Bỏ qua, tới nội dung
Năm 428–433 · Constantinôpôli, Alêxanđria, Êphêsô

Chương 47

Êphêsô năm 431: “Mẹ Thiên Chúa” và mầu nhiệm Ngôi Lời Nhập Thể

Năm 428–433 · Constantinôpôli, Alêxanđria, Êphêsô

Giáo hoàng Cêlestinô I, Xíttô IIIHoàng đế Thêôđôsiô II, Valentinianô III

Chiều tối ngày 22 tháng Sáu năm 431, tại thành phố cảng cổ kính Êphêsô, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, các ngả đường đều chật kín người như nêm cối.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 428–433 (và nhìn sang năm 1994)

  1. Constantinople
  2. Alêxanđria
  3. Rôma
  4. Êphêsô
  5. Antiôkhia
Constantinôpôli, Alêxanđria và Antiôkhia giằng co về Đức Kitô. Công đồng họp tại Êphêsô.
Bắt đầu đọc

Chương 47

Năm 428–433 · Constantinôpôli, Alêxanđria, Êphêsô

Nơi chốn
Constantinople, Alêxanđria, Rôma, Êphêsô, Antiôkhia
Giáo hoàng
Cêlestinô I, Xíttô III
Hoàng đế
Thêôđôsiô II, Valentinianô III

Chiều tối ngày 22 tháng Sáu năm 431, tại thành phố cảng cổ kính Êphêsô, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, các ngả đường đều chật kín người như nêm cối. Từ lúc trời còn tờ mờ sáng, dân thành đã kéo nhau đứng ken đặc quanh ngôi thánh đường dâng kính Đức Maria. Sau những cánh cửa đóng kín, gần hai trăm vị giám mục đã họp bàn suốt một ngày dài.

Khi màn đêm vừa buông xuống, những cánh cửa nặng nề của ngôi thánh đường bật mở. Tin vui lan nhanh như lửa bén rơm: Công đồng đã phán quyết, vị giám mục dám chối bỏ danh hiệu “Mẹ Thiên Chúa” của Đức Maria đã bị cách chức.

Cả thành phố Êphêsô vỡ òa trong niềm hân hoan. Người dân nô nức thắp sáng hàng ngàn ngọn đuốc, tạo thành một dòng sông ánh sáng rước các vị giám mục trở về nơi trọ hệt như đang chào đón một đoàn quân thắng trận. Dẫn đầu đoàn rước là các bà, các chị cầm trên tay những chiếc lư hương, xông trầm thơm ngát dọc theo từng con phố. Giữa biển người rợp ánh lửa, một danh xưng tiếng Hy Lạp được đồng thanh hô vang đi vang lại, làm rung động cả một góc trời đêm: Theotokos! Theotokos! Nghĩa là “Mẹ Thiên Chúa”!

Ánh đuốc tại Êphêsô
Ánh đuốc tại Êphêsô

Giám mục Cyrillô thành Alêxanđria, vị chủ tọa công đồng, đã kể lại buổi tối hôm ấy trong một bức thư gửi về giáo phận nhà. Ngài viết bằng giọng văn của một vị tướng vừa giành được chiến thắng vang dội, và xét trên bình diện lịch sử, cảm nhận ấy của ngài hoàn toàn có cơ sở. Thế nhưng, để thấu hiểu vì sao cả một thành phố lại có thể bùng lên niềm vui sướng mãnh liệt đến thế chỉ xoay quanh một tước hiệu dành cho Đức Trinh Nữ Maria, chúng ta cần ngược dòng thời gian trở về ba năm trước đó.

Một danh hiệu quen thuộc như hơi thở

Từ rất lâu trước năm 431, Kitô hữu đã quen gọi Đức Maria bằng một danh hiệu trìu mến: Theotokos, nghĩa là “Đấng đã sinh ra Thiên Chúa”, hay thân thuộc hơn là “Mẹ Thiên Chúa”.

Ở Ai Cập, người ta đã tìm thấy một mảnh giấy cói chép vào khoảng thế kỷ III hoặc IV, trên đó có một lời kinh ngắn bằng tiếng Hy Lạp:

“Chúng con trú ẩn dưới lòng thương xót của Mẹ, lạy Mẹ Thiên Chúa. Xin đừng chê lời chúng con cầu nguyện trong cơn gian nan.”

