Tư liệu chương 47
Kiểm chứng chương 47: Êphêsô năm 431: “Mẹ Thiên Chúa”
Đọc xong chương 47, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: đêm đuốc sáng ở Êphêsô ai kể lại, những món quà gửi vào cung có thật không, và ngày nay các nhà nghiên cứu nghĩ khác thế nào về Nestôriô. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Khác với Nicêa và Constantinôpôli, công đồng Êphêsô còn giữ được biên bản khá đầy đủ, cùng rất nhiều thư của những người trong cuộc: thánh Cyrillô, Nestôriô, Giáo hoàng Cêlestinô, Gioan thành Antiôkhia. Chương không giấu cảnh lộn xộn và những món quà gửi vào cung. Dưới đây bạn sẽ thấy chỗ để tra, và những điều các sử gia ngày nay nhìn khác đi về Nestôriô.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Các nguồn chính:
- Biên bản công đồng (Acta Conciliorum Oecumenicorum), do học giả người Đức Eduard Schwartz xuất bản đầu thế kỷ XX.
- Thư của Cyrillô và thư của Nestôriô. Những thư quan trọng nhất có trong sách Denzinger.
- Socrates, Lịch sử Hội Thánh, quyển 7, viết khoảng năm 440 bởi một người sống ở Constantinôpôli đúng thời ấy.
- Sách của chính Nestôriô, cuốn Sách của Hêraclit, viết vào cuối đời.
Đêm 22 tháng Sáu năm 431
Những gì chương kể về buổi tối ấy lấy từ một lá thư của chính Cyrillô gửi giáo sĩ và giáo dân Alêxanđria (thư 24 trong bộ thư của ông). Ông kể dân thành chờ từ sáng đến tối, rồi rước các giám mục bằng đuốc, các bà cầm lư hương đi trước. Chương nói đúng khi bảo ông viết “như người vừa thắng một trận”. Đây là lời của người thắng cuộc, nên chi tiết có thể đã được tô thêm.
Tiếng hô “Theotokos” và việc dân Êphêsô ủng hộ Cyrillô thì các nguồn khác cũng xác nhận, kể cả lời than phiền của phía Nestôriô rằng đám đông bị xúi giục.
Số giám mục. Biên bản phiên họp đầu có khoảng một trăm năm mươi đến hai trăm chữ ký, tùy cách đếm. Chương viết “gần hai trăm”, hợp với điều ấy.
Nhà thờ Đức Maria ở Êphêsô. Tàn tích của nó vẫn còn trong khu khảo cổ Êphêsô, gần bến cảng cổ. Đây là một trong những nhà thờ đầu tiên mang tên Đức Maria.
Mẹ của ai?
Lời kinh xưa nhất. Bản Hy Lạp cổ nhất nằm trên một mảnh giấy cói tìm thấy ở Ai Cập, nay giữ tại Thư viện John Rylands ở Manchester, nước Anh (Papyrus Rylands 470). Niên đại còn tranh cãi: có người đặt vào thế kỷ III, có người vào thế kỷ IV, có người muộn hơn. Chương nói “có lẽ vào thế kỷ III hay IV”, như thế là đúng mức. Câu “Chúng con trú ẩn dưới lòng thương xót của Mẹ, lạy Mẹ Thiên Chúa” là cách chương dịch bản Hy Lạp. Lời kinh “Chúng con trông cậy Rất Thánh Mẹ Chúa Trời” mà người Công giáo Việt Nam vẫn đọc là lời kinh gần với nó, dịch từ bản Latinh Sub tuum praesidium.
Chữ Theotokos đã được dùng trước năm 431. Giám mục Alêxanđê thành Alêxanđria dùng nó khoảng năm 320 trong một lá thư chống Ariô. Socrates còn nói Origênê đã giải thích chữ ấy (quyển 7, chương 32). Thánh Grêgôriô thành Nazianzô viết khoảng năm 382, trong thư 101, câu mà chương trích: ai không tin Đức Maria thánh thiện là Theotokos thì bị cắt lìa khỏi Thiên tính.
