Chương 46
Năm 354–430 · Từ Bắc Phi đến Milanô, rồi về lại Bắc Phi
- Nơi chốn
- Thagaste, Carthage, Rôma, Milanô, Ostia, Hippô
- Giáo hoàng
- Libêriô … Cêlestinô I
- Hoàng đế
- Constantiô II … Thêôđôsiô II
Một buổi chiều tháng Tám năm 386, trong khu vườn nhỏ phía sau ngôi nhà thuê tại thành Milanô, có một người đàn ông ba mươi mốt tuổi đang gục đầu dưới gốc cây vả mà khóc nức nở.
Nhìn từ bên ngoài, ông chẳng thiếu thứ gì. Ông đang giữ chức giáo sư hùng biện của kinh thành: một địa vị danh giá mà biết bao trí thức thời bấy giờ hằng mơ ước. Ông có tiền, có danh, được giới quý tộc kính nể và sắp cưới một tiểu thư môn đăng hộ đối. Sách hay nhất của thời cổ ông đều đã đọc, và trong lý trí, ông đã nhận ra đạo Công giáo chính là chân lý.
Thế nhưng, ông vẫn không bước qua nổi ngưỡng cửa đức tin. Lòng ông bị giằng xé: một nửa khao khát dứt bỏ nếp sống buông tuồng để đi theo Chúa, nhưng nửa kia vẫn còn quyến luyến những đam mê xác thịt. Ông ví mình như kẻ ngái ngủ, biết trời đã sáng và phải dậy, mà miệng vẫn nài: “Cho tôi ngủ thêm một lát nữa thôi!” Có lần ông còn cầu nguyện một câu thật lạ: “Lạy Chúa, xin ban cho con lòng trong sạch và đức tiết độ, nhưng khoan đã, đừng phải ngay bây giờ!”
Người đàn ông đang vật lộn với chính mình ấy tên là Augustinô.
Đúng vào giây phút nước mắt đang tuôn rơi ròng ròng vì bất lực trước sự yếu đuối của bản thân, từ phía nhà hàng xóm bỗng văng vẳng sang tiếng hát nghêu ngao của một đứa trẻ. Không rõ đó là giọng bé trai hay bé gái, chỉ nghe một điệp khúc ngắn gọn cứ lặp đi lặp lại nhịp nhàng như trong một trò chơi con trẻ: “Tolle, lege! Tolle, lege!”, nghĩa là “Hãy cầm lấy mà đọc! Hãy cầm lấy mà đọc!”
Augustinô sững người lại. Suốt đời ông chưa từng nghe thấy bất kỳ trò chơi dân gian nào của trẻ con lại có câu hát lạ lùng đến thế. Ông lập tức đứng bật dậy, bước nhanh đến chỗ người bạn thân Alypiô đang ngồi, cầm lấy cuộn thư của Thánh Phaolô mà ông vừa để lại đó. Ông mở trang sách ra, và ánh mắt ông rơi ngay vào những dòng chữ trong thư gửi tín hữu Rôma:
“Chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như giữa ban ngày, không chè chén say sưa, không chơi bời dâm đãng, không cãi cọ ghen tương. Nhưng hãy mặc lấy Chúa Giêsu Kitô, và đừng lo thỏa mãn những dục vọng xác thịt nữa.”
Ông kể lại rằng ngay tại khoảnh khắc đọc xong câu ấy, tựa như có một luồng ánh sáng bình an ấm áp tràn ngập vào đáy lòng, và mọi bóng tối hồ nghi bỗng chốc tan biến hết. Ông không cần phải đọc thêm bất kỳ một chữ nào nữa.

Mười năm sau, khi đã làm giám mục, ông ghi lại khoảnh khắc này cùng ba mươi mốt năm lang bạt trước đó trong một cuốn sách mà mười sáu thế kỷ nay người ta vẫn đọc trong thổn thức: kiệt tác Tự thú.