Đó chính là lời kinh cầu nguyện kính Đức Maria cổ xưa nhất của nhân loại còn được bảo tồn cho đến ngày nay, hiện đang được trân trọng lưu giữ tại Thư viện John Rylands ở thành phố Manchester, nước Anh. Lời kinh cổ kính ấy vang lên thật gần gũi và thân thương biết bao, bởi nó chính là tiền thân trực tiếp của kinh “Chúng con trông cậy” mà biết bao gia đình Công giáo Việt Nam vẫn hằng đêm quây quần đọc trước bàn thờ gia đình: “Chúng con trông cậy Rất Thánh Đức Mẹ Chúa Trời, xin chớ chê chớ bỏ lời chúng con nguyện trong cơn gian nan thiếu thốn…”

Mẹ và Hài Nhi, minh họa mầu nhiệm Nhập Thể
Mẹ và Hài Nhi, minh họa mầu nhiệm Nhập Thể

Khoảng năm 382, Thánh Grêgôriô thành Nazianzô, một trong các bậc thầy thần học vùng Cappađôcia, đã viết: “Ai không tin Đức Maria thánh thiện là Theotokos thì người ấy bị cắt lìa khỏi Thiên tính”. Với đoàn chiên bình dị trong các Giáo hội nói tiếng Hy Lạp thuở ấy, danh hiệu này tự nhiên và ấm áp như hơi thở hằng ngày.

Sóng gió chỉ thực sự nổi lên vào năm 428, khi triều đình Constantinôpôli mời một đan sĩ nổi tiếng hùng biện ở Antiôkhia về làm Giám mục kinh đô, y như ba mươi năm trước triều đình từng mời Thánh Gioan Kim Khẩu. Tên của vị tân giám mục ấy là Nestôriô.

Lúc bấy giờ, Hoàng đế Đông La Mã là Thêôđôsiô II, một chàng trai trẻ hiền hòa mới gần ba mươi tuổi. Đứng bên cạnh nhà vua là người chị gái đầy bản lĩnh và cứng cỏi tên là Pulkhêria, một công chúa đã khấn giữ mình đồng trinh trọn đời và hết lòng sùng kính Đức Maria. Về phần mình, Nestôriô là một tu sĩ nhiệt thành, sống đời khổ hạnh khắt khe với bản thân, nhưng lại mang tính khí nóng nảy và quyết liệt tuyên chiến với mọi nhóm lạc giáo. Ngay trong bài giảng nhậm chức đầu tiên trước mặt hoàng đế, ông đã dõng dạc tuyên bố: “Tâu bệ hạ, xin cho thần một mặt đất sạch bóng lạc giáo, thần sẽ dâng lại bệ hạ thiên đàng. Xin giúp thần tiêu diệt lạc giáo, thần sẽ giúp bệ hạ đánh bại người Ba Tư”. Sử gia Socrates, người sống ở kinh đô thời ấy và chẳng mấy thiện cảm với vị giám mục mới, ghi lại rằng chỉ ít ngày sau lễ nhậm chức, Nestôriô đã ra lệnh đóng cửa hàng loạt nhà thờ của những nhóm ông cho là lạc giáo.

Nestorius giảng tại Constantinôpôli
Nestorius giảng tại Constantinôpôli

Nhưng chính Nestôriô lại mang từ Antiôkhia sang kinh đô một khuynh hướng thần học mà chương 34 từng nhắc: nhấn mạnh hết mức rằng Đức Giêsu là một con người thật, và tách bạch rạch ròi những gì thuộc về Thiên Chúa với những gì thuộc về nhân tính nơi Người. Một hôm, linh mục thân tín của Nestôriô là Anastasiô bước lên tòa giảng nhà thờ lớn kinh đô, lớn tiếng khuyên giáo dân đừng gọi Đức Maria là “Mẹ Thiên Chúa” nữa. Ông lập luận: Đức Maria chỉ là một con người, mà Thiên Chúa vĩnh cửu thì không thể do một con người sinh ra.

