Tư liệu chương 45
Kiểm chứng chương 45: Ambrôsiô và Giêrônimô
Đọc xong chương 45, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: tiếng trẻ con hô “Ambrôsiô giám mục” có thật không, hoàng đế Thêôđôsiô có thật đã cúi đầu đền tội không, và con sư tử nằm dưới chân thánh Giêrônimô từ đâu mà ra. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Chương kể về hai vị Giáo phụ Latinh rất khác nhau: thánh Ambrôsiô, vị giám mục Milanô dám đứng trước mặt hoàng đế, và thánh Giêrônimô, người ngồi dịch Kinh Thánh ở Bêlem. Nguồn về Ambrôsiô gồm tiểu sử do thư ký của ông là Paulinô viết, các lá thư của chính Ambrôsiô, và sách Tự thú của thánh Augustinô. Nguồn về Giêrônimô chủ yếu là hơn một trăm năm mươi lá thư của chính ông, một người viết thư rất hay và rất thẳng. Dưới đây bạn sẽ thấy chỗ để tra, và một lời nói thật về những trang không đẹp mà chương đã kể đúng như nó là.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Về số thư của Ambrôsiô. Có hai cách đánh số: cách cũ do các tu sĩ Biển Đức dòng Maurist làm từ thế kỷ XVII, và cách mới trong bộ sách phê bình hiện đại. Dưới đây ghi theo số cũ, vì sách tiếng Anh hay dùng, và thêm số mới khi cần.
Ambrôsiô được chọn làm giám mục
Nguồn là Cuộc đời thánh Ambrôsiô của Paulinô thành Milanô, viết khoảng năm 422 theo lời đề nghị của thánh Augustinô. Paulinô từng làm thư ký cho Ambrôsiô, nên những gì ông kể là của người ở rất gần.
- Ambrôsiô là quan tổng trấn (consularis) của tỉnh Aemilia-Liguria, đặt ở Milanô: đoạn 5.
- Giám mục phái Ariô là Auxentiô vừa qua đời, hai bên đang cãi nhau: đoạn 6.
- Một giọng trẻ con hô “Ambrôsiô làm giám mục!” và cả nhà thờ hô theo: đoạn 6.
- Ông tìm cách chối từ, kể cả định trốn đi ban đêm, lẩn vào nhà một người bạn tên Lêôntiô: các đoạn 7 đến 9.
- Hoàng đế Valentinianô I chuẩn y: đoạn 8.
- Trong vòng tám ngày ông được rửa tội và tấn phong: đoạn 9. Ngày tấn phong là 7 tháng Mười Hai. Phần đông các nhà nghiên cứu cho là năm 374, một số ít đặt vào năm 373. Hội Thánh mừng lễ ông đúng ngày 7 tháng Mười Hai.
- Ông cho đi gia sản, một phần cho người nghèo, một phần cho Hội Thánh: đoạn 38.
Bạn nên biết chi tiết tiếng trẻ con là kiểu chi tiết hay có trong tiểu sử các thánh thời ấy, để cho thấy bàn tay Thiên Chúa. Các sử gia nghĩ rằng việc dân chúng chọn một viên quan được cả hai phe mến, dù có hay không có tiếng trẻ con, là điều rất có thể đã xảy ra. Cảnh mở đầu chương là cách người kể đặt cuộc cãi vã vào bối cảnh năm 374; các nguồn chỉ cho biết ngày tấn phong.
Ambrôsiô sinh ở Trier khoảng năm 339 hay 340, cha là một quan lớn của xứ Gaule. Năm 374 ông chừng ba mươi lăm tuổi, vì thế chương viết “chừng ba mươi mấy tuổi” là đúng. Chuyện người chị Marcellina đã lãnh khăn che đầu làm trinh nữ thánh hiến tại Rôma, và chuyện người cha làm quan cao ở xứ Gaule, đều có trong Paulinô, trong thư của Ambrôsiô và trong sách Về các trinh nữ của ông.
Hoàng đế Valentinianô II còn là thiếu niên và mẹ ông, thái hậu Giustina, điều hành triều đình: đây là bối cảnh chung của thời ấy, người kể dùng làm nền cho cảnh năm 386.
Học các thầy phương Đông. Bộ bài giảng của Ambrôsiô về sáu ngày sáng tạo, Hexaemeron (Sáu ngày tạo dựng), bám rất sát bộ bài giảng cùng tên của Basiliô, nên chương mới nói đặt hai bản cạnh nhau cũng thấy. Các nhà nghiên cứu còn thấy ông dùng nhiều Origênê, Philô và Grêgôriô thành Nazianzô.