Đứa con của bao nhiêu nước mắt
Augustinô chào đời vào năm 354 tại Thagaste, một thị trấn nhỏ trên cao nguyên Bắc Phi, nay thuộc đất nước Angiêri. Cha của ông là Patriciô, một viên chức hành chính nhỏ tính tình nóng nảy như lửa, theo tôn giáo ngoại giáo cổ truyền và mãi đến những năm cuối đời mới chịu lãnh nhận bí tích Rửa Tội. Mẹ của ông là bà Mônica, một người phụ nữ Công giáo vô cùng đạo hạnh, luôn âm thầm chịu đựng tính khí cộc cằn của chồng bằng sự nhẫn nại và những lời cầu nguyện thiết tha.
Thuở nhỏ, Augustinô thông minh mà cũng nghịch có tiếng. Năm mười sáu tuổi, cậu từng rủ đám bạn trèo tường vào vườn hàng xóm hái trộm lê: không phải vì đói, vì lê vườn nhà cậu còn ngon hơn; cả bọn chỉ cắn vài miếng rồi vứt cho heo. Ba mươi năm sau, khi đã là Giám mục Augustinô, ông vẫn còn dằn vặt viết lại kỷ niệm ấy: qua hành động dại dột thuở nhỏ, ông nhận ra rằng con người ta sa ngã phạm tội đôi khi chẳng phải vì chút lợi lộc vật chất nào, mà đơn giản chỉ vì muốn nếm trải cái cảm giác khoái trá của chính việc làm sai trái.
Năm mười bảy tuổi, chàng thanh niên khăn gói lên Carthage, đô thị phồn hoa lớn nhất vùng Bắc Phi, để học. Giữa chốn đô hội, chàng sinh viên trẻ nhanh chóng bị cuốn vào rạp hát, quán xá và những cuộc tình. Chàng sống như vợ chồng với một phụ nữ bình dân mười lăm năm mà không cưới hỏi; hai người có với nhau một cậu con trai khôi ngô, được đặt tên là Ađêôđatô, có nghĩa là “Ơn Thiên Chúa ban”. Trong suốt tác phẩm Tự thú, Augustinô đã không một lần nêu tên người phụ nữ gắn bó thuở thanh xuân ấy.

Năm mười chín tuổi, đọc một sách của Cicêrô khuyên người ta đi tìm khôn ngoan, Augustinô bừng lên khát vọng tìm chân lý. Chàng mở Kinh Thánh đọc thử; nhưng quen văn hoa mỹ của giới trí thức Rôma, chàng chê Kinh Thánh quê mùa rồi quẳng sang một bên. Sau đó, chàng gia nhập đạo Mani, một tà thuyết nhị nguyên từ Ba Tư truyền sang: đạo này dạy rằng vũ trụ do hai thần Thiện và Ác ngang sức giao tranh, và khi con người phạm tội là do phần bóng tối trong mình, chứ con người chẳng có lỗi gì. Augustinô theo giáo phái này chín năm.
Trong suốt những năm tháng dài đằng đẵng chứng kiến con trai lạc lối, bà Mônica không có một ngày nào ráo nước mắt. Bà khóc lóc khẩn cầu trong mọi giờ kinh, tha thiết nài xin Thiên Chúa kéo đứa con yêu dấu quay trở về. Có một lần, vì quá đau khổ và sốt ruột, bà tìm đến gặp một vị giám mục cao niên để nài xin ngài đứng ra khuyên nhủ con trai mình. Vị giám mục ôn tồn khuyên bà cứ tạm để mặc chàng thanh niên ấy, chỉ cần kiên trì cầu nguyện cho anh ta thôi. Bà Mônica vẫn không ngừng khóc lóc van nài; cuối cùng, vị mục tử già cảm động bảo bà:
“Bà cứ yên lòng ra về đi. Một đứa con của bao nhiêu nước mắt như thế thì không thể nào hư mất được!”
Cho đến tận ngày nay, tại rất nhiều nơi trên thế giới cũng như ở hầu khắp các giáo xứ Việt Nam, các hội đoàn bà mẹ Công giáo đều trân trọng nhận Thánh nữ Mônica làm đấng bổn mạng. Mỗi lần nhìn thấy các bà, các mẹ ngồi âm thầm nơi góc nhà thờ lần chuỗi Mân Côi, lặng lẽ rơi nước mắt cầu nguyện cho những đứa con lêu lổng, nghiện ngập hay bỏ đạo, người ta lại thấy hiện lên hình bóng dịu hiền mà kiên cường của bà Mônica năm xưa. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 27 tháng Tám, ngay trước lễ người con trai là Thánh Augustinô.
