôphilô từ Alêxanđria kéo sang, tổ chức một công nghị bất hợp pháp vào năm 403 để kết án và trục xuất Thánh Gioan khỏi kinh đô. Đêm hôm ngài bị giải đi, dân chúng Constantinôpôli phẫn nộ kéo ra đường biểu tình rầm rộ, lại thêm một trận động đất bất ngờ làm rung chuyển cả cung điện khiến Hoàng hậu khiếp vía tưởng trời phạt, phải vội vã cho người phi ngựa đi rước ngài quay về ngay hôm sau.
Nhưng sự hòa hoãn chỉ kéo dài được vài tháng; đến năm 404, khi ngài lại lên tiếng chấn chỉnh những lạm dụng quanh tượng đài hoàng hậu, triều đình đã ra lệnh lưu đày ngài lần thứ hai, lần này là đưa đi biệt xứ tận vùng núi Cucusô hẻo lánh nơi biên giới Armenia.
Từ chốn lưu đày khắc nghiệt, vị mục tử già vẫn không ngừng viết hàng trăm bức thư, nay còn giữ được khoảng 240 bức, để ủi an đoàn chiên ở kinh đô, viết thư cảm ơn Đức Giáo hoàng Innôcentê I tại Rôma vì Tòa Thánh đã kiên quyết lên tiếng bênh vực ngài và hủy bỏ bản án bất công của phe địch, đặc biệt là mười bảy bức thư tuyệt đẹp gửi nâng đỡ tinh thần cho nữ phó tế Thánh Olympia, một mệnh phụ góa chồng giàu có đã dâng trọn gia sản phục vụ Hội Thánh và đang chịu bách hại vì trung thành với ngài.
Thấy ngài dù bị đày đi xa mà uy tín và ảnh hưởng vẫn quá lớn, mùa hè năm 407, triều đình độc ác lại ra lệnh giải ngài đi bộ tới một nơi tận cùng heo hút hơn nữa là Pityûs bên bờ đông Hắc Hải. Toán lính áp giải cố tình bắt cụ già sáu mươi tuổi phải cuốc bộ liên tục dưới trời mưa tầm tã rồi nắng gắt như thiêu để ngài sớm kiệt sức. Đến ngày 14 tháng 9 năm 407, khi đi ngang qua đền thờ một vị thánh tử đạo tại vùng Comana xứ Pontô, biết giờ đã điểm, ngài xin dừng chân, mặc áo trắng, rước Mình Thánh Chúa làm Của Ăn Đàng, rồi thốt lên câu ngài vẫn nói suốt đời trước khi nhắm mắt: “Tạ ơn Thiên Chúa về mọi sự!”
Năm 438, ba mươi năm sau cái chết oan khuất ấy, hài cốt Thánh Gioan Kim Khẩu được rước về kinh đô giữa nước mắt toàn dân; và chính hoàng đế Thêôđôsiô II, con trai Hoàng hậu Êuđôxia, ra đón, quỳ áp trán vào linh cữu, công khai xin ngài tha thứ cho tội cha mẹ mình năm xưa!
Đến nay, mỗi Chúa Nhật, trong các nhà thờ Chính Thống giáo và Công giáo Đông phương theo nghi lễ Byzantine, Thánh lễ vẫn cử hành theo bản văn mang tên ngài: Phụng vụ Thánh Gioan Kim Khẩu.
Năm 2004, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II trao trả một phần hài cốt của Thánh Gioan Kim Khẩu và Thánh Grêgôriô thành Nazianzô, vốn bị đưa về Rôma từ sau biến cố năm 1204, cho Đức Thượng phụ Constantinôpôli như một dấu chỉ hàn gắn tình huynh đệ Đông Tây. Hội Thánh Công giáo mừng kính Thánh Gioan Kim Khẩu ngày 13 tháng 9 hằng năm.
