Bỏ qua, tới nội dung
Năm 374–420 · Milanô, Rôma, Bêlem

Chương 45

Ambrôsiô và Giêrônimô: vị giám mục của công lý và người thầy dịch Lời Chúa

Năm 374–420 · Milanô, Rôma, Bêlem

Giáo hoàng Đamasô I … Bônifaxô IHoàng đế Valens … Thêôđôsiô II

Mùa thu năm 374, bên trong ngôi nhà thờ chính tòa thành Milanô, bầu khí căng như một buổi họp làng sắp vỡ trận.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 374–420

  1. Milanô
  2. Rôma
  3. sa mạc Chalcis
  4. Bêlem
Ambrôsiô ở Milanô, gần triều đình. Giêrônimô rời Rôma năm 385 để sang Bêlem. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình.
Bắt đầu đọc

Chương 45

Năm 374–420 · Milanô, Rôma, Bêlem

Mùa thu năm 374, bên trong ngôi nhà thờ chính tòa thành Milanô, bầu khí căng như một buổi họp làng sắp vỡ trận. Vị giám mục của thành phố vừa qua đời, và oái oăm thay, ông lại thuộc phái Ariô: những người chủ trương rằng Chúa Giêsu chỉ là một thụ tạo siêu phàm chứ không trọn vẹn là Thiên Chúa.

Dân trong thành chia hai phe: một nửa ủng hộ phái Ariô, nửa còn lại kiên định giữ vững đức tin của Công đồng Nicêa, tuyên xưng Con Thiên Chúa là “Thiên Chúa bởi Thiên Chúa”. Bên nào cũng quyết bầu người phe mình; lời qua tiếng lại chẳng mấy chốc thành xô đẩy, hò hét, chực ẩu đả ngay giữa gian thánh.

Nghe tin, quan tổng trấn của tỉnh vội dẫn lính đến giữ trật tự. Vị quan trẻ tuổi chừng ba mươi mấy tuổi ấy tên là Ambrôsiô. Ông sinh tại Trier, nay thuộc nước Đức, trong một gia đình quý tộc Công giáo danh giá, thân phụ từng giữ một chức vụ lớn của đế quốc tại xứ Gaule. Ambrôsiô học luật và hùng biện tại Rôma, làm quan thanh liêm nên được lòng dân; chị ruột ông là bà Marcellina, một trinh nữ đã dâng đời mình cho Chúa.

Vị quan tổng trấn bước lên giữa làn sóng người đang ồn ào, ôn tồn khuyên nhủ bà con hãy bình tĩnh, dẹp bỏ cơn giận dữ để giữ gìn trật tự. Đúng vào lúc ngài đang cất tiếng nói, từ giữa đám đông bỗng vang lên tiếng reo non nớt của một đứa trẻ: “Ông Ambrôsiô làm giám mục!” Cả ngôi thánh đường lặng phắc đi trong một giây, rồi lập tức vỡ òa: tất cả mọi người, từ phe Công giáo cho đến cả phái Ariô, đều đồng thanh hô vang: “Ambrôsiô làm giám mục! Ambrôsiô làm giám mục!”

Ambrosiô giữa cuộc bầu chọn
Ambrosiô giữa cuộc bầu chọn

Vị quan trẻ tái mặt, vì lúc ấy Ambrôsiô còn chưa chịu phép Rửa Tội: ngài mới chỉ là một dự tòng đang theo học giáo lý để chuẩn bị vào đạo. Ông tìm đủ cách thoái thác: cố tình xử vài vụ án thật nặng tay cho mất lòng dân, rồi nửa đêm trốn sang nhà một người bạn. Nhưng dân Milanô không buông tha: họ gửi thư thỉnh nguyện thẳng lên Hoàng đế Valentinianô I xin phê chuẩn, và nhà vua gật đầu ngay.