Trốn mẹ sang trời Ý
Năm 383, chán đám học trò ngỗ nghịch ở Carthage, Augustinô quyết định sang Rôma lập nghiệp. Biết mẹ sẽ ngăn, ông nói dối bà ở bến cảng rằng mình chỉ xuống tàu tiễn một người bạn. Đúng vào lúc bà Mônica đang thức thâu đêm trong một ngôi nhà nguyện ven biển để cầu nguyện cho con, thì con tàu chở Augustinô đã âm thầm nhổ neo rời bến: sáng hôm sau, nhìn con tàu đã mất hút nơi chân trời, người mẹ đau đến nghẹn lời.
Nhưng ở Rôma mọi chuyện không suôn sẻ: học trò kinh đô học xong rồi quỵt tiền. Sang năm 384, ông được bổ nhiệm giữ chức giáo sư hùng biện tại thành Milanô. Hay tin con, bà Mônica bất chấp tuổi tác và sóng gió, vượt biển sang tận nước Ý tìm con.
Vì muốn lo cho tương lai sự nghiệp và ổn định gia đình cho con, bà Mônica đã đứng ra thu xếp cho ông một đám cưới danh giá với một tiểu thư con nhà quý tộc môn đăng hộ đối. Tuy nhiên, vì cô gái ấy hãy còn quá nhỏ tuổi nên theo luật định phải chờ đợi thêm hai năm nữa mới có thể cử hành hôn lễ. Trước hoàn cảnh đó, người phụ nữ bình dân từng gắn bó chung thủy bên cạnh Augustinô suốt mười lăm năm đành ngậm ngùi chia tay để lặng lẽ quay trở về châu Phi.
Trong cuốn Tự thú, Augustinô ghi lại nỗi đau ấy: “Trái tim con vốn gắn chặt với nàng, nay bị xé ra, bị thương, và rỉ máu”. Người phụ nữ ấy thề trọn đời không lấy ai khác, để lại đứa con Ađêôđatô cho cha nó nuôi, rồi lặng lẽ ra đi. Còn Augustinô, không chịu nổi hai năm chờ đợi, lại ngã vào vòng tay một người phụ nữ khác.
Từ khu vườn đến giếng rửa tội
Chính tại Milanô, Thiên Chúa bắt đầu giăng những chiếc lưới ân sủng đón tâm hồn lạc lối của Augustinô:
- Chiếc lưới thứ nhất đến từ những cuốn sách của các triết gia thuộc phái Platông: nhờ đọc những sách này, ông vỡ lẽ ra rằng Thiên Chúa là Đấng thiêng liêng và trọn lành, còn sự dữ hay cái ác hoàn toàn không phải là một thực thể hay một vị thần ngang hàng với Chúa như phái Mani từng rêu rao; sự dữ thực chất chỉ là sự vắng bóng của điều thiện, hệt như bóng tối chẳng qua chỉ là nơi thiếu vắng ánh sáng, tư tưởng triết học và thần học sâu sắc này đã trở thành một trong những đóng góp quan trọng nhất của ông, và Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo ngày nay vẫn giải thích về mầu nhiệm sự dữ theo đúng lối tiếp cận ấy.
- Chiếc lưới thứ hai đến từ những bài giảng thuyết đầy sức thuyết phục của Đức Giám mục Ambrôsiô: như chương trước đã thuật lại, ban đầu Augustinô vào nhà thờ chỉ để học lỏm cách dùng chữ của vị giám mục; nhưng dần dần, những trang Cựu Ước ông từng chê thô kệch, qua lời giải thích của Thánh Ambrôsiô, mở ra cho ông những tầng ý nghĩa mới.
- Chiếc lưới thứ ba đến từ tấm gương sống động của các vị ẩn sĩ sa mạc: một hôm, người bạn đồng hương tên là Ponticianô ghé thăm nhà và say sưa kể về đời sống thánh thiện phi thường của Thánh Antôn nơi sa mạc Ai Cập, đồng thời thuật lại câu chuyện về hai vị quan triều đình ở Trier sau khi tình cờ đọc cuốn tiểu sử Thánh Antôn đã lập tức từ bỏ mọi bổng lộc công danh để bước vào đời sống tu trì, như chương 43 đã kể. Lời kể ấy dội vào Augustinô như gáo nước lạnh: ông quay sang nói với Alypiô rằng những con người bình dân không học hành gì cao siêu lại biết đứng lên chiếm lấy Nước Trời, trong khi chúng ta với biết bao học thức uyên bác nhưng thiếu một tấm lòng can đảm thì cứ mãi lăn lộn trong bùn nhơ xác thịt.