Người đọc sách không thành tiếng
Nguồn là Tự thú của Augustinô, quyển 6, chương 3, đoạn 3. Augustinô tả đúng như chương kể: mắt Ambrôsiô lướt trên trang giấy, lòng dò tìm ý nghĩa, còn tiếng nói và lưỡi thì đứng yên. Ai cũng vào phòng ông được, nhưng thấy ông đang đọc thì ngồi một lát rồi lặng lẽ ra về.
Bạn nên biết các nhà nghiên cứu ngày nay nhắc rằng đọc thầm không phải điều chưa từng có thời ấy. Có những bằng chứng khác về việc đọc thầm từ trước Ambrôsiô. Augustinô lấy làm lạ nhiều phần vì thấy một người đọc thầm trong khi có khách ngồi đó, chứ chưa chắc vì đọc thầm hoàn toàn mới. Chương chỉ thuật lại điều Augustinô thấy lạ, không nói ông là người đầu tiên đọc thầm.
Augustinô đến Milanô năm 384 để nhận chức giáo sư hùng biện. Người tiến cử ông là Symmakhô, quan trấn thủ thành Rôma, một người ngoại giáo nổi tiếng (Tự thú, quyển 5, chương 13, đoạn 23). Cũng đoạn ấy cho biết ông đến nghe Ambrôsiô giảng để học cách nói, đúng như chương kể.
Chuyện các hoàng đế phương Tây thời ấy thường ở Milanô chứ không ở Rôma là điều sử sách ghi rõ. Nhờ thế, một giám mục Milanô không phải đi xa mới nói được tiếng “đồng ý” hay “không” với triều đình.
Mùa Phục Sinh năm 386
Thái hậu Giustina theo phái Ariô và đòi một nhà thờ cho phái mình. Nguồn là lá thư Ambrôsiô gửi chị mình là bà Marcellina (thư 20 theo số cũ, thư 76 theo số mới) và bài giảng Chống Auxentiô, giảng năm 386.
Triều đình xin trước nhà thờ ngoài tường thành, tên là Portian, rồi xin nhà thờ mới lớn hơn bên trong tường. Ambrôsiô từ chối cả hai. Thư gửi bà Marcellina kể lại chuyện này.
“Hoàng đế ở trong Hội Thánh, không ở trên Hội Thánh.” Đó là câu trong chương. Bản Latinh là Imperator enim intra ecclesiam, non supra ecclesiam est, nằm trong bài giảng Chống Auxentiô, đoạn 36.
Chuyện Nabốt. Ambrôsiô nhắc chuyện Nabốt không chịu bán vườn nho cho nhà vua, trong sách Các Vua quyển thứ nhất, chương 21 (1 V 21). Ông nhắc trong thư 20 và trong bài Chống Auxentiô, đoạn 17.
Hát chia hai bè. Augustinô kể trong Tự thú, quyển 9, chương 7, đoạn 15. Ông nói trong những ngày ấy, để dân khỏi mỏi mệt và buồn bã, người ta bắt đầu hát thánh ca và thánh vịnh theo lối phương Đông, rồi tục này lan sang hầu hết các nhà thờ. Augustinô cũng nói mẹ ông có mặt, “đứng hàng đầu trong việc thức canh ban đêm”. Paulinô cũng kể chuyện này (đoạn 13). Cụm “chia hai bè đối đáp” là cách người kể giải thích lối hát phương Đông cho người đọc.
Hài cốt Gervasiô và Protasiô. Ambrôsiô tìm thấy ngay sau đó. Ông tự kể trong thư 22, và Augustinô nhớ lại sự náo nức của những ngày ấy trong Tự thú, quyển 9, chương 7, đoạn 16.
Thánh ca của Ambrôsiô. Có bốn bài được coi là chắc chắn của ông, vì Augustinô trích lại. Bài Deus creator omnium (“Đấng Tạo Dựng muôn loài”) được Augustinô trích trong Tự thú, quyển 9, chương 12, đoạn 32, khi ông nhớ đến mẹ. Bài này nay vẫn được hát trong Phụng vụ các Giờ Kinh. Bài Veni, Redemptor gentium, “Lạy Đấng Cứu Chuộc muôn dân, xin hãy đến”, hát trong mùa Vọng, thì truyền thống cho là của Ambrôsiô. Đó là truyền thống, chưa phải điều đã được chứng minh, và chương cũng chỉ nói “truyền thống cho là”.
