Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 46

Kiểm chứng chương 46: Augustinô, trái tim không yên nghỉ

Đọc xong chương 46, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện dưới gốc cây vả ở Milanô ông biết bằng cách nào, có thật một đứa trẻ đã hát câu “Cầm lấy mà đọc” không, và những ý nào của Augustinô mà Hội Thánh về sau không theo. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Hiếm có người nào thời xưa mà ta biết rõ như Augustinô, vì chính ông đã kể đời mình trong cuốn Tự thú, và người bạn sống bên ông gần bốn mươi năm là Possiđiô đã viết tiểu sử ông ngay sau khi ông mất. Ngoài ra còn khoảng ba trăm lá thư và hơn năm trăm bài giảng. Gần như mọi câu trích trong chương đều tra được. Dưới đây bạn sẽ thấy chỗ để tra, và chỗ nào là lời của một người đang kể lại đời mình mười mấy năm sau, với cái nhìn của một giám mục.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Về cuốn Tự thú. Tên Latinh là Confessiones, mười ba quyển, viết khoảng năm 397 đến 400. Chữ confessio cùng một lúc là thú nhận tội, tuyên xưng đức tin và ca ngợi Thiên Chúa. Sách đọc miễn phí bằng tiếng Anh trên trang newadvent.org, và đã được dịch ra tiếng Việt nhiều lần, với tên Tự thú hay Tự thuật. Dưới đây “8,12,29” nghĩa là quyển 8, chương 12, đoạn 29.

Về Possiđiô. Ông là giám mục Calama, bạn và môn đệ của Augustinô. Cuốn Cuộc đời Augustinô của ông viết khoảng năm 432, kèm một danh sách các tác phẩm của Augustinô.

Buổi chiều dưới gốc cây vả

Toàn bộ cảnh mở đầu chương nằm trong Tự thú, từ 8,8,19 đến 8,12,30.

  • Augustinô sinh ngày 13 tháng Mười Một năm 354, nên tháng Tám năm 386 ông ba mươi mốt tuổi, gần ba mươi hai. Chương viết “ba mươi mốt tuổi”, đúng.
  • Chức giáo sư hùng biện của thành phố Milanô là một chức lớn. Người giữ chức ấy đọc những bài ca tụng hoàng đế.
  • Ông sắp cưới một cô gái nhà giàu, còn thiếu hai năm mới đủ tuổi lấy chồng: 6,13,23.
  • Hình ảnh người nửa tỉnh nửa ngủ cứ xin thêm một chút nữa: 8,5,12.
  • Lời cầu nguyện “Xin cho con được trong sạch và khiết tịnh, nhưng chưa phải bây giờ”: 8,7,17. Đây là lời Augustinô nhớ lại mình đã cầu nguyện thuở ấy.
  • Ngồi khóc dưới gốc cây vả: 8,12,28.
  • Giọng trẻ con hát “Cầm lấy mà đọc, cầm lấy mà đọc” (tolle lege), không rõ là trai hay gái, theo điệu ông không nhớ có trò chơi trẻ con nào giống: 8,12,29.
  • Ông mở cuốn thư của thánh Phaolô, mắt rơi đúng vào Thư gửi tín hữu Rôma, chương 13, câu 13 và 14 (Rm 13,13-14): 8,12,29.
  • Đoạn “Con không muốn đọc thêm nữa, mà cũng không cần”: 8,12,29. Chữ nghĩa trong các bản dịch có thể khác đôi chút.

Các nhà nghiên cứu đã bàn rất nhiều về cảnh này. Augustinô viết nó hơn mười năm sau, và ông có thể đã sắp xếp cho có ý nghĩa hơn, như người ta thường kể lại một biến cố lớn của đời mình. Cảnh mở sách ngẫu nhiên cũng giống chuyện thánh Antôn nghe đọc Tin Mừng (chương 43), mà chính Augustinô vừa được nghe kể. Có người nghĩ cây vả còn gợi nhớ ông Nathanaen ngồi dưới cây vả (Ga 1,48). Không ai nghi ngờ rằng Augustinô đã thật sự quay về với Thiên Chúa vào mùa hè năm 386. Còn các chi tiết thì có thể mang dấu của người kể.