Chính nỗi tủi hổ và giằng xé ấy đã đẩy ông ra khu vườn sau nhà, tới buổi chiều dưới gốc cây vả năm 386.
Mùa thu năm 386, Augustinô quyết định từ bỏ chức vụ giáo sư hùng biện. Ông cùng với mẹ mình, cậu con trai Ađêôđatô và một vài người bạn thân về một ngôi nhà quê thanh vắng ở Cassiciacum, gần hồ Como, để đọc sách, cầu nguyện và dọn mình. Vào đêm Canh thức Phục Sinh năm 387, ngay tại giếng rửa tội bên cạnh ngôi nhà thờ chính tòa Milanô, chính Giám mục Ambrôsiô rửa tội cho Augustinô, cùng cậu con trai mười lăm tuổi Ađêôđatô và người bạn Alypiô, ngày nay, khách hành hương ở Milanô vẫn có thể xuống tầng hầm dưới quảng trường nhà thờ chính tòa để xem nền móng của nhà rửa tội ấy.

Khung cửa sổ ở Ostia
Sau khi lãnh nhận bí tích Rửa Tội, mấy mẹ con quyết định lên đường trở về quê hương Bắc Phi. Trên đường đi, họ dừng chân tại hải cảng Ostia gần thủ đô Rôma để chờ tàu vượt biển: một buổi chiều nọ, hai mẹ con cùng đứng tựa bên khung cửa sổ nhìn ra khu vườn tĩnh lặng, say sưa trò chuyện với nhau về hạnh phúc của sự sống đời đời. Augustinô kể rằng giữa lúc ấy, hồn hai mẹ con như được nâng lên, trong một thoáng chạm tới cõi vĩnh cửu vượt mọi lời nói.
Khi trở lại thực tại, bà Mônica dịu dàng nhìn con trai và tâm sự:
“Con ơi, ở đời này mẹ chẳng còn thiết tha bất cứ điều gì nữa. Chỉ có duy nhất một điều làm mẹ từng mong muốn sống thêm, đó là được tận mắt nhìn thấy con trở thành người Kitô hữu Công giáo trước khi mẹ nhắm mắt xuôi tay. Nay Thiên Chúa đã rộng lòng ban cho mẹ điều ấy vượt quá cả lòng mong ước rồi, mẹ còn ở lại trần gian này làm gì nữa?”
Ít ngày sau, bà Mônica lên cơn sốt nặng. Thấy người con thứ là Navigiô lo mẹ phải nằm lại nơi đất khách, bà bảo các con: “Các con cứ chôn xác mẹ ở bất cứ đâu cũng được, đừng bận tâm lo lắng làm chi. Mẹ chỉ xin các con duy nhất một điều: dù ở bất kỳ nơi nào, hãy luôn nhớ đến mẹ nơi bàn thờ Chúa!”
Thánh nữ Mônica an nghỉ trong Chúa ở tuổi năm mươi sáu. Trước mặt mọi người trong tang lễ, Augustinô nén lòng không khóc; nhưng khi còn một mình trong phòng, ông khóc hết nước mắt thương người mẹ đã hai lần sinh ra mình: một lần sinh ra cho cõi đời trần thế này, và một lần sinh ra trong ân sủng cho Thiên Chúa.
Vào năm 1945, mấy cậu bé đang chơi đùa trong sân ngôi nhà thờ Thánh Aurea tại Ostia đã tình cờ đào được một mảnh bia đá cẩm thạch cổ khắc bài thơ điếu văn viết cho phần mộ của bà Mônica: một bài thơ mà trước đó giới học giả vốn chỉ biết đến qua các bản chép tay thời Trung Cổ, nay được chính tấm bia đá cổ xác nhận, còn hài cốt của ngài đã được rước về thủ đô Rôma từ năm 1430, hiện đang yên nghỉ trang trọng bên trong Vương cung Thánh đường Thánh Augustinô.