Nestôriô
- Nestôriô được tấn phong giám mục Constantinôpôli ngày 10 tháng Tư năm 428.
- Lời ông nói với hoàng đế, về một mặt đất sạch bóng lạc giáo và việc đánh bại người Ba Tư: Socrates, quyển 7, chương 29. Thêôđôsiô II khi ấy tuổi hai mươi mấy. Người chị lớn Pulkhêria, đã khấn giữ mình độc thân và rất sùng kính Đức Maria, đứng gần trung tâm quyền lực.
- Chuyện đóng cửa nhà thờ của các nhóm ông cho là lạc giáo: Socrates, quyển 7, các chương 29 đến 31. Socrates có cảm tình với phái Novatianô, nên kể việc này với giọng không thiện cảm.
- Linh mục Anastasiô giảng rằng đừng ai gọi Đức Maria là Theotokos: Socrates, quyển 7, chương 32.
- Đề nghị dùng chữ Christotokos: nằm trong các bài giảng và thư của Nestôriô.
- Câu “Tôi không thể gọi một đứa bé hai ba tháng tuổi là Thiên Chúa”: Socrates (quyển 7, chương 34) kể rằng ở Êphêsô, Nestôriô nói ông không thể nói về một Thiên Chúa hai ba tháng tuổi. Chương diễn lại đúng ý ấy, và đặt vào thời điểm ở Constantinôpôli để câu chuyện liền mạch. Đó là cách người kể đặt cảnh.
Về lối suy nghĩ của Antiôkhia, xem chương 34. Lối ấy nhấn mạnh nhân tính trọn vẹn của Đức Giêsu, trong khi Alêxanđria nhấn mạnh Ngôi Lời và xác thịt là một.
Các câu giải thích ở phần “Không chỉ là một chữ”, về hai ngôi vị chung một thân xác và về cái chết cứu được ai, là cách người kể trình bày điều hai phe lo sợ. Nó tóm lại lập luận của Cyrillô và các nhà thần học Alêxanđria, không phải một câu trích nguyên văn.
Cyrillô
Giám mục Alêxanđria từ năm 412. Ông là cháu của giám mục Thêôphilô, người đã kết án Gioan Kim Khẩu (xem chương 44).
Những năm đầu. Các nguồn đều là Socrates.
- Đóng cửa các nhà thờ phái Novatianô: quyển 7, chương 7.
- Xung đột với cộng đồng Do Thái và việc họ bị đuổi khỏi thành, khoảng năm 414 đến 415: quyển 7, chương 13.
- Cái chết của bà Hypatia, tháng Ba năm 415: quyển 7, chương 15. Socrates kể một đám người do một thầy đọc sách tên Phêrô cầm đầu đã lôi bà ra khỏi xe và giết bà trong một nhà thờ. Ông viết rằng việc ấy làm ô danh không nhỏ cho Cyrillô và Hội Thánh Alêxanđria.
Chương nói các sử gia còn tranh cãi Cyrillô có trực tiếp dính líu hay không. Đúng vậy. Socrates không nói Cyrillô ra lệnh. Một triết gia ngoại giáo thế kỷ VI là Damascius thì đổ lỗi thẳng cho Cyrillô, nhưng ông viết hơn một trăm năm sau và có thành kiến. Bộ phim Agora năm 2009 kể về Hypatia nhưng có nhiều chi tiết hư cấu.
Hypatia là một nhà toán học, thiên văn học và triết gia nổi tiếng, con gái nhà toán học Theon.
Thư qua lại năm 429 và 430. Thư thứ hai của Cyrillô gửi Nestôriô (đầu năm 430) và thư trả lời của Nestôriô đều còn. Bạn có thể tìm trong Denzinger, số 250 và 251.
Công nghị Rôma tháng Tám năm 430. Giáo hoàng Cêlestinô lên án Nestôriô và cho ông mười ngày, kể từ khi nhận thư, để rút lại giáo thuyết. Lá thư của Cêlestinô còn giữ được.