Chữ “mười năm sau” là cách nói tròn số, vì Tự thú viết khoảng 397 đến 400.

Đứa con của bao nhiêu nước mắt

Thagaste nay là Souk Ahras, bên Angiêri, trên cao nguyên mà thời ấy gọi là Numiđia.

Cha mẹ. Patriciô không theo đạo cho đến gần cuối đời: 9,9,22. Mônica chịu đựng tính nóng của chồng: 9,9,19.

Vụ trộm lê. 2,4,9 đến 2,10,18. Ông mười sáu tuổi, và bọn trẻ ném phần còn lại cho heo: 2,4,9. Câu ông tự trả lời, rằng làm điều sai đã là một cái thú, là tóm ý của nhiều đoạn trong quyển 2. Augustinô viết rằng ông yêu chính tội lỗi, và nếu ở một mình có lẽ ông đã không làm, vì cái thú nằm ở chỗ làm cùng bạn bè.

Lên Carthage năm mười bảy tuổi: 3,1,1.

Người phụ nữ sống với ông. 4,2,2: trong những năm ấy ông có một người phụ nữ, không phải trong hôn nhân hợp pháp. Con trai họ là Ađêôđatô, sinh khoảng năm 372. Ông không bao giờ nêu tên bà, đúng như chương nói. Có những tiểu thuyết hiện đại đặt tên cho bà, như Vita Brevis của nhà văn Na Uy Jostein Gaarder (1996), nhưng không tài liệu xưa nào ghi tên bà.

Đọc Cicêrô năm mười chín tuổi. Cuốn sách là Hortensius, nay đã mất: 3,4,7. Cicêrô là nhà hùng biện và chính khách lớn của nền Cộng hòa Rôma xưa.

Thấy Kinh Thánh thô kệch: 3,5,9.

Đạo Mani. Do Mani, một người Ba Tư ở thế kỷ III, sáng lập. Đạo này dạy có hai nguyên lý, ánh sáng và bóng tối. Augustinô theo chín năm: 4,1,1. Ý rằng cái ác không thật sự là lỗi của mình nằm ở 5,10,18.

“Đứa con của bao nhiêu nước mắt.” 3,12,21. Bản tiếng Anh cổ ghi: “Go your way, and God bless you, for it is not possible that the son of these tears should perish.” Câu của chương dịch đúng ý ấy. Chuyện bà Mônica đến xin một giám mục nói chuyện với con cũng ở đoạn này.

Hội các bà mẹ Kitô hữu. Có một hội các bà mẹ Công giáo trên khắp thế giới (Archconfraternity of Christian Mothers) nhận thánh Mônica làm bổn mạng. Chuyện các giáo xứ Việt Nam cũng có hội như vậy là điều người kể thêm cho người đọc Việt thấy gần gũi. Hội Thánh mừng lễ thánh Mônica ngày 27 tháng Tám, ngay trước lễ thánh Augustinô ngày 28 tháng Tám.

Đường sang Ý

Lừa mẹ ở bến cảng Carthage năm 383: 5,8,15. Mônica cầu nguyện trong một nhà nguyện kính thánh Cyprianô gần bến. Sáng hôm sau, Augustinô viết, bà đau đớn đến mức điên dại.

Ở Rôma, học trò không trả học phí: 5,12,22.

Milanô năm 384: 5,13,23. Về người tiến cử ông là Symmakhô, xem chương 45.

Người phụ nữ bị gửi về châu Phi: 6,15,25. Câu “Trái tim con vốn dính chặt với nàng, bị xé ra, bị thương, và rỉ máu” đúng như bản tiếng Anh cổ. Bà thề không biết người đàn ông nào khác và để lại đứa con. Rồi Augustinô lại đến với một người phụ nữ khác: cùng đoạn ấy.