Trở về tới quê nhà Thagaste, Augustinô bán hết ruộng vườn chia cho người nghèo, rồi cùng bạn hữu lập một cộng đoàn nhỏ đọc kinh, suy niệm Lời Chúa và lao động. Ít lâu sau, một mất mát nữa ập đến: cậu con trai Ađêôđatô thông minh, niềm an ủi lớn lao nhất của đời ông, đã đột ngột qua đời khi mới chừng mười bảy tuổi.
Ông giám mục bất đắc dĩ
Vào năm 391, Augustinô thực hiện một chuyến đi tới thành phố cảng Hippô, nay là thành phố Annaba thuộc Angiêri, để thăm một người bạn. Chúa Nhật hôm ấy, ông vào nhà thờ dự lễ như mọi giáo dân. Trên tòa giảng, Đức Giám mục Valêriô, một vị mục tử cao niên gốc Hy Lạp nói tiếng Latinh không mấy thông thạo, đang nói với cộng đoàn rằng giáo phận cần thêm một linh mục.
Giáo dân nhận ra vị giáo sư nổi tiếng đứng lẫn trong hàng ghế. Lập tức cả nhà thờ vây lấy Augustinô, đẩy ông lên trước cung thánh và hô xin Đức Giám mục truyền chức linh mục cho ông. Augustinô bật khóc nức nở: có vài người đứng ngoài lầm tưởng rằng ông khóc vì tự ái tủi thân, cho rằng với tài năng danh tiếng của mình thì đáng lẽ phải được bầu làm giám mục chứ không chỉ làm linh mục; thực chất, ông khóc là bởi ông hiểu rõ rằng ước mơ về một cuộc đời ẩn dật chiêm niệm êm đềm mà ông hằng khao khát kể từ giây phút này đã vĩnh viễn tan thành mây khói.

Đến năm 395, ngài được tấn phong giám mục phụ tá, và chỉ một năm sau chính thức kế vị làm Giám mục giáo phận Hippô, gắn bó với đoàn chiên nơi đây cho đến hơi thở cuối cùng.
Trên cương vị giám mục, ngài quy tụ các linh mục trong giáo phận về sống chung dưới một mái nhà, cùng nhau cầu nguyện và chia sẻ mọi của cải chung theo một bản quy luật ngắn gọn do chính ngài biên soạn: bản Tu luật Thánh Augustinô ấy cho đến tận hôm nay vẫn là nền tảng linh đạo cho rất nhiều dòng tu lớn trong Hội Thánh, tiêu biểu như Dòng Augustinô và Dòng Đa Minh.
Dẫu là một bậc đại học giả lừng danh khắp đế quốc, mỗi khi bước lên tòa giảng để chia sẻ Lời Chúa cho giáo dân, Thánh Augustinô lại gạt bỏ hết mọi từ ngữ triết học cao siêu bóng bẩy, chỉ sử dụng thứ ngôn ngữ Latinh bình dị, gần gũi ngoài phố chợ để bác thợ nề, chị bán cá hay anh chèo đò ai nghe cũng có thể thấu hiểu trọn vẹn. Ngài giảng thuyết gần như mỗi ngày: hơn năm trăm bài giảng của ngài còn được lưu giữ đến ngày nay, nhiều bài do các thư ký ngồi dưới tốc ký ghi lại trực tiếp, vẫn còn bảo tồn nguyên vẹn cả những câu nói đùa hóm hỉnh lẫn tiếng vỗ tay tán thưởng của cộng đoàn giáo dân. Nhiều buổi sáng ngài còn phải ngồi hàng giờ xử những vụ tranh chấp đất đai, cãi cọ gia đình theo luật thời ấy: ngài từng than thở rằng chẳng có công việc nào làm ngài mệt mỏi kiệt sức bằng việc phải ngồi phân xử những chuyện tranh chấp trần gian.