Nhận ra thánh ý Thiên Chúa, Ambrôsiô đành vâng phục. Chỉ trong tám ngày, ông chịu phép Rửa Tội, lần lượt qua các bậc chức thánh, rồi được tấn phong Giám mục giáo phận Milanô vào ngày 7 tháng Mười Hai năm 374. Hằng năm, Hội Thánh vẫn mừng lễ kính ngài vào đúng ngày ấy.

Vừa mới nhận tòa giám mục, việc đầu tiên ngài làm là đem toàn bộ gia sản đất đai, bạc tiền của gia đình ra phân phát: một phần dâng cúng cho Hội Thánh, còn phần lớn đem chia hết cho người nghèo khổ. Việc thứ hai ngài làm là ngồi ngay vào bàn học: ngài miệt mài đọc Kinh Thánh, nghiền ngẫm tác phẩm của các Giáo phụ Hy Lạp như Origênê và Thánh Basiliô, rồi đem chính những kiến thức vừa học được giảng giải lại ngay cho giáo dân trong các bài giảng ngày Chúa Nhật, những bài giảng của ngài về sáu ngày sáng tạo bám sát theo tư tưởng của Thánh Basiliô đến mức hễ đặt hai bản văn cạnh nhau là người ta nhận ra ngay. Ngài vừa học hỏi vừa rao giảng ngay trước mắt đoàn chiên, và đoàn chiên cũng chẳng hề phiền lòng vì điều đó.

Người đọc sách không thành tiếng

Vào thời bấy giờ, nơi hoàng đế Đế quốc Tây La Mã thường xuyên ngự trị chính là thành Milanô chứ không phải kinh đô Rôma. Chính vì vậy, Giám mục Milanô luôn ở sát nách triều đình hơn bất cứ vị giám mục nào khác: hễ hoàng đế muốn ép Hội Thánh điều gì thì ngài phải đối mặt ngay, và ngược lại, mỗi khi Hội Thánh cần lên tiếng bảo vệ công lý thì vị giám mục cũng chẳng cần phải đi đâu xa.

Khoảng năm 384, có một chàng thanh niên Bắc Phi thông minh lỗi lạc, vốn là một giáo sư hùng biện có tiếng, khăn gói tìm đến Milanô để nhận nhiệm sở dạy học. Chàng vẫn chưa tin theo Chúa, sống đời buông thả và đang khắc khoải đi tìm chân lý giữa muôn vàn học thuyết triết học đương thời. Nghe thiên hạ đồn rằng vị giám mục của thành phố giảng thuyết hay như rót mật vào tai, chàng tò mò bước vào nhà thờ ngồi nghe thử xem ngài nói năng hay đến mức nào. Chàng thanh niên ấy tên là Augustinô.

Augustinô lắng nghe Ambrôsiô
Augustinô lắng nghe Ambrôsiô

Nhiều năm về sau, trong cuốn Tự thú bất hủ của mình, Thánh Augustinô đã kể lại một thói quen của Giám mục Ambrôsiô khiến chàng vô cùng ngạc nhiên: ngài đọc sách mà hoàn toàn không phát ra tiếng động. Trong thế giới cổ đại, người ta có thói quen luôn đọc to thành tiếng, ngay cả khi ngồi đọc một mình; riêng Ambrôsiô thì ngồi lặng lẽ, đôi mắt lướt nhanh trên từng dòng chữ trong khi đôi môi tuyệt nhiên không mấp máy. Cánh cửa phòng làm việc của vị giám mục lúc nào cũng mở rộng, ai muốn vào cũng được; thế nhưng hễ bước vào thấy ngài đang trầm tư đọc sách lặng lẽ như thế, mọi người chỉ dám ngồi yên một lát rồi rón rén bước ra về, không ai nỡ lòng nào lên tiếng quấy rầy.

Tuần này nối tiếp tuần kia, kiên trì ngồi lắng nghe những bài giảng sâu sắc của Ambrôsiô, chàng trí thức trẻ Augustinô dần dần nhận ra rằng Kinh Thánh hoàn toàn không hề ngây ngô hay cổ hủ như chàng từng định kiến trước đây.