Nghi lễ Ambrôsiô. Tổng giáo phận Milanô và một số giáo xứ bên Thụy Sĩ đến nay vẫn cử hành theo nghi lễ riêng này, với lịch phụng vụ riêng (ví dụ mùa Vọng kéo dài sáu tuần).
Bài Te Deum. Có truyền thống xưa kể Ambrôsiô và Augustinô cùng hát bài này trong ngày Augustinô chịu phép rửa. Các nhà nghiên cứu ngày nay nghĩ nhiều phần bài này là của thánh Nicêta, giám mục Rêmêsiana (nay ở Serbia) cuối thế kỷ IV, nhưng chưa chắc hẳn. Chương nói “nay các học giả cho là của người khác” là đúng mức.
Callinicum năm 388
Chương kể thật trang không đẹp này. Nguồn là lá thư của chính Ambrôsiô gửi Thêôđôsiô (thư 40 theo số cũ, thư 74 theo số mới) và lá thư ông gửi chị Marcellina kể lại lần ông giảng trước mặt hoàng đế (thư 41 theo số cũ).
Ở Callinicum, nay là thành phố Raqqa bên Syria, trên bờ sông Êuphrát, một đám Kitô hữu do giám mục địa phương xúi giục đã đốt một hội đường Do Thái. Một nhóm đan sĩ cũng đốt một nơi nhóm họp của một nhóm bị coi là lạc giáo. Thêôđôsiô ra lệnh cho vị giám mục phải xây lại hội đường bằng tiền của mình và trừng phạt những kẻ đốt. Ambrôsiô viết thư phản đối, nói một giám mục không thể xây nơi thờ phượng cho người Do Thái. Rồi ông giảng trước mặt hoàng đế, và không chịu tiếp tục Thánh lễ cho đến khi hoàng đế hứa bãi lệnh.
Luật Rôma thời ấy bảo vệ các hội đường, nên lệnh của Thêôđôsiô là lệnh hợp pháp. Chương nói “Một người dám đứng về phía công lý, lần này lại đứng về phía bất công” để người đọc thấy rõ điều đó.
Câu “Ngày nay Hội Thánh nhìn lại chuyện này với nỗi xấu hổ” là nhận định của người kể. Nó hợp với tinh thần văn kiện Nostra Aetate của Công đồng Vaticanô II (xem chương 22) và lời xin tha thứ mà Đức Gioan Phaolô II nói năm 2000 về những tội của các Kitô hữu đối với người Do Thái.
Thêxalônica năm 390
Vụ thảm sát. Dân Thêxalônica giết viên tướng Butherich, người Goth, vì ông bắt giam một người đánh xe ngựa được dân yêu mến. Thêôđôsiô cho lính giết dân trong trường đua. Con số bảy ngàn người là của Thêôđôrêtô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 17), viết khoảng năm 450. Sôdômênô (quyển 7, chương 25) cũng kể chuyện này. Vì vậy chương nói con số ấy là của một sử gia viết sáu mươi năm sau: đó là con số truyền lại, không phải số đếm tại chỗ. Cảnh trường đua đông người là cách người kể dựng lại cho người đọc hình dung.
Lá thư riêng của Ambrôsiô. Lá thư còn giữ nguyên (thư 51 theo số cũ, thư 11 trong bộ “ngoài sưu tập” theo số mới). Ông viết với giọng một mục tử. Ông nhắc rằng vua Đavít cũng phạm tội và đã sám hối (2 Sm 12), và nói ông không dám dâng Thánh lễ trước mặt hoàng đế cho đến khi hoàng đế sám hối. Chương tóm đúng như thế.
Cảnh chặn cửa nhà thờ. Thêôđôrêtô (quyển 5, chương 18) kể Ambrôsiô đứng ở cửa nhà thờ chặn hoàng đế, với những lời đối đáp rất kịch tính. Chương nói thẳng cảnh ấy “có lẽ đã được thêu dệt”. Các sử gia đồng ý, vì chính lá thư của Ambrôsiô cho thấy ông xử lý việc này kín đáo, bằng thư riêng.