Chính giữa những năm tháng mục vụ bộn bề ấy, ngài đã đặt bút viết nên cuốn Tự thú. Sách này không phải hồi ký thông thường, mà là một lời kinh dài dâng lên Thiên Chúa, để người đọc mọi thời lặng lẽ nghe. Câu mở đầu đã thành lời kinh thuộc lòng của bao thế hệ:
“Lạy Chúa, Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, và lòng chúng con còn khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”
Và tiếng kêu thống hối của ngài vẫn lay động lòng người: “Lạy Chúa là Vẻ Đẹp vừa xưa cũ vừa mới mẻ, con đã yêu mến Chúa quá muộn màng! Chúa vẫn ở ngay bên trong con, mà con lại cứ chạy nháo nhào ra bên ngoài để tìm kiếm Chúa!”
Lúa và cỏ lùng
Những năm làm giám mục, Thánh Augustinô không ngơi nghỉ bảo vệ sự hiệp nhất và đức tin cho đoàn chiên.
Lúc ấy, Giáo hội Bắc Phi bị phái Đônatô ly khai xâu xé. Những người theo phái này chủ trương rằng Hội Thánh chỉ dành riêng cho những con người hoàn toàn tinh tuyền không tì vết; theo họ, bất cứ linh mục hay giám mục nào từng yếu đuối sa ngã trong cơn bách hại thì mọi bí tích do vị ấy cử hành đều hoàn toàn vô giá trị. Các nhóm quá khích của họ còn mang gậy gộc phục kích dọc đường đánh các linh mục Công giáo.
Thánh Augustinô đáp lại bằng dụ ngôn quen thuộc trong Tin Mừng: Hội Thánh lữ hành nơi trần gian giống như một thửa ruộng, nơi lúa tốt và cỏ lùng cùng mọc chung với nhau cho đến tận ngày gặt hái cuối cùng. Từ đó, ngài xác lập một nguyên lý Hội Thánh giữ đến hôm nay: hiệu quả bí tích là việc của chính Đức Kitô, không lệ thuộc sự thánh thiện của linh mục cử hành. Ngài nói: “Khi Phêrô rửa tội, chính Đức Kitô rửa tội; khi Giuđa rửa tội, cũng chính Đức Kitô rửa tội!” Ân sủng của Thiên Chúa không bị vấy bẩn bởi sự bất toàn của con người.

Nhưng cũng phải nói thật một điểm: trước bế tắc kéo dài và bạo lực của phái Đônatô, Thánh Augustinô dần ngả sang ủng hộ việc chính quyền dùng luật pháp và quân đội cưỡng bức họ trở lại. Ngài thậm chí đã viện dẫn câu nói trong dụ ngôn tiệc cưới ở Tin Mừng Luca, “hãy ép người ta vào”, và đáng tiếc là suốt nhiều thế kỷ về sau, câu Kinh Thánh ấy đã bị lạm dụng để biện minh cho việc cưỡng ép đức tin. Phải đợi đến năm 1965, trong Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo Dignitatis Humanae, Công đồng Chung Vaticanô II mới chính thức khẳng định dứt khoát rằng không một ai trên đời được phép bị cưỡng ép trong vấn đề đức tin.
“Xin ban điều Chúa truyền”
Cuộc chiến thần học lớn thứ hai của Thánh Augustinô là với Pêlagiô, một vị đan sĩ khổ hạnh gốc Britannia đang sinh sống tại Rôma.
Pêlagiô sống nghiêm túc; ông bực khi thấy nhiều Kitô hữu sống dễ dãi rồi lấy cớ bản tính yếu đuối để bào chữa. Từ đó, Pêlagiô chủ trương: con người chỉ cần dựa vào sức mạnh ý chí tự nhiên của riêng mình là hoàn toàn đủ khả năng làm mọi điều lành thánh nếu muốn; tội tổ tông của Ađam chẳng qua chỉ là một tấm gương xấu để lại cho hậu thế noi theo, chứ không hề làm tổn thương gì đến bản tính tự nhiên của loài người. Tương truyền rằng có lần Pêlagiô tình cờ nghe người ta đọc lên một câu cầu nguyện trong cuốn Tự thú của Augustinô mà nổi giận đùng đùng:
“Lạy Chúa, xin ban điều Chúa truyền, rồi Chúa muốn truyền điều gì thì cứ truyền!”