Lời giảng ấy khiến giáo dân Constantinôpôli phẫn nộ. Thay vì chấn chỉnh linh mục của mình, Nestôriô lại công khai bênh vực. Ông đề nghị từ nay chỉ nên gọi Đức Maria là Christotokos, nghĩa là “Mẹ của Đức Kitô”, và còn buông thêm một câu gây sốc: “Tôi không thể gọi một đứa bé mới hai, ba tháng tuổi là Thiên Chúa được”.

Đằng sau một chữ là cả mầu nhiệm Nhập Thể

Thoạt nghe, cuộc tranh luận tưởng chỉ là chuyện câu nệ chữ nghĩa của giới thần học. Nhưng những người phản đối Nestôriô sớm nhận ra, đằng sau một danh hiệu tưởng như đơn giản ấy là câu hỏi sống còn của đức tin Kitô giáo: Đức Giêsu Kitô thực sự là ai?

Hãy thử hình dung theo lý luận của Nestôriô: Đức Maria chỉ sinh ra một con người tên là Giêsu, rồi Ngôi Lời Thiên Chúa mới đến ngự trong con người ấy như ngự trong một đền thờ. Hiểu như vậy thì Đức Giêsu bị chẻ làm hai chủ thể, một ngôi vị thần linh và một ngôi vị nhân loại, chỉ tạm thời dùng chung một thân xác bên ngoài. Khi ấy, Đấng đã chịu những trận đòn roi xé thịt, chịu sỉ nhục nhổ nước bọt và chịu đóng đinh treo trên cây thập giá đồi Canvê suy cho cùng chỉ là một con người phàm trần bình thường. Mà nếu chỉ có một con người phàm phải chết, còn Thiên Chúa thì đứng ngoài cuộc khổ nạn ấy, thì cái chết của Người làm sao có đủ giá trị vô biên để cứu chuộc toàn thể nhân loại khỏi ách tội lỗi được?

Suốt nhiều thập niên trước đó, hai trung tâm thần học lớn nhất phương Đông vốn nghiêng về hai chiều nhấn mạnh khác nhau:

  • Trường phái Alêxanđria giữ chặt sự duy nhất nơi Đức Kitô: Ngôi Lời Thiên Chúa và xác thịt mà Người mặc lấy chỉ là một Chủ Thể duy nhất.
  • Trường phái Antiôkhia ra sức bảo vệ nhân tính trọn vẹn của Người: Đức Giêsu là một con người đích thực, có đầy đủ linh hồn, trí khôn và ý chí tự do của loài người.

Mỗi bên đều lo rằng nếu bên kia đi quá đà sẽ đánh mất một nửa chân lý về Đức Kitô.

Trước lập luận của Nestôriô, những người bảo vệ đức tin truyền thống trả lời rõ ràng: Đức Giêsu Kitô chỉ có một Ngôi Vị duy nhất, chính là Ngôi Hai Thiên Chúa làm người. Hài Nhi bé bỏng mà Đức Maria đã cưu mang suốt chín tháng mười ngày trong cung lòng, đã ẵm bồng trên tay và cho bú nơi máng cỏ Bêlem năm xưa chính là Ngôi Lời Thiên Chúa đã thực sự trở nên người phàm trọn vẹn. Đương nhiên, Đức Maria không hề sinh ra bản tính Thiên Chúa có từ đời đời vô thủy vô chung; nhưng bởi vì Đấng mà Mẹ hạ sinh theo xác phàm là chính Thiên Chúa thật, nên Mẹ hoàn toàn xứng đáng được tôn xưng là Mẹ Thiên Chúa. Việc Hội Thánh tuyên xưng Đức Maria là Theotokos tuyệt nhiên không nhằm biến Mẹ thành một nữ thần ngoại giáo, mà chính là để bảo vệ trọn vẹn chân lý trung tâm của Tin Mừng: Thiên Chúa đã thực sự mặc lấy xác phàm nhân loại để ở cùng và cứu độ con người.

Cyrillô thành Alêxanđria

Người chống Nestôriô quyết liệt nhất là Cyrillô, Giám mục Alêxanđria bên Ai Cập từ năm 412.