Hoàng đế đền tội. Trong bài điếu văn đọc cho Thêôđôsiô năm 395 (Về cái chết của Thêôđôsiô, đoạn 34), Ambrôsiô nói hoàng đế đã cởi bỏ phù hiệu địa vị và khóc tội mình công khai trong nhà thờ. Việc ngài được rước lễ trở lại vào Giáng Sinh năm 390 là do Thêôđôrêtô kể. Đoạn chương tả hoàng đế đền tội nhiều tháng rồi quỳ xuống trước giám mục là cách người kể đặt cảnh; điều các nguồn chép là hoàng đế bỏ phù hiệu và khóc tội mình công khai.
Ambrôsiô qua đời ngày 4 tháng Tư năm 397, trong đêm giữa Thứ Sáu và Thứ Bảy Tuần Thánh: Paulinô, các đoạn 47 và 48. Hài cốt ông nay nằm trong hầm nhà thờ Sant’Ambrogio ở Milanô, cùng với hai vị tử đạo Gervasiô và Protasiô mà chính ông đã tìm ra.
Người học trò của Cicêrô
Quê quán và học vấn. Giêrônimô tự nói ông sinh ở Stridon, “trên biên giới Dalmatia và Pannonia” (Các danh nhân, đoạn 135). Không ai biết chắc Stridon nằm ở đâu: Croatia, Slovenia và Bosnia đều có nơi nhận là quê ông. Năm sinh thường được đặt vào khoảng 347. Ông học ở Rôma với nhà ngữ pháp nổi tiếng Đônatô (không phải người lập phái Đônatô) và chịu phép rửa ở Rôma. Cicêrô là nhà hùng biện và chính khách lớn của nền Cộng hòa Rôma xưa.
Sa mạc Chalcis, gần Aleppo bên Syria, khoảng năm 375 đến 377.
Giấc mơ “môn đệ của Cicêrô”. Thư 22, đoạn 30, gửi cô Êustôkhium, viết năm 384. Câu Latinh là Ciceronianus es, non Christianus. Câu “Ngươi nói dối” của vị Thẩm phán, và lời “kho tàng của ngươi ở đâu, lòng ngươi ở đó” (Mt 6,21), đều nằm trong lá thư ấy. Về sau, khi người bạn cũ Rufinô chế giễu ông không giữ lời thề, Giêrônimô đáp rằng một giấc mơ không trói người ta như một lời thề (Biện hộ chống Rufinô, quyển 1, các đoạn 30 và 31). Câu của chương, “Về sau ông thú nhận mình không giữ trọn lời thề”, hợp với điều này.
Học tiếng Híp-ri trong sa mạc. Thư 125, đoạn 12: ông kể học với một người Do Thái đã thành Kitô hữu, để giữ đầu óc khỏi cám dỗ, và học thứ tiếng “rít và thở hổn hển” ấy khổ sở thế nào. Hình ảnh “đẽo đá” là lối tả của người kể, cùng ý với điều ông than trong thư.
Bàn làm việc của Giáo hoàng
Giêrônimô ở Rôma từ năm 382 đến 385. Ông làm việc gần Giáo hoàng Đamasô, giúp ngài trả lời các thư hỏi về Kinh Thánh. Chương gọi ông là người làm việc cho Đamasô. Chính Giêrônimô nói ông giúp Đamasô viết thư (thư 123). Các sử gia không chắc chức vụ của ông chính thức đến đâu.
Hiệu đính bốn sách Tin Mừng. Lời tựa Giêrônimô viết khi dâng Đamasô bản Tin Mừng đã sửa vẫn còn. Trong đó ông viết rằng gần như có bao nhiêu bản chép tay là có bấy nhiêu bản văn (tot sunt paene quot codices). Chương thuật đúng.
Các bà trên đồi Aventinô. Đó là bà Marcella, bà góa Paula, và hai con gái bà Paula là Blêsilla và Êustôkhium. Nhiều lá thư Giêrônimô gửi họ còn giữ được. Chuyện họ học tiếng Hy Lạp, và có người học cả tiếng Híp-ri để đọc Thánh vịnh, thì tư liệu của sách này không chỉ nguồn riêng. Bạn nên hiểu đó là điều truyền lại về nhóm bạn của Giêrônimô.
Cái chết của Blêsilla. Blêsilla, con gái bà Paula, chết năm 384 sau một đời sống rất khắc khổ. Trong đám tang, một số người trong đám đông la lên đòi đuổi đan sĩ ra khỏi Rôma. Giêrônimô kể chuyện này trong thư 39.