Đêm canh thức và những bài thánh ca đối đáp

Sang năm 386, Hoàng đế phương Tây là Valentinianô II hãy còn ở độ tuổi thiếu niên, nên quyền bính nằm trong tay mẹ ông là Thái hậu Giustina: một người phụ nữ nhiệt thành đi theo lạc giáo Ariô.

Nhân dịp Tuần Thánh và đại lễ Phục Sinh năm ấy, thái hậu ra lệnh buộc Giám mục Ambrôsiô phải nhượng lại một ngôi thánh đường ngay trong nội thành cho phe Ariô sử dụng. Ambrôsiô một mực khước từ: ngài tuyên bố dứt khoát rằng thánh đường là nhà của Thiên Chúa, tuyệt đối không phải là tài sản riêng của hoàng đế để muốn ban phát cho ai thì ban. Triều đình đành nhún nhường một bước, xin mượn tạm một ngôi nhà thờ nhỏ hơn ở bên ngoài tường thành, nhưng ngài vẫn kiên quyết từ chối. Rồi ngài thốt lên một câu châm ngôn bất hủ mà hậu thế vẫn trích dẫn mãi từ đó:

“Hoàng đế ở trong Hội Thánh, chứ không ở trên Hội Thánh!”

Ngài nhắc lại tấm gương của ông Nabốt trong Cựu Ước, người thà chịu chết chứ nhất quyết không chịu bán mảnh vườn nho gia truyền của tổ tiên cho vua Akháp, và khẳng định mình sẽ không bao giờ trao nộp gia nghiệp thiêng liêng của Chúa cho người ngoài.

Nổi giận, thái hậu liền điều động quân lính mang gươm giáo đến bao vây kín mít ngôi thánh đường; về phần mình, Ambrôsiô quyết định ở lại hẳn bên trong nhà thờ cùng với toàn thể giáo dân, suốt ngày đêm không rời nửa bước.

Để giúp bà con giáo hữu giữ vững tinh thần khỏi hoang mang trước vòng vây gươm giáo bên ngoài, đồng thời giúp mọi người tỉnh táo khỏi ngủ gục trong những đêm canh thức kéo dài, vị giám mục đã nghĩ ra một sáng kiến tuyệt vời: ngài tự tay sáng tác những bài thánh ca có giai điệu mộc mạc, dễ thuộc, rồi chia cộng đoàn thành hai bè nam nữ hát đối đáp nhịp nhàng với nhau theo phong cách phụng vụ phương Đông. Giữa đám đông canh thức thâu đêm bên vị giám mục hôm ấy, có một người mẹ ngày đêm cầu nguyện cho đứa con trai lầm lạc trở về với Chúa: đó chính là bà Mônica, thân mẫu của chàng giáo sư Augustinô.

Thánh ca trong cộng đoàn Milan
Thánh ca trong cộng đoàn Milan

Tiếng hát vang từ thánh đường suốt những đêm ấy rốt cuộc làm nản lòng kẻ bao vây, và triều đình rút quân. Từ đó, theo lời Thánh Augustinô, lối hát thánh ca hai bè đối đáp đã nhanh chóng lan rộng ra hầu khắp các nhà thờ tại phương Tây: cho đến tận ngày hôm nay, chúng ta vẫn bắt gặp nét đẹp phụng vụ ấy mỗi khi cộng đoàn cùng nhau hát Thánh Vịnh đối đáp trong các giờ Kinh Phụng Vụ. Ít lâu sau, Giám mục Ambrôsiô còn tìm thấy hài cốt của hai vị thánh tử đạo thời sơ khai là Gervasiô và Protasiô, long trọng rước về đặt ngay dưới gian thánh: một sự kiện mà Thánh Augustinô sau này vẫn còn nhớ mãi không khí náo nức thiêng liêng của những ngày ấy.