Đây là một trong những đoạn mà người đọc ngày nay thấy khó chịu nhất về Augustinô và cả về bà Mônica, người lo liệu cuộc hôn nhân “xứng đáng”. Chương kể thẳng, đúng cách sách này kể những trang tối.

Từ khu vườn đến giếng rửa tội

Sách của các triết gia Platông mới: 7,9,13. Nhiều phần đó là các tác phẩm của Plôtinô và Porphyriô, do Marius Victorinô dịch sang tiếng Latinh.

Sự ác là sự thiếu vắng điều thiện: 7,12,18. Đây là một trong những ý quan trọng nhất của Augustinô, và vẫn là cách thần học Công giáo nói về sự ác (Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 311).

Ambrôsiô giảng về Cựu Ước: 5,14,24 và 6,4,6. Augustinô nhắc câu của thánh Phaolô mà Ambrôsiô hay dùng, về chữ viết giết chết còn Thần Khí ban sự sống (2 Cr 3,6).

Người bạn kể chuyện Antôn và hai viên quan ở Trier là Ponticianô: 8,6,14-15 (xem chương 43). Augustinô kể ông bối rối quay sang Alypiô và nói rằng những người không học hành lại đứng dậy chiếm lấy trời, còn mình, với hết thảy học thức, vẫn lăn lóc trong xác thịt: 8,8,19.

Cassiciacum. Đó là nhà quê của một người bạn tên Vêrêcundô, gần Milanô: 9,3,5. Vị trí chính xác chưa chắc. Nhiều người cho là Cassago Brianza, gần hồ Como, như chương viết. Ở đó Augustinô viết vài cuốn đối thoại triết học vẫn còn đến nay.

Phép rửa tội. Đêm Canh thức Vượt Qua, từ 24 rạng 25 tháng Tư năm 387, do Ambrôsiô cử hành: 9,6,14. Cùng chịu phép rửa có Ađêôđatô và Alypiô. Nền nhà rửa tội thời ấy đã được tìm thấy dưới quảng trường trước nhà thờ chính tòa Milanô, và du khách có thể xuống xem. Chương nói “cậu con trai mười lăm tuổi” là tính từ năm sinh khoảng 372.

Khung cửa sổ ở Ostia

Cuộc trò chuyện bên cửa sổ: 9,10,23-26. Đây là một trong những đoạn nổi tiếng nhất của văn chương Kitô giáo, thường gọi là “thị kiến ở Ostia”. Mônica nói với con rằng bà không còn gì để chờ đợi trên đời này, vì bà đã thấy con mình là một Kitô hữu Công giáo: 9,10,26.

Cái chết của Mônica: 9,11,27-28. Lời bà, “Cứ chôn xác này ở đâu cũng được… xin nhớ đến mẹ nơi bàn thờ của Chúa”, nằm ở 9,11,27. Người con lo chuyện chôn ở quê hương là Navigiô, em trai Augustinô. Bà mất ở tuổi năm mươi sáu: 9,11,28. Augustinô khóc khi chỉ còn một mình: 9,12,33.

Có một bằng chứng bạn có thể thấy tận mắt. Năm 1945, mấy cậu bé chơi ở sân nhà thờ thánh Aurea tại Ostia đào được một mảnh đá khắc bài thơ viết cho mộ bà Mônica, do một quan chấp chính tên Anicius Bassus soạn khoảng năm 431. Lời thơ này đã được biết từ trước qua các bản chép thời Trung Cổ, và mảnh đá tìm được xác nhận nó. Mảnh đá nay ở nhà thờ thánh Aurea, Ostia Antica. Hài cốt bà Mônica được đưa về Rôma năm 1430 và đặt trong nhà thờ Sant’Agostino.

Ađêôđatô. Cậu mất khoảng năm 389 hay 390, chừng mười bảy tuổi. Augustinô viết về con rằng trí thông minh của cậu làm ông kinh ngạc (9,6,14). Cuốn đối thoại Về người thầy ghi lại một cuộc chuyện trò giữa hai cha con.