Cyrillô là một nhà thần học uyên bác, kiên cường bảo vệ chính thống, nhưng cũng sắt đá, quyết liệt đến mức có khi tàn nhẫn. Những năm đầu làm giám mục, ngài thẳng tay đóng cửa các nhà thờ của phái ly khai Novatianô trong thành phố. Trong một cuộc xung đột xã hội gay gắt với cộng đồng người Do Thái địa phương, người Do Thái đã bị trục xuất khỏi thành Alêxanđria. Nghiêm trọng hơn, vào năm 415, một đám đông Kitô hữu cuồng tín quá khích tại thành phố này đã ra tay sát hại bà Hypatia, một nữ triết gia kiêm nhà toán học ngoại giáo danh tiếng nhất thời bấy giờ. Cho đến nay, các nhà sử học vẫn còn tranh luận xem bản thân Giám mục Cyrillô có trực tiếp dính líu đến vụ án mạng đau lòng ấy hay không; nhưng không thể phủ nhận rằng bầu không khí căng thẳng và thiếu khoan dung mà ngài để lan rộng trong thành phố đã góp phần dẫn đến bi kịch đó.

Năm 429, Cyrillô bắt đầu gửi thư cảnh cáo Nestôriô; thư đi thư lại, lá sau nảy lửa hơn lá trước. Cuối cùng cả hai đều trình lên Đức Giáo hoàng Cêlestinô tại Rôma. Năm 430, Đức Cêlestinô họp công nghị các giám mục tại Rôma, đứng về phía Cyrillô và cho Nestôriô mười ngày để rút lại lời giảng sai.

Cyril trao đổi thư từ
Cyril trao đổi thư từ

Có Rôma hậu thuẫn, Cyrillô gửi sang Constantinôpôli bức thư thứ ba kèm mười hai lời tuyên án vạ tuyệt thông. Các lời tuyên án viết theo lối thần học Alêxanđria, gay gắt đến mức ngay cả nhiều giám mục ôn hòa ở vùng Antiôkhia, những người vốn chẳng ưa gì Nestôriô, cũng thấy khó chấp nhận. Nestôriô không nhượng bộ, còn viết trả mười hai lời tuyên án chống lại Cyrillô. Thấy Hội Thánh sắp bị xé làm đôi, Hoàng đế Thêôđôsiô II triệu tập một công đồng chung tại Êphêsô vào lễ Hiện Xuống năm 431. Đây là Công đồng Chung thứ ba, nối tiếp sau Công đồng Nicêa năm 325 và Công đồng Constantinôpôli năm 381.

Những ngày sóng gió ở Êphêsô

Thành phố Êphêsô vốn gắn liền với ký ức thiêng liêng về Thánh Gioan Tông đồ, và theo một truyền thống lâu đời, đây cũng chính là nơi Đức Trinh Nữ Maria đã sống những năm tháng cuối cùng của cuộc đời trần thế. Ngôi thánh đường rộng lớn nơi các nghị phụ nhóm họp cũng được dâng kính chính tên Mẹ. Ngày nay, những tàn tích bằng đá của ngôi thánh đường lịch sử ấy vẫn còn hiện diện gần khu vực bến cảng cổ Êphêsô.

Giám mục Cyrillô đặt chân đến Êphêsô từ rất sớm, dẫn theo khoảng năm mươi vị giám mục Ai Cập cùng rất đông các đan sĩ và đoàn tùy tùng hùng hậu. Giám mục sở tại là ngài Memnôn thành Êphêsô cũng hoàn toàn đứng về phía Cyrillô. Nestôriô cũng đã có mặt tại thành phố với sự hộ vệ nghiêm ngặt của đội quân lính hoàng gia. Thế nhưng, Giám mục Gioan thành Antiôkhia, người bạn thân thiết của Nestôriô, cùng phái đoàn các giám mục miền Syria lại bị chậm trễ dọc đường do hành trình xa xôi cách trở, nên đã gửi thư báo tin xin công đồng kiên nhẫn chờ đợi họ thêm ít ngày.