Những bài thánh thi của Thánh Ambrôsiô đến nay Hội Thánh vẫn hát mỗi ngày: tiêu biểu như bài thánh thi Mùa Vọng Veni, Redemptor gentium, “Lạy Đấng Cứu Chuộc muôn dân, xin ngự đến”, mà truyền thống vẫn quy cho ngài, hay bài thánh thi kinh chiều Deus creator omnium, “Lạy Thiên Chúa, Đấng dựng nên muôn loài”. Riêng Tổng giáo phận Milanô ngày nay vẫn cử hành Thánh lễ theo một nghi thức cổ mang tên ngài: Nghi lễ Ambrôsiô.

Hai lần đối diện trước mặt hoàng đế

Ambrôsiô không chỉ can trường trước bà thái hậu theo phái Ariô, mà còn dám nói lời công lý trước mặt Hoàng đế Thêôđôsiô Cả: chính vị hoàng đế Công giáo từng ban hành sắc lệnh tôn vinh Kitô giáo làm tôn giáo chính thức của toàn đế quốc.

Lần thứ nhất là năm 388, và đó là một nốt trầm. Tại Callinicum, một thị trấn nằm bên bờ sông Euphrates, một đám đông tín hữu dưới sự xúi giục của vị giám mục địa phương đã phóng hỏa đốt cháy một ngôi hội đường của người Do Thái. Chiếu theo luật pháp Rôma bảo vệ sự an toàn của các cơ sở thờ tự, Hoàng đế Thêôđôsiô đã ra lệnh buộc vị giám mục kia phải bỏ tiền ra xây dựng lại ngôi hội đường đã bị phá hủy. Ambrôsiô kịch liệt phản đối việc lấy tiền Hội Thánh xây hội đường cho người Do Thái; ngài còn ngưng Thánh lễ ngay trước mặt hoàng đế để buộc nhà vua hủy lệnh, và hoàng đế nhượng bộ. Hội Thánh ngày nay thẳng thắn nhìn nhận đó là một sai lầm, một bất công sinh ra từ định kiến của thời ấy.

Cuộc đối đầu thứ hai vào hai năm sau lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác hẳn.

Năm 390, tại thành phố Thêxalônica bên đất Hy Lạp, một cuộc bạo loạn đường phố bất ngờ nổ ra khiến một viên tướng chỉ huy của quân đội đế quốc bị đám đông giết chết. Nhận được hung tin, Hoàng đế Thêôđôsiô nổi trận lôi đình: ông ngầm sai binh lính bí mật phục kích chờ lúc dân chúng kéo nhau vào trường đua ngựa xem hội, rồi ra lệnh đóng chặt mọi cửa ra vào và xua quân ập vào tàn sát không thương tiếc. Theo lời ghi chép của sử gia Thêôđôrêtô, chỉ trong vài giờ, khoảng bảy ngàn người dân vô tội, bao gồm cả người già yếu, phụ nữ lẫn trẻ thơ, đã bị thảm sát đẫm máu.

Lá thư gửi Theodosius
Lá thư gửi Theodosius

Nghe tin, Giám mục Ambrôsiô rời Milanô để tránh mặt hoàng đế, và viết cho nhà vua một bức thư riêng, bức thư quý giá này vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn cho đến ngày nay. Trong thư, ngài không mắng nhiếc, mà viết như người cha khuyên đứa con lầm đường: ngài nhắc lại rằng xưa kia vua Đavít sau khi phạm tội giết người đã ăn chay, khóc lóc và thống hối trước mặt Thiên Chúa; xin hoàng thượng cũng làm như thế; và chừng nào hoàng thượng chưa thực lòng đền tội vì dòng máu của những người vô tội đã đổ ra, thì vị giám mục tuyệt đối không dám dâng Thánh lễ trước mặt ngài.

Đời sau truyền nhau giai thoại Giám mục Ambrôsiô đứng chặn trước cửa thánh đường đuổi hoàng đế về: dẫu cảnh tượng kịch tính ấy có lẽ chỉ là chi tiết được lòng đạo đức thêu dệt thêm, nhưng điều chắc chắn là Hoàng đế Thêôđôsiô đã khiêm tốn lắng nghe lời cảnh tỉnh của vị mục tử. Vị quân vương đang nắm giữ quyền bính tối cao trên toàn thế giới đã tự tay cởi bỏ bộ hoàng bào lộng lẫy, quỳ gối giữa cộng đoàn giáo dân suốt nhiều tháng ròng rã để thực hiện việc đền tội công khai hệt như bất kỳ một hối nhân nghèo hèn nào; phải đợi đến đại lễ Giáng Sinh năm ấy, nhà vua mới được rước Mình Thánh Chúa trở lại.