Ngòi bút sắc. Các lá thư của ông, nhất là thư 22, chế giễu hàng giáo sĩ Rôma vì sự chải chuốt, giày bóng và tóc uốn. Chính những trang ấy làm ông có nhiều kẻ thù.
Rời Rôma tháng Tám năm 385, sau khi Đamasô mất vào tháng Mười Hai năm 384. Lá thư từ biệt gửi bà Asella, viết từ bến cảng, vẫn còn (thư 45), đầy cay đắng.
Hang đá ở Bêlem
Bà Paula và cô Êustôkhium theo ông sang phương Đông, viếng Palestine và Ai Cập, rồi dừng chân ở Bêlem năm 386. Giêrônimô kể chuyến đi trong thư 108, bài điếu văn cho bà Paula. Cũng trong thư ấy ông kể bà Paula xây một đan viện cho nam, một nữ tu viện và một nhà trọ cho khách hành hương. Bà mất năm 404, và Giêrônimô viết chuyện đời bà thành một lá thư dài. Từ năm 386 đến 420 là ba mươi bốn năm, đúng như chương nói.
Chương viết ông sống “gần hang đá nơi Đức Giêsu sinh ra”. Đó là lời truyền lại từ Bêlem, và tư liệu của sách này không bàn thêm về vị trí cái hang.
Dịch Cựu Ước từ tiếng Híp-ri. Giêrônimô làm công việc này từ khoảng năm 390 đến 405. Trong lời tựa từng sách, ông giải thích vì sao phải dịch từ nguyên bản.
Thầy Bar Anina. Thư 84, đoạn 3: người thầy đến vào ban đêm vì sợ những người Do Thái khác biết, “như một Nicôđêmô thứ hai”, và Giêrônimô phải trả tiền. Nicôđêmô đến gặp Đức Giêsu ban đêm: Ga 3,1-2.
Cây bầu hay cây thường xuân. Augustinô kể chuyện ở Oea, nay là Tripoli bên Libya, trong thư 71 gửi Giêrônimô, đoạn 5. Ở sách Giôna 4,6, bản Latinh cũ gọi loại cây che nắng cho Giôna là cây bầu (cucurbita), còn Giêrônimô gọi là cây thường xuân (hedera). Giáo dân náo động, vị giám mục phải hỏi người Do Thái trong thành, và họ nói, Augustinô không chắc là nói thật hay nói vì ác ý, rằng chữ Híp-ri có nghĩa như bản cũ. Giêrônimô trả lời trong thư 112, đoạn 22: chữ Híp-ri chỉ một loại cây không có tên Latinh, và ông chọn “thường xuân” để khỏi phải dùng nguyên chữ Híp-ri. Bản Kinh Thánh của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ dịch là “cây thầu dầu”. Bản tiếng Anh sách này dùng (World English Bible) dịch là “vine”, tức một loại dây leo. Vì vậy chương mới viết rằng các bản Kinh Thánh hiện đại vẫn chưa thống nhất, có bản chỉ gọi là một loại dây leo.
Thư từ giữa Augustinô và Giêrônimô. Kéo dài từ khoảng năm 394 đến 419, có những lá rất gắt, nhất là về cách hiểu cuộc tranh luận giữa Phêrô và Phaolô ở Antiôkhia (Gl 2,11-14; xem chương 16 và chương 19). Về sau hai người làm hòa và cùng đứng chống Pêlagiô.
Vulgata. Tên “Vulgata” cho bản dịch của Giêrônimô chỉ thành thông dụng từ thế kỷ XVI. Bạn nên biết Vulgata không hoàn toàn là việc của một mình Giêrônimô. Sách Thánh vịnh trong Vulgata là bản ông sửa từ tiếng Hy Lạp, không phải bản ông dịch từ tiếng Híp-ri. Một số sách như Khôn Ngoan, Huấn Ca, Macabê là bản Latinh cũ mà ông không dịch lại. Công đồng Trentô, ngày 8 tháng Tư năm 1546, tuyên bố Vulgata là bản “chính thức” (authentica) để dùng trong giảng dạy và tranh luận. Bản Nova Vulgata năm 1979 được ban hành dưới thời Đức Gioan Phaolô II, qua tông hiến Scripturarum Thesaurus.
Linh mục Giuse Nguyễn Thế Thuấn. Đây là so sánh với Việt Nam mà người kể đặt vào chương. Cha (1922–1976), Dòng Chúa Cứu Thế, dịch trọn bộ Kinh Thánh từ nguyên ngữ. Dòng Chúa Cứu Thế xuất bản bản dịch ở Sài Gòn năm 1976, cùng năm cha qua đời.