Thư thứ ba và mười hai điều lên án. Cyrillô gửi tháng Mười Một năm 430. Mười hai điều lên án dùng những công thức rất mạnh của Alêxanđria, như sự kết hợp giữa Ngôi Lời và con người theo ngôi vị, và Ngôi Lời chịu khổ trong xác thịt. Thêôđôrêtô thành Cyrrhus, một thần học gia Antiôkhia, viết bài phản bác. Chương nói chúng gay gắt đến mức ngay cả những người ở Antiôkhia vốn không ưa Nestôriô cũng khó chấp nhận, như thế là đúng.
Hoàng đế triệu tập. Thư triệu tập của Thêôđôsiô II đề ngày 19 tháng Mười Một năm 430, hẹn họp ở Êphêsô vào lễ Ngũ Tuần, tức ngày 7 tháng Sáu năm 431. Đó là công đồng chung thứ ba, sau Nicêa năm 325 và Constantinôpôli năm 381.
Công đồng không chờ ai
Những người có mặt. Giám mục Memnôn thành Êphêsô đứng về phía Cyrillô. Nestôriô đến với lính bảo vệ do viên quan Candidianô, đại diện của hoàng đế, cử đi. Cyrillô đến sớm, cùng khoảng năm mươi giám mục Ai Cập và rất đông đan sĩ, tùy tùng.
Khai mạc ngày 22 tháng Sáu. Biên bản ghi lời phản đối của Candidianô. Đơn xin hoãn với sáu mươi tám chữ ký vẫn còn. Nestôriô được mời ba lần và không đến. Trong phiên họp, người ta đọc Tin Kính Nicêa, thư thứ hai của Cyrillô, thư trả lời của Nestôriô, và một loạt đoạn trích từ các Giáo phụ. Bản án cách chức được ký ngay hôm ấy.
Gioan thành Antiôkhia đến ngày 26 tháng Sáu và họp riêng với bốn mươi ba giám mục, cách chức Cyrillô và Memnôn. Biên bản buổi họp này cũng còn.
Các đại diện của giáo hoàng đến ngày 10 tháng Bảy và xác nhận bản án Nestôriô. Ở phiên ấy, linh mục Philípphê, đại diện giáo hoàng, nói một câu nổi tiếng về thánh Phêrô, rằng ngài cho đến ngày nay vẫn sống và xét xử, và luôn luôn trong các người kế vị của ngài. Công đồng Vaticanô I về sau trích lại câu này.
Hoàng đế chuẩn y cả hai bản án và cho bắt cả Cyrillô, Memnôn lẫn Nestôriô. Các nguồn đều kể.
Những món quà gửi vào cung. Văn bản có thật: một lá thư của Êpiphaniô, phó tế trưởng của Cyrillô, gửi giám mục Maximianô thành Constantinôpôli, kèm danh sách những “lễ vật” gửi cho các quan chức, gồm thảm, ghế ngà, khăn trải, đồ vàng và rất nhiều tiền. Lá thư được giữ trong một bộ sưu tập văn kiện của phe chống Cyrillô, gọi là Collectio Casinensis. Chương kể trung thực. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu nhắc rằng tặng quà cho quan chức là việc thường thời ấy, và phe Nestôriô cũng vận động rất mạnh. Nhưng độ lớn của bản danh sách này làm ai đọc cũng giật mình.
Nestôriô về tu viện gần Antiôkhia, năm 435 bị đày sang Petra, rồi sang ốc đảo lớn ở Thượng Ai Cập (Kharga).
Cấm soạn tin kính mới. Khoản luật 7 của công đồng cấm ai soạn một bản tin kính khác bên cạnh bản của Nicêa.
Lên án Pêlagiô. Các khoản luật 1 và 4 của công đồng lên án những người theo Celestiô, môn đệ của Pêlagiô (xem chương 46).