Đó là lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, con người nắm giữ quyền lực trần thế tối thượng đã chịu quỳ gối trước một vị giám mục để thú nhận tội lỗi của mình vì đã sát hại những người dân vô tội.

Thánh Ambrôsiô an nghỉ trong Chúa vào ngày 4 tháng Tư năm 397, đúng vào lúc rạng sáng Thứ Bảy Tuần Thánh; hài cốt ngài nay vẫn được tôn kính dưới hầm mộ Vương cung Thánh đường Sant’Ambrogio ở Milanô, nằm ngay bên cạnh hai vị thánh tử đạo mà chính tay ngài từng tìm thấy.

Giêrônimô, ông thầy đồ gắt gỏng

Nhân vật thứ hai của chương sách này, Thánh Giêrônimô, lại khác hẳn Đức Ambrôsiô, như ngày với đêm.

Giêrônimô chào đời vào khoảng năm 347 tại Stridon, thuộc xứ Đalmatia, lãnh thổ đất nước Croatia ngày nay. Ngay từ thuở thiếu thời, cậu bé thông minh đã được gia đình gửi lên kinh đô Rôma để trau dồi văn chương học thuật: cậu say mê nền văn học Latinh cổ điển, miệt mài đọc tác phẩm của đại hùng biện gia Cicêrô đến mức quên ăn quên ngủ; và cũng chính tại thủ đô Rôma này, chàng thanh niên Giêrônimô đã lãnh nhận bí tích Rửa Tội.

Thế nhưng, sau những năm tháng tuổi trẻ bị cuốn vào nhịp sống phồn hoa đô hội cùng biết bao cám dỗ trần tục, ông chợt cảm thấy tâm hồn mình trống rỗng vô cùng. Khoảng năm 375, ông quyết tâm từ bỏ tất cả danh lợi, tìm vào vùng sa mạc Chalcis khô cằn khắc nghiệt bên xứ Xyri để sống đời ẩn tu, chuyên cần ăn chay hãm mình.

Giữa hoang địa ấy, ông lên một cơn sốt thập tử nhất sinh. Trong cơn mê, ông thấy mình bị lôi ra trước tòa phán xét của Thiên Chúa: Đấng Thẩm Phán cất tiếng hỏi: “Ngươi là ai?” Giêrônimô run rẩy thưa: “Lạy Chúa, con là một Kitô hữu.” Đấng Thẩm Phán nghiêm giọng phán: “Ngươi nói dối! Ngươi là môn đệ của Cicêrô chứ đâu phải môn đệ của Đức Kitô, bởi vì kho tàng của ngươi ở đâu thì lòng ngươi cũng ở đó!” Ngay sau đó, ông cảm thấy mình bị đánh đòn vô cùng đau đớn. Giêrônimô giật mình choàng tỉnh dậy, toàn thân ướt đẫm mồ hôi; ông bật khóc nức nở và lập lời thề từ nay trở đi sẽ không bao giờ say đắm nền văn chương ngoại giáo nữa, mà chỉ dốc trọn tâm trí cho Lời Chúa, dẫu nhiều năm về sau, chính ông cũng thành thật thú nhận rằng mình đã không thể giữ trọn vẹn lời thề khắc nghiệt ấy.

Cũng giữa sa mạc này, để chống lại những tư tưởng dâm dật cứ bám riết lấy mình, Giêrônimô đã tìm đến một người Do Thái đã theo đạo Kitô để xin học tiếng Híp-ri: ngôn ngữ nguyên thủy của Kinh Thánh Cựu Ước. Với một người quen âm điệu êm ái của tiếng Latinh như ông, học thứ tiếng nghe rít qua kẽ răng ấy chẳng khác gì đẽo đá; nhưng như ông tự thuật lại, ông lao vào học chính là để trói đầu óc mình vào những con chữ gồ ghề, không cho cám dỗ còn kẽ hở nào chen vào.