“Không biết Kinh Thánh là không biết Đức Kitô”
Câu Latinh Ignoratio Scripturarum ignoratio Christi est nằm trong lời tựa sách chú giải Isaia của Giêrônimô. Công đồng Vaticanô II trích lại trong Hiến chế Dei Verbum (số 25), và sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo cũng trích (số 133).
Cãi nhau với Rufinô. Hai người là bạn thân từ hồi trẻ. Họ đoạn tuyệt vì cuộc tranh luận về Origênê, khoảng năm 393 đến 402. Giêrônimô viết ba quyển Biện hộ chống Rufinô với giọng rất gay gắt. Khi Rufinô mất năm 411, Giêrônimô vẫn còn viết những lời không đẹp về ông.
Năm 410. Câu “Thành đã chiếm cả thế giới, nay chính nó bị chiếm” nằm trong thư 127, đoạn 12, gửi cô Principia. Chuyện ông không viết nổi mấy ngày và chuyện đón người tị nạn thì ông kể trong lời tựa quyển 1 và quyển 3 sách chú giải Êdêkien. Các lá thư và lời tựa ấy đọc miễn phí được trên trang newadvent.org (bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, loạt 2, tập 6).
Qua đời ngày 30 tháng Chín năm 420. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 30 tháng Chín, và Liên đoàn Quốc tế các dịch giả cũng lấy ngày ấy làm Ngày Dịch thuật Quốc tế, như chương nhắc.
Con sư tử. Truyện con sư tử được rút gai ở chân vốn thuộc về thánh Gêrasimô, một đan sĩ ở thung lũng sông Giođan vào thế kỷ V. Tên Gêrasimô (Gerasimus) và tên Giêrônimô (Hieronymus) gần giống nhau, nên đến thời Trung Cổ câu chuyện được gắn sang Giêrônimô. Chương nói chuyện ấy “có lẽ mượn từ một đan sĩ khác”, đúng như vậy.
Những người trong chương
Ambrôsiô (khoảng 339–397), giám mục Milanô.
Auxentiô, giám mục phái Ariô ở Milanô trước Ambrôsiô.
Paulinô, thư ký và người viết tiểu sử Ambrôsiô.
Augustinô, giáo sư hùng biện ở Milanô (chương 46). Mônica, mẹ ông.
Valentinianô I và Valentinianô II, các hoàng đế. Giustina, thái hậu.
Thêôđôsiô I, hoàng đế.
Marcellina, chị của Ambrôsiô.
Giêrônimô (khoảng 347–420).
Đamasô I, giáo hoàng.
Marcella, Paula, Blêsilla, Êustôkhium, các bà và cô thuộc gia đình quý tộc Rôma.
Bar Anina, thầy dạy tiếng Híp-ri của Giêrônimô.
Rufinô thành Aquilêia, bạn rồi thành đối thủ của Giêrônimô.
Gêrasimô, đan sĩ bên sông Giođan.
Giuse Nguyễn Thế Thuấn, linh mục Dòng Chúa Cứu Thế.
Những nơi trong chương
Milanô, nhà thờ Sant’Ambrogio. Trier. Rôma, đồi Aventinô. Callinicum, nay là Raqqa bên Syria. Thêxalônica. Stridon, không rõ ở đâu. Chalcis, gần Aleppo. Bêlem. Oea, nay là Tripoli bên Libya.
Đọc thêm
Lá thư của Ambrôsiô gửi Thêôđôsiô sau vụ Thêxalônica dài chừng ba trang, và là một trong những lá thư mục vụ hay nhất mọi thời. Thư 22 của Giêrônimô gửi Êustôkhium cho thấy cả tài lẫn cái gắt của ông. Quyển 6 sách Tự thú kể chuyện Augustinô gặp Ambrôsiô. Bộ Nicene and Post-Nicene Fathers có bản tiếng Anh thư của cả hai người, đọc miễn phí trên trang newadvent.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 22 (văn kiện Nostra Aetate), chương 29 (bà Mônica và tục lệ bên mộ), chương 32 (danh sách các sách Kinh Thánh), chương 41 (phái Ariô và Athanasiô), chương 42 (Thêôđôsiô và Công đồng Constantinôpôli), chương 44 (Gioan Kim Khẩu) và chương 46 (Augustinô).