Hai lá phổi của cùng một cơ thể Hội Thánh
Khi nhìn sang nửa phía Tây của đế quốc nói tiếng Latinh, chúng ta sẽ gặp những bộ óc vĩ đại không kém: Thánh Ambrôsiô, Thánh Giêrônimô và Thánh Augustinô. Nếu thần học phương Tây thiên về tính thực tiễn, trật tự pháp lý, đào sâu tâm lý con người, vấn đề tội nguyên tổ và ân sủng cứu độ; thì thần học phương Đông, qua tiếng Hy Lạp và tiếng Syriac, lại bay bổng trong việc chiêm ngắm vẻ đẹp huyền nhiệm của Thiên Chúa Ba Ngôi, vẻ huy hoàng của phụng vụ và mầu nhiệm “thần hóa”, tức là việc Thiên Chúa làm người để nâng con người lên thông phần vào chính sự sống thần linh của Thiên Chúa.
Đức Gioan Phaolô II nói Hội Thánh phải thở bằng cả “hai lá phổi Đông và Tây”; và thế kỷ IV là lúc cả hai lá phổi ấy căng tràn sức sống nhất.

Và ngay trong những năm tháng Thánh Gioan Kim Khẩu đang giảng dạy tại phương Đông ấy, thì ở thành Milanô bên trời Tây, cũng có một vị giám mục đang hiên ngang đứng chắn ngay trước cửa nhà thờ để buộc chính vị hoàng đế quyền uy nhất trần gian phải cúi đầu quỳ xuống ăn năn.
Và ngay trong những năm tháng Thánh Gioan Kim Khẩu đang giảng dạy tại phương Đông ấy, thì ở thành Milanô bên trời Tây, cũng có một vị giám mục đang hiên ngang đứng chắn ngay trước cửa nhà thờ để buộc chính vị hoàng đế quyền uy nhất trần gian phải cúi đầu quỳ xuống ăn năn.
Chương 44 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Tạ ơn Thiên Chúa về mọi sự!
Những người trong chương
- Macrina · Em bà là Grêgôriô thành Nyssa viết hai cuốn: một cuốn về cuộc đời bà, một cuốn ghi cuộc đàm đạo đêm cuối, gọi bà là "Người Thầy".
- Ephrem · Hàng trăm bài thánh thi của ngài vẫn được hát trong phụng vụ các Giáo hội Đông phương. Năm 1920, ngài được tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh.
- Gioan Kim Khẩu · Còn giữ khoảng 240 lá thư ngài viết từ chốn đày. Phụng vụ mang tên ngài vẫn được cử hành trong các nhà thờ Chính Thống và Công giáo nghi lễ Byzantine.
Nơi ấy hôm nay
- Êđêssa nay là Şanlıurfa ở Thổ Nhĩ Kỳ, nơi Ephrem đến sau khi Nisibis nhường cho Ba Tư và nơi ngài chăm người đói mùa đông 372–373.
- Xêdarê nay là Kayseri. Ngoại ô thành này xưa có Basileias, khu nhà của Basiliô mà nhiều sử gia xếp vào những bệnh viện đầu tiên đúng nghĩa.
Muốn đọc thêm
Grêgôriô thành Nyssa, Cuộc đời thánh nữ Macrina · Xh 12,35-36 · Gioan Kim Khẩu, các lá thư gửi Olympia · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Macrina
- Grêgôriô thành Nyssa
- Basiliô Cả
- Grêgôriô thành Nazianzô
- Ephrem người Syria
- Giacóp thành Sarug
- Gioan Kim Khẩu
- Êuđôxia
- Thêôphilô
- Olympia
- Innôcentê I
- Palladiô
- Thêôđôsiô II
- Gioan Phaolô II
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 45
Ambrôsiô và Giêrônimô: vị giám mục của công lý và người thầy dịch Lời Chúa
Viên quan còn là dự tòng, chưa chịu phép rửa, sao lại bị dân Milanô bắt làm giám mục?
Khoảng 21 phút đọc