Một lá thư hòa giải
Bản tuyên xưng đức tin do Gioan thành Antiôkhia gửi năm 433, gọi là Công thức Hiệp nhất, có lẽ do Thêôđôrêtô soạn. Ý hai bản tính kết hợp mà không bị pha trộn, và danh hiệu Theotokos, đều có trong bản ấy. Bạn có thể tìm trong Denzinger, số 271 đến 273.
Thư trả lời của Cyrillô (thư 39) mở đầu bằng một câu Thánh vịnh 96, câu 11 (Tv 96,11). Vì thế lá thư được gọi theo hai chữ Latinh đầu là Laetentur caeli.
Chương nói Cyrillô không còn đòi phía Antiôkhia ký vào mười hai điều lên án của mình. Đúng như vậy. Một số người trong phe Cyrillô đã trách ông vì nhượng bộ.
Người thua cuộc
Những năm cuối ở Ai Cập. Sử gia Evagriô (quyển 1, chương 7) giữ lại lá thư của chính Nestôriô kể chuyện ông bị các bộ lạc du mục bắt giữ và dẫn từ nơi này sang nơi khác.
Sách của Hêraclit. Nestôriô viết cuốn này dưới tên giả Hêraclit thành Damát để sách khỏi bị đốt. Bản dịch tiếng Syria được tìm thấy năm 1895 ở vùng núi Kurdistan, trong thư viện của tòa thượng phụ Hội Thánh Assyria, và được xuất bản năm 1910. Từ đó nhiều học giả nghĩ Nestôriô không dạy rằng Đức Kitô là “hai ngôi vị” như đối thủ gán cho ông. Có người vẫn thấy cách nói của ông có chỗ yếu. Chương nói “Có lẽ ông chỉ vụng về trong lời lẽ”, một ý kiến nhiều người chia sẻ.
Tin về một lá thư từ Rôma. Văn kiện ấy là Tông thư gửi Flavianô của Giáo hoàng Lêô năm 449 (xem chương 48). Trong Sách của Hêraclit, Nestôriô nói thư của Lêô đúng với điều ông tin. Ông mất khoảng năm 450 hay 451.
Hội Thánh Phương Đông
Chương nói những Kitô hữu phương Đông không chấp nhận Êphêsô dần dần tách ra, sang sống trong đế quốc Ba Tư. Bạn nên biết thêm: Hội Thánh ở Ba Tư vốn đã có từ trước, và đã tự tổ chức thành một Hội Thánh riêng tại công nghị Sêlêukia-Ctêsiphôn năm 410. Sau Êphêsô, nhất là khi trường ở Êđêssa bị đóng năm 489 và các thầy dời sang Nisibis bên Ba Tư, Hội Thánh này nhận lối nói của Antiôkhia và tôn kính Thêôđôrô thành Mopsuestia. Gọi họ là “Hội Thánh Nestôriô” là cách gọi của đối thủ. Họ tự gọi mình là Hội Thánh Phương Đông.
Đến Trường An năm 635. Tấm bia đá dựng năm 781 ở Tây An ghi việc này. Chương 57 kể về chuyện ấy.
Bản tuyên bố chung năm 1994. Ký ngày 11 tháng Mười Một năm 1994 tại Rôma, giữa Đức Gioan Phaolô II và Thượng phụ Mar Đinkha IV của Hội Thánh Assyria Phương Đông. Văn bản có trên trang vatican.va. Hai bên nhìn nhận rằng họ cùng tin một Đức Kitô. Hội Thánh Assyria quen gọi Đức Maria là mẹ của Đức Kitô, Thiên Chúa và Đấng Cứu Độ chúng ta, và bản tuyên bố công nhận cả hai cách nói.
Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời
Giáo hoàng Xíttô III (432–440) khởi công xây nhà thờ này. Trên vòm cuốn khải hoàn trước bàn thờ có những bức khảm thế kỷ V kể chuyện thời thơ ấu của Đức Giêsu, từ Truyền Tin đến cuộc viếng thăm của các nhà chiêm tinh, và một dòng đề tặng bằng tiếng Latinh nói rằng Xíttô, giám mục, dâng nhà thờ cho dân Thiên Chúa. Bạn có thể tận mắt xem. Đó là Đền thờ Đức Bà Cả, một trong bốn đền thờ lớn của Rôma, cùng với Latêranô, Thánh Phêrô và Thánh Phaolô Ngoại thành. Có truyền thuyết kể một trận tuyết rơi giữa mùa hè chỉ chỗ xây đền, nhưng truyền thuyết này xuất hiện muộn.
Chương viết “Một năm sau công đồng”. Xíttô III lên ngôi tháng Bảy năm 432. Đền thờ được xây trong những năm ông làm giáo hoàng, có lẽ trên nền một nhà thờ cũ hơn.
Kinh Kính Mừng. Phần đầu là lời chào của thiên thần (Lc 1,28) và lời bà Êlisabét (Lc 1,42). Phần sau, “Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời, cầu cho chúng con là kẻ có tội”, xuất hiện dần từ thế kỷ XIV và XV, và được đưa vào Sách Nguyện Rôma dưới thời Đức Piô V năm 1568. Chương nói những lời ấy được thêm vào muộn hơn nhiều, như vậy là đúng.
Các thánh tượng. Trong các Hội Thánh Chính Thống và Công giáo Đông phương, danh hiệu này được hát trong hầu như mọi buổi phụng vụ, và thánh tượng Đức Maria được vẽ với những chữ cái Hy Lạp của “Mẹ Thiên Chúa” bên cạnh gương mặt Mẹ.
Ngày 1 tháng Giêng, Hội Thánh mừng lễ Đức Maria Mẹ Thiên Chúa.
Đoạn kết nói về một đan sĩ già ở Constantinôpôli, với hình ảnh giọt mật trong biển cả, mở sang chương 48. Chương ấy kể rõ hơn.
Những người trong chương
Nestôriô (khoảng 386–451), giám mục Constantinôpôli từ năm 428 đến 431.
Anastasiô, linh mục đi theo Nestôriô.
Cyrillô (khoảng 376–444), giám mục Alêxanđria từ năm 412, về sau được tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh.
Hypatia (khoảng 360–415), nữ triết gia và nhà toán học ở Alêxanđria.
Cêlestinô I, giáo hoàng (422–432).
Thêôđôsiô II, hoàng đế (408–450). Pulkhêria, chị lớn của ngài.
Gioan, giám mục Antiôkhia (429–441).
Memnôn, giám mục Êphêsô.
Candidianô, đại diện hoàng đế tại công đồng.
Thêôđôrêtô, giám mục Cyrrhus, thần học gia Antiôkhia.
Xíttô III, giáo hoàng (432–440).
Mar Đinkha IV, thượng phụ Hội Thánh Assyria Phương Đông (1976–2015).
Những nơi trong chương
Êphêsô, nhà thờ Đức Maria. Constantinôpôli. Alêxanđria. Antiôkhia. Petra, nay ở Giođan. Ốc đảo Kharga, trong sa mạc phía tây Ai Cập. Đồi Esquilinô ở Rôma, Đền thờ Đức Bà Cả.
Đọc thêm
Thư thứ hai của Cyrillô gửi Nestôriô và thư trả lời của Nestôriô, đặt cạnh nhau, chỉ vài trang, cho bạn thấy cuộc tranh luận thật sự là về điều gì. Nếu có dịp đến Rôma, hãy đứng dưới vòm cuốn của Đền thờ Đức Bà Cả mà ngước nhìn các bức khảm, làm chỉ vài năm sau đêm đuốc ở Êphêsô.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 34 (hai cách nhìn của Alêxanđria và Antiôkhia), chương 44 (Gioan Kim Khẩu), chương 46 (Pêlagiô), chương 48 (Canxêđônia) và chương 57 (Hội Thánh Phương Đông đến Trung Hoa).