Ông giám mục bất đắc dĩ

Năm 391 ở Hippô. Possiđiô kể ở chương 4 của cuốn Cuộc đời Augustinô, và chính Augustinô cũng nhắc trong bài giảng 355. Giám mục Valêriô là người Hy Lạp, nói tiếng Latinh không giỏi: Possiđiô, chương 5. Chuyện ông khóc và người ta hiểu lầm lý do cũng ở Possiđiô, chương 4.

Giám mục phụ tá năm 395, giám mục năm 396. Possiđiô, chương 8. Ông giữ chức đến năm 430, khoảng ba mươi lăm năm. Hippô nay là Annaba bên Angiêri.

Bản Quy luật. Ông quy tụ hàng giáo sĩ quanh mình thành một cộng đoàn và viết cho họ một bản quy luật ngắn. Quy luật thánh Augustinô đến nay vẫn được các tu sĩ Augustinô giữ, và dòng Đa Minh cũng đã nhận lấy.

Các bài giảng. Khoảng năm trăm sáu mươi bài được coi là của ông còn giữ được. Năm 1990, học giả người Pháp François Dolbeau tìm thấy thêm hai mươi sáu bài trong một bản chép tay ở thư viện thành phố Mainz bên Đức. Trong các bài giảng có những chỗ ghi lại tiếng cười và tiếng vỗ tay của người nghe, đúng như chương nói.

Ngồi xử kiện. Possiđiô, chương 19, kể có khi Augustinô ngồi xử đến trưa, có khi nhịn ăn cả ngày. Ông than trong một số lá thư rằng việc này lấy mất thì giờ cầu nguyện và học hỏi. Về quyền xét xử của giám mục, xem chương 39.

Hai câu nổi tiếng của Tự thú:

  • “Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, và lòng chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa”: 1,1,1. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích ở số 30.
  • “Muộn màng con mới yêu Chúa, ôi Vẻ Đẹp vừa xưa cũ vừa mới mẻ!”: 10,27,38. Phần Kinh Sách trong Các Giờ Kinh Phụng vụ đọc đoạn này vào ngày lễ của ngài.

Lúa và cỏ lùng

Chương 38 và 39 đã kể cuộc chia rẽ ở Bắc Phi bắt đầu thế nào.

Những nhóm cực đoan. Họ được gọi là circumcellion. Augustinô và Possiđiô kể họ đi đánh giáo sĩ Công giáo, có khi dùng vôi và giấm làm mù mắt người ta. Possiđiô kể chính Augustinô có lần thoát một cuộc phục kích vì người dẫn đường đi lạc (chương 12).

Bí tích là việc của Đức Kitô. Augustinô trình bày trong bộ Về phép rửa, chống phái Đônatô và trong nhiều lá thư. Câu nổi tiếng nằm trong Các bài giảng về Tin Mừng Gioan (6,7): “Phêrô rửa tội, chính Người rửa tội”, rồi “Giuđa rửa tội, chính Người rửa tội”. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo nói về điều này ở các số 1127 và 1128.

Dụ ngôn lúa và cỏ lùng: Mt 13,24-30. Về Cyprianô, xem chương 35.

Hội nghị Carthage năm 411. Do viên chức Marcellinô chủ tọa theo lệnh hoàng đế, mỗi bên gần ba trăm giám mục. Phần lớn biên bản còn giữ được. Kết quả là phái Đônatô bị tuyên bố sai và bị luật cấm.

“Hãy ép họ vào.” Đó là lời trong Tin Mừng Luca, chương 14, câu 23 (Lc 14,23). Augustinô bênh vực việc dùng luật pháp đối với phái Đônatô trong thư 93 (viết năm 408) gửi Vinh Sơn, một giám mục phái Rogatô, và thư 185 (năm 417) gửi viên tướng Bônifaciô. Ông kể ông từng phản đối việc này, rồi đổi ý khi thấy nhiều người bị đưa về lại cảm ơn. Chương nói thẳng rằng những lời ấy về sau bị dùng để biện minh cho việc cưỡng ép trong đức tin, và các sử gia đều đồng ý như thế. Công đồng Vaticanô II, trong tuyên ngôn Dignitatis Humanae năm 1965 về tự do tôn giáo, dạy rằng không ai bị ép buộc phải tin.