Với Thánh Augustinô, câu cầu nguyện ấy là chân lý đúc kết từ máu và nước mắt cả đời ngài. Qua kinh nghiệm của chính mình, ngài hiểu rằng bản tính con người đã bị thương tổn nặng nề bởi tội lỗi: dẫu lý trí con người vẫn khao khát điều thiện lành, nhưng tự sức riêng mình thì con người bất lực không thể làm trọn nổi, nếu không có ân sủng của Thiên Chúa đến chữa lành từ bên trong và ban thêm sức mạnh. Ngài viết hết sách này đến sách khác để bảo vệ mầu nhiệm ân sủng; cuối cùng, các công nghị giám mục tại Carthage năm 418 và Công đồng Chung Êphêsô năm 431 đã chính thức lên án lạc thuyết của Pêlagiô, và Mẹ Hội Thánh tôn vinh Thánh Augustinô bằng danh hiệu cao quý: “Tiến sĩ của Ân sủng”.

Hai thành đô
Năm 410, một tin dữ làm rung chuyển cả thế giới cổ đại: đạo quân người Visigoth đã tràn vào đánh chiếm và cướp phá kinh thành Rôma. Những người còn luyến tiếc các vị thần ngoại giáo xưa cũ liền lớn tiếng đổ lỗi rằng chính vì đế quốc đã từ bỏ các vị thần bảo hộ truyền thống của Rôma để đi theo tôn thờ Đức Kitô nên đất nước mới rơi vào thảm họa diệt vong như vậy. Từng đoàn người tị nạn hốt hoảng từ Rôma vượt biển chạy sang Bắc Phi, mang theo nỗi hoang mang tột độ làm lung lay tâm hồn của nhiều tín hữu.

Trước cơn khủng hoảng ấy, Thánh Augustinô bỏ mười ba năm soạn bộ sách lớn nhất đời mình: Thành đô Thiên Chúa. Ngài trình bày một tầm nhìn thần học lịch sử sâu sắc: xuyên suốt dòng chảy lịch sử nhân loại luôn tồn tại hai thành đô song hành và đan xen lẫn nhau, Thành trần thế được xây dựng trên tình yêu vị kỷ dành cho bản thân đến mức khinh dể Thiên Chúa, và Thành Thiên Chúa được xây dựng trên tình yêu mến Thiên Chúa đến mức quên đi chính mình. Mọi đế quốc, mọi cung điện dẫu nguy nga đến đâu rồi cũng sụp đổ, và Rôma cũng thế. Người Kitô hữu ở trần gian như khách lữ hành xa quê: hãy sống tốt và xây dựng công ích, nhưng đừng đặt hy vọng vào những gì chóng qua, mà hướng lòng về Thành đô vĩnh cửu trên trời.
Những bài Thánh Vịnh trên tường
Đến năm 429, bộ tộc người Vandal vượt biển từ Tây Ban Nha tràn sang Bắc Phi, càn quét các đô thị, đốt phá nhà thờ. Mùa hè năm 430, quân Vandal vây Hippô. Giữa thành phố đầy tiếng khóc của người tị nạn, vị giám mục già bảy mươi sáu tuổi ngã bệnh nặng.

Người môn đệ thân tín của ngài là Possiđiô, người luôn túc trực bên giường bệnh, đã ghi lại những ngày cuối đời của thầy mình. Biết giờ về Nhà Cha đã gần, Thánh Augustinô xin các môn đệ chép lại các bài Thánh Vịnh sám hối, tiêu biểu như Thánh Vịnh 51, “Lạy Chúa, xin thương xót con theo lòng nhân hậu Chúa”, bằng chữ thật to rồi ghim lên tường cạnh giường. Vị mục tử già nằm nhìn lên từng dòng kinh trên tường mà đọc theo, nước mắt lăn dài. Mười ngày cuối, ngài xin mọi người đừng vào phòng, ngoại trừ lúc thầy thuốc đến thăm khám hoặc người ta mang chút thức ăn vào, để ngài được ở một mình với Thiên Chúa.
Vào ngày 28 tháng Tám năm 430, giữa lúc quân Vandal vẫn đang siết chặt vòng vây bên ngoài tường thành, Đức Giám mục Augustinô đã thanh thản trút hơi thở cuối cùng. Ngài không để lại bất kỳ một bản chúc thư nào, bởi lẽ sống trọn đời như một người nghèo khó của Chúa, ngài chẳng có chút tài sản riêng tư nào để phân chia; điều duy nhất ngài trăn trối dặn dò lại là phải ra sức bảo vệ và giữ gìn cẩn thận kho tàng thư viện quý giá của Giáo hội Hippô. Năm sau đó, thành phố Hippô thất thủ và bị thiêu hủy một phần, thế nhưng thư viện sách của ngài vẫn được bảo toàn nguyên vẹn, về sau, hài cốt của Thánh Augustinô đã được rước sang đảo Sardinia, rồi chuyển về an nghỉ tại thành phố Pavia ở miền bắc nước Ý cho đến tận ngày nay.