Rời chốn phồn hoa, về hang đá Bêlem

Đến năm 382, Giêrônimô quay trở lại thủ đô Rôma và đảm nhận vai trò thư ký riêng cho Đức Giáo hoàng Đamasô I. Thấy ông tinh thông cổ ngữ, vị Giáo hoàng cao niên giao cho ông một việc lớn: hiệu đính lại toàn bộ bản dịch tiếng Latinh của các sách Tin Mừng.

Kho bản văn Latinh
Kho bản văn Latinh

Vào thời bấy giờ, các bản Kinh Thánh tiếng Latinh đang lưu hành trong dân chúng, thường được gọi chung là Vetus Latina, “Bản Latinh Cũ”, rất lộn xộn: chúng được dịch vội từ tiếng Hy Lạp, rồi qua tay biết bao người chép nên tam sao thất bản, đến mức Giêrônimô phải than thở rằng gần như có bao nhiêu cuốn sách chép tay thì có bấy nhiêu bản văn khác nhau.

Ở Rôma, ông cũng dạy Kinh Thánh cho một nhóm phụ nữ quý tộc đạo đức họp nhau trên đồi Aventinô, tiêu biểu là bà Marcella, bà góa Paula cùng các người con gái của bà: các bà say mê học tiếng Hy Lạp, thậm chí có người còn bập bẹ học cả tiếng Híp-ri để có thể hát các bài Thánh Vịnh bằng chính ngôn ngữ của vua Đavít năm xưa.

Nhưng Giêrônimô có tính rất gay gắt: thẳng quá mức, ngòi bút sắc như dao cạo và không kiêng nể ai. Ông viết bài châm biếm thói xa hoa, lười biếng, ăn diện, uốn tóc của một số giáo sĩ ở Rôma, đụng chạm biết bao người quyền thế. Bởi thế, ngay khi người bảo trợ của ông là Đức Giáo hoàng Đamasô qua đời vào cuối năm 384, sự thù ghét bủa vây ông: năm 385, Giêrônimô giũ bụi chân rời Rôma, và không bao giờ trở lại.

Năm 386, ông cùng với bà Paula và một nhóm môn đệ lên đường hành hương sang Đất Thánh, rồi quyết định định cư lâu dài tại Bêlem: chính nơi Chúa Cứu Thế đã giáng sinh. Bà Paula bỏ tiền xây một đan viện nam, một nữ đan viện và một nhà trọ đón khách hành hương.

Paula và Eustochium đến Thánh Địa
Paula và Eustochium đến Thánh Địa

Thánh Giêrônimô đã trải qua trọn vẹn ba mươi bốn năm cuối đời tại miền đất thánh thiện này, theo truyền thống lâu đời, phòng làm việc của ngài chính là một hang đá lạnh lẽo nằm ngay sát bên hang đá Giáng Sinh, và chính tại nơi đây, ngài đã hoàn thành công trình vĩ đại của cả cuộc đời mình.

Bản Phổ thông

Không chỉ sửa bản dịch cũ, Giêrônimô làm một việc táo bạo chưa ai làm: dịch thẳng toàn bộ Kinh Thánh Cựu Ước từ nguyên bản tiếng Híp-ri sang tiếng Latinh, thay vì dịch gián tiếp thông qua bản dịch tiếng Hy Lạp Bảy Mươi, Septuaginta, mà Hội Thánh bấy lâu nay vẫn quen sử dụng.