“Xin ban điều Chúa truyền”

Pêlagiô là một đan sĩ người Britannia sống ở Rôma khoảng năm 380 đến 410. Lá thư ông gửi cô Đêmêtriađê còn giữ được và cho thấy một con người nghiêm túc, chân thành.

Câu nói. “Xin ban điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn” nằm trong Tự thú, 10,29,40, và được nhắc lại ở 10,31,45 và 10,37,60. Chuyện Pêlagiô nổi giận khi nghe câu ấy do chính Augustinô kể trong sách Về ơn bền đỗ, 20,53. Chương viết “Chuyện kể rằng”, như thế là đúng mức.

Các công nghị. Công nghị Carthage tháng Năm năm 418 ban một loạt khoản luật về ân sủng và tội nguyên tổ. Giáo hoàng Zôsimô xác nhận trong một lá thư gọi là Tractoria. Công đồng Êphêsô năm 431 lên án Celestiô, môn đệ của Pêlagiô. Các khoản luật năm 418 có thể tìm trong sách Denzinger, số 222 đến 230.

Những ý rất nặng về tiền định. Trong những năm cuối, khi tranh luận với Julianô thành Eclanum và với các đan sĩ ở miền nam nước Pháp, Augustinô viết rằng Thiên Chúa đã chọn một số người được cứu, và số ấy đã định sẵn. Công nghị Orange năm 529 nhận giáo lý của Augustinô về ân sủng, nhưng lên án ý nghĩ có người bị tiền định phải xuống hỏa ngục. Chương nói “Hội Thánh Công giáo không theo trọn vẹn những quan điểm ấy”, như thế là đúng.

Luther và Calvin đều trích Augustinô rất nhiều. Luther khởi đầu là tu sĩ dòng Augustinô. Calvin trích Augustinô nhiều hơn bất cứ Giáo phụ nào khác. Chương 91 kể về Luther, chương 93 kể về Calvin.

Hai thành

Năm 410. Quân Goth của Alaric cướp phá Rôma ngày 24 tháng Tám năm 410 (xem chương 50). Cảnh người Rôma còn theo thần xưa quy tội cho Kitô giáo và người tị nạn chạy sang Bắc Phi là cách người kể đặt bối cảnh.

Sách Thành đô của Thiên Chúa. Hai mươi hai quyển, viết từ năm 413 đến khoảng năm 426. Chương viết “mười ba năm”, đúng.

“Hai thành được dựng nên bởi hai tình yêu.” Quyển 14, chương 28. Câu đầy đủ trong chương là: “Hai thành được dựng nên bởi hai tình yêu: thành trần thế bởi tình yêu bản thân đến mức khinh dể Thiên Chúa; thành trên trời bởi tình yêu Thiên Chúa đến mức khinh dể bản thân.” Bản tiếng Anh đọc miễn phí trên trang newadvent.org, trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, loạt 1, tập 2.

Người Kitô hữu như khách lữ hành. Ý này chạy suốt cả sách, nhất là quyển 19. Hình ảnh khách lữ hành đã có trong Thư gửi Điôgnêtô (xem chương 33) và trong thư thứ nhất của Phêrô, chương 2, câu 11 (1 Pr 2,11).

Những bài thánh vịnh trên tường

Quân Vandal. Họ vượt eo biển Gibraltar năm 429 dưới vua Gensêric. Họ là Kitô hữu phái Ariô. Họ bắt đầu vây Hippô từ khoảng tháng Năm hay tháng Sáu năm 430.

Những ngày cuối: Possiđiô, các chương 28 đến 31.