Người đọc và tâm hồn đồng cảm
Người xưa thường nói vui rằng các tác phẩm của Thánh Augustinô đồ sộ và nhiều đến mức bất cứ ai vỗ ngực bảo mình đã đọc hết toàn bộ sách của ngài thì chắc chắn là kẻ nói dối. Suốt hơn một thiên niên kỷ dài, toàn thể thế giới Kitô giáo phương Tây đã tư duy về Thiên Chúa, về tội lỗi, về ân sủng, về Hội Thánh và về ý nghĩa của lịch sử phần lớn đều thông qua lăng kính tư tưởng của ngài.

Thế nhưng, điều khiến bao thế hệ tín hữu, đặc biệt là những con người mang mặc cảm tội lỗi, luôn yêu mến và tìm đến với Thánh Augustinô không phải là những bộ sách thần học đồ sộ ấy. Điều chạm tới lòng người là sự chân thật đến trần trụi của một người từng lạc lối lâu năm: ngài từng ngụp lặn trong bùn nhơ dục vọng, từng làm tan nát trái tim người mẹ hiền, từng làm tổn thương sâu sắc một người phụ nữ mà cả đời ngài không đành lòng nêu tên, từng nhận biết điều thiện lành nhưng lại bất lực không sao làm nổi. Và sau tất cả, ngài đã để ân sủng Thiên Chúa biến đổi đời mình: bất cứ ai trên cõi đời này từng mang trong lồng ngực một trái tim khắc khoải không yên nghỉ đều có thể mở cuốn Tự thú ra và bắt gặp chính gương mặt của mình trong từng trang sách ấy.
Và sau tất cả, ngài đã để ân sủng Thiên Chúa biến đổi đời mình: bất cứ ai trên cõi đời này từng mang trong lồng ngực một trái tim khắc khoải không yên nghỉ đều có thể mở cuốn Tự thú ra và bắt gặp chính gương mặt của mình trong từng trang sách ấy.
Chương 46 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“…và lòng chúng con còn khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”
Những người trong chương
- Mônica · Năm 1945, mấy cậu bé đào được ở sân nhà thờ Thánh Aurea, Ostia, mảnh bia khắc bài thơ cho mộ bà. Hài cốt bà về Rôma năm 1430, nay ở nhà thờ Thánh Augustinô.
- Augustinô · Hài cốt ngài nay ở Pavia, nước Ý. Hơn năm trăm bài giảng của ngài còn lại, và Luật Thánh Augustinô là nền cho nhiều dòng tu.
Nơi ấy hôm nay
- Milanô. Dưới quảng trường nhà thờ chính tòa, khách hành hương vẫn xuống xem nền móng nhà rửa tội, nơi Ambrôsiô rửa tội cho Augustinô năm 387.
- Hippô nay là Annaba ở Angiêri, nơi Augustinô làm giám mục ba mươi lăm năm và qua đời giữa vòng vây quân Vandal.
Muốn đọc thêm
Rm 13,13-14 · Augustinô, Tự thú, quyển 1, 8 và 9 · Mt 13,24-30 · Augustinô, Thành đô Thiên Chúa · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Augustinô
- Mônica
- Patriciô
- Navigiô
- Người phụ nữ không tên
- Ađêôđatô
- Alypiô
- Ambrôsiô
- Ponticianô
- Valêriô
- Possiđiô
- Pêlagiô
- Celestiô
- Gensêric
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 47
Êphêsô năm 431: “Mẹ Thiên Chúa” và mầu nhiệm Ngôi Lời Nhập Thể
Vì sao chỉ một danh hiệu dành cho Đức Maria lại khiến dân Êphêsô cầm đuốc xuống đường năm 431?
Khoảng 20 phút đọc