Để làm việc ấy, ông bỏ tiền thuê một học giả Do Thái tên Bar Anina dạy kèm: vì e sợ đồng bào Do Thái biết chuyện mình truyền dạy ngôn ngữ thánh cho một người Kitô hữu, ông thầy này chỉ dám lén lút tìm đến gặp Giêrônimô vào ban đêm, khiến Giêrônimô dí dỏm gọi đùa ông là “Nicôđêmô thứ hai”, gợi nhớ đến ông Nicôđêmô trong Tin Mừng xưa kia cũng từng tìm đến gặp Chúa Giêsu giữa đêm khuya.

Giêrônimô học hỏi bản văn Hipri
Giêrônimô học hỏi bản văn Hipri

Ban đầu, nhiều người không ưa bản dịch mới: giáo dân quen tai với câu kinh cũ dịch từ tiếng Hy Lạp, nghe chữ nào khác đi là la ó. Điển hình như trong sách ngôn sứ Giôna, loại dây leo mọc lên che bóng mát cho ông Giôna vốn được bản dịch cũ gọi là “cây bầu”, nay Giêrônimô dịch sát theo nguyên ngữ Híp-ri thành “cây thường xuân”: tại thành phố Oea bên vùng Bắc Phi, khi vị giám mục địa phương đọc bản dịch mới ấy trong buổi phụng vụ, cả cộng đoàn giáo dân đã nổi giận đùng đùng vì tưởng rằng giám mục đang làm sai lệch Lời Chúa, khiến vị mục tử suýt chút nữa thì mất cả đoàn chiên!

Ngay cả Thánh Augustinô cũng e ngại, viết thư khuyên Giêrônimô thôi dịch lại Cựu Ước kẻo xáo trộn giáo dân; Giêrônimô nóng nảy đáp lại rất gay gắt: hai bộ óc vĩ đại bậc nhất của Hội Thánh phương Tây đã tranh luận nảy lửa qua thư từ suốt nhiều năm trời trước khi thấu hiểu nhau và làm hòa trong tình huynh đệ.

Nhưng cuối cùng bản dịch của Giêrônimô thắng: dần dần nó được dùng khắp phương Tây, và được gọi là bản Vulgata, nghĩa là “bản Phổ Thông”, tức bản Kinh Thánh ai ai cũng đọc. Hơn một ngàn năm, cả châu Âu suy niệm và cầu nguyện bằng lời văn của ông thầy tu nơi hang đá Bêlem; đến năm 1546, Công đồng Trentô tuyên bố Vulgata là bản dịch Kinh Thánh tiếng Latinh chính thức của Hội Thánh Công giáo, và ngay cả bản Kinh Thánh tiếng Latinh hiện hành của Hội Thánh ngày nay, Nova Vulgata, ban hành năm 1979, cũng dựng trên chính công trình của ngài.

Người Công giáo Việt Nam chúng ta cũng có một “Thánh Giêrônimô” của riêng quê hương mình: đó là cố linh mục Giuse Nguyễn Thế Thuấn, thuộc Dòng Chúa Cứu Thế, ngài cũng âm thầm ngồi bên bàn bao năm, dịch từng câu Kinh Thánh từ nguyên bản tiếng Híp-ri và tiếng Hy Lạp, và trọn bộ Kinh Thánh của ngài ra đời năm 1976.

Yêu Lời Chúa đến hơi thở cuối cùng

Thánh Giêrônimô không phải vị thánh dịu dàng dễ gần: ngài nóng tính, nói năng sắc như gươm, thấy điều gì sai hay lạc giáo là tranh biện đến cùng, thậm chí gay gắt đến mức làm đổ vỡ cả tình bạn thân thiết lâu năm với người bạn học cũ là Rufinô. Nhưng ngài yêu Kinh Thánh nồng cháy hơn ai hết.

Chính ngài để lại câu nói mà Công đồng Vaticanô II sau này trích lại trong Hiến chế Tín lý Dei Verbum về Mạc khải của Thiên Chúa:

“Không biết Kinh Thánh là không biết Đức Kitô!”