  • Cho chép các Thánh vịnh sám hối, ghim lên tường, vừa đọc vừa khóc: chương 31.
  • Mười ngày cuối xin đừng ai vào, trừ thầy thuốc và người mang thức ăn: chương 31.
  • Không để lại chúc thư vì là người nghèo của Thiên Chúa: chương 31.
  • Dặn giữ gìn thư viện: chương 31.

Ngày ông qua đời. 28 tháng Tám năm 430. Khi ấy ông bảy mươi lăm tuổi, đang trong năm thứ bảy mươi sáu. Có thể nói gọn là “tuổi bảy mươi sáu” theo cách đếm tròn.

Thư viện còn lại. Hippô thất thủ năm 431. Possiđiô cho biết thư viện và các sách của Augustinô được giữ lại. Các nhà nghiên cứu nghĩ chính nhờ thế mà phần lớn tác phẩm của ông được truyền lại. Hài cốt ông sau đó được đưa sang Sardinia, rồi khoảng năm 725 sang Pavia bên Ý, nơi nay ông an nghỉ trong nhà thờ San Pietro in Ciel d’Oro.

Người đọc

Lời nói rằng ai bảo đã đọc hết Augustinô là nói dối bắt nguồn từ một câu thơ gán cho thánh Isiđôrô thành Sêvilla, đầu thế kỷ VII, nói là khắc trên tủ sách có các tác phẩm của Augustinô trong thư viện của ngài. Chương chỉ nói “người ta nói”, như thế là đúng.

Về tổng số: Possiđiô liệt kê hơn một ngàn đầu mục, tính cả sách, thư và bài giảng. Còn lại hơn năm triệu chữ Latinh của Augustinô, nhiều hơn của bất cứ tác giả Latinh cổ đại nào. Con số này là ước lượng hợp lý, không phải đếm từng chữ.

Những người trong chương

Augustinô (354–430), giám mục Hippô.

Mônica (khoảng 331–387), mẹ Augustinô. Patriciô, cha ông. Navigiô, em trai ông.

Người phụ nữ không tên, mẹ của Ađêôđatô.

Ađêôđatô (khoảng 372–389), con trai Augustinô.

Alypiô, bạn thân, về sau làm giám mục Thagaste.

Ambrôsiô, giám mục Milanô (chương 45).

Ponticianô, người kể chuyện thánh Antôn.

Valêriô, giám mục Hippô trước Augustinô.

Possiđiô, giám mục Calama, người viết tiểu sử.

Pêlagiô, đan sĩ người Britannia. Celestiô, môn đệ của ông.

Gensêric, vua người Vandal.

Những nơi trong chương

Thagaste, nay là Souk Ahras bên Angiêri. Carthage. Rôma. Milanô. Cassiciacum, có lẽ là Cassago Brianza. Ostia, cảng của Rôma. Hippô Regius, nay là Annaba bên Angiêri. Ở Annaba có Vương cung thánh đường Thánh Augustinô, xây năm 1900 trên một ngọn đồi gần tàn tích Hippô. Pavia bên Ý, nơi có mộ Augustinô.

Đọc thêm

Quyển 8 và quyển 9 của Tự thú, từ khu vườn ở Milanô đến cái chết của bà Mônica ở Ostia, là những trang đáng đọc nhất. Chúng dài chừng sáu mươi trang. Nếu ít thời gian, chỉ cần đọc 9,10 và 9,11: khung cửa sổ ở Ostia và những lời cuối của bà Mônica. Bản dịch tiếng Việt của Tự thú có nhiều, bạn có thể tìm ở các nhà sách Công giáo.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 29 (bà Mônica và tục lệ bên mộ), chương 35 (Cyprianô và dụ ngôn lúa và cỏ lùng), chương 38 và 39 (phái Đônatô), chương 43 (thánh Antôn và hai viên quan ở Trier), chương 45 (Ambrôsiô và Giêrônimô), chương 50 (năm 410), chương 91 (Luther) và chương 93 (Calvin).

Trở lại chương 46