Năm 410, khi ngài đã già yếu, một tin dữ từ Ý truyền sang Bêlem: đại quân người Visigoth đã đánh chiếm và cướp phá kinh thành Rôma. Cụ già Giêrônimô chết lặng, buông bút nhiều ngày và thốt lên: “Thành phố từng chinh phục cả thế giới, nay chính nó lại bị chinh phục!” Nhưng khi những đoàn người tị nạn từ Rôma lũ lượt chạy sang Đất Thánh, vị ẩn sĩ già mở cửa đan viện Bêlem đón họ, lo từng bữa cơm manh áo cho những người khốn cùng.

Vào ngày 30 tháng Chín năm 420, Thánh Giêrônimô qua đời bên hang đá Bêlem, ngoài bảy mươi tuổi. Trong nghệ thuật tranh ảnh Công giáo, người ta thường vẽ Thánh Giêrônimô ngồi bên cạnh một con sư tử ngoan ngoãn nằm phục dưới chân: bắt nguồn từ truyền thuyết kể rằng ngài đã từng dịu dàng rút chiếc gai nhọn cắm sâu vào bàn chân con sư tử; nhưng chân dung thật nhất về ngài vẫn là một cụ già râu tóc bạc phơ, lưng còng bên ngọn đèn dầu, cặm cụi dò từng nét chữ Híp-ri. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 30 tháng Chín: ngày mà giới biên dịch viên trên khắp thế giới ngày nay cũng chọn làm ngày truyền thống của nghề dịch thuật.

Còn chàng giáo sư trẻ tuổi từng ngồi chăm chú lắng nghe Giám mục Ambrôsiô giảng thuyết tại thành Milanô vào năm 384 thì sau này ra sao? Cuộc đời của chàng đã trở thành một trong những câu chuyện được kể lại nhiều nhất trong suốt lịch sử Hội Thánh: bởi lẽ chính bản thân chàng đã tự tay viết lại câu chuyện ấy cho muôn đời sau.

Cuộc đời của chàng đã trở thành một trong những câu chuyện được kể lại nhiều nhất trong suốt lịch sử Hội Thánh: bởi lẽ chính bản thân chàng đã tự tay viết lại câu chuyện ấy cho muôn đời sau.

Chương 45 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hoàng đế ở trong Hội Thánh, chứ không ở trên Hội Thánh!”

Thánh Ambrôsiô
Ambrôsiô ở Milanô, gần triều đình. Giêrônimô rời Rôma năm 385 để sang Bêlem. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình.

Những người trong chương

  • Ambrôsiô · Thánh ca Veni, Redemptor gentium mà truyền thống cho là của ngài vẫn được hát. Tổng giáo phận Milanô còn giữ Nghi lễ Ambrôsiô, và Hội Thánh mừng ngài ngày 7 tháng Mười Hai.
  • Giêrônimô · Bản Vulgata của ông được Công đồng Trentô năm 1546 tuyên bố là bản Latinh chính thức. Hội Thánh mừng ông ngày 30 tháng Chín, ngày của nhiều dịch giả khắp thế giới.
  • Giuse Nguyễn Thế Thuấn · Linh mục Dòng Chúa Cứu Thế, dịch Kinh Thánh từ nguyên bản Híp-ri và Hy Lạp. Trọn bộ của cha in năm 1976.

Nơi ấy hôm nay

  • Vương cung thánh đường Sant’Ambrogio ở Milanô. Hài cốt Ambrôsiô nằm dưới hầm, bên cạnh hai vị tử đạo Gervasiô và Protasiô mà ngài đã tìm thấy.
  • Bêlem. Theo truyền thống, Giêrônimô sống ba mươi bốn năm cuối đời trong một hang đá sát hang đá Giáng Sinh.

Muốn đọc thêm

Ambrôsiô, thư gửi hoàng đế Thêôđôsiô · Augustinô, Tự thú, quyển 6 · Công đồng Vaticanô II, Dei Verbum số 25 · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 46

Augustinô, trái tim không yên nghỉ: hành trình khắc khoải tìm về với ân sủng

Điều gì xảy ra dưới gốc cây vả ở Milanô khiến một người ba mươi mốt tuổi gục đầu khóc rồi đổi đời?

Khoảng 24 phút đọc