Phái đoàn Antiôkhia trên đường
Phái đoàn Antiôkhia trên đường

Tuy nhiên, Cyrillô đã quyết định không chờ đợi. Vào buổi sáng ngày 22 tháng Sáu năm 431, bất chấp sự can ngăn của vị quan đại diện triều đình và phớt lờ lá đơn có chữ ký của sáu mươi tám giám mục yêu cầu trì hoãn phiên họp, Cyrillô vẫn tuyên bố khai mạc công đồng. Phái đoàn công đồng đã ba lần cử người đến mời Nestôriô ra tham dự, nhưng cả ba lần ông đều từ chối không đến. Các nghị phụ tiến hành tuyên đọc lại bản Kinh Tin Kính Nicêa, đọc thư của Cyrillô, thư của Nestôriô cùng nhiều đoạn trích giáo huấn của các Giáo phụ tiền bối. Ngay chiều tối hôm ấy, công đồng phế truất Nestôriô; và đêm đó, cả thành Êphêsô thắp đuốc rước mừng sáng rực bầu trời.

Đọc các thư tại Công đồng Êphêsô
Đọc các thư tại Công đồng Êphêsô

Thế nhưng, cơn sóng gió tại Êphêsô vẫn chưa dừng lại ở đó. Chỉ bốn ngày sau, Giám mục Gioan thành Antiôkhia dẫn đầu phái đoàn các giám mục Syria cuối cùng cũng đặt chân tới nơi. Chứng kiến cảnh người bạn của mình đã bị đem ra xét xử và phế truất ngay khi phái đoàn của mình còn chưa kịp có mặt, Gioan nổi trận lôi đình. Ông lập tức triệu tập bốn mươi ba vị giám mục thuộc phe mình để họp riêng thành một “công đồng bỏ túi” đối lập, và ra tuyên bố cách chức ngược lại cả hai giám mục Cyrillô và Memnôn. Thế là ngay tại thành Êphêsô lúc bấy giờ xuất hiện một cảnh tượng trớ trêu: hai công đồng song song cùng lên án và dứt phép thông công lẫn nhau.

Sang tháng Bảy, các đặc sứ của Đức Giáo hoàng Cêlestinô từ Rôma vượt biển tới Êphêsô và phê chuẩn phán quyết của công đồng do Cyrillô chủ tọa. Một đặc sứ là linh mục Philípphê tuyên bố về quyền tối thượng của Tòa Thánh Rôma: Thánh Phêrô “cho đến ngày nay vẫn đang sống và xét xử, và luôn luôn hành động như thế trong các đấng kế vị của ngài”. Về phía triều đình, Hoàng đế Thêôđôsiô II ban đầu lúng túng trước tình cảnh rối ren nên đã tạm thời chuẩn y cả hai bản án và ra lệnh bắt giam cả Cyrillô lẫn Nestôriô. Ngay sau đó, một cuộc vận động hành lang tại hoàng cung Constantinôpôli được tiến hành: Giám mục Cyrillô đã gửi tặng rất nhiều món quà đắt giá cho các quan lại quyền thế trong triều. Danh sách chi tiết những lễ vật bằng vàng, thảm quý và đồ nội thất ấy vẫn còn được lưu giữ trong một bức thư của chính một thuộc cấp dưới quyền ngài. Rốt cuộc, nhà vua đã quyết định nghiêng hẳn về phía Cyrillô: Nestôriô bị buộc phải quay trở về tu viện cũ gần Antiôkhia, và ít năm sau bị lưu đày ra tận một ốc đảo hẻo lánh giữa sa mạc Ai Cập.

Nhìn lại, Công đồng Êphêsô là một trong những công đồng lộn xộn nhất lịch sử, và Hội Thánh chẳng có lý do gì để giấu điều ấy: công đồng được khai mạc vội vã khi một nửa số giám mục còn chưa tới nơi, đầy chia bè kéo phái, bị chi phối bởi những cá tính quá mạnh và toan tính của triều đình, và khép lại bằng một bản danh sách quà biếu. Thế nhưng, vượt lên trên mọi yếu đuối của con người, chân lý đức tin mà Công đồng Êphêsô tuyên xưng vẫn được cả Hội Thánh giữ nguyên đến hôm nay: Đức Giêsu Kitô chỉ là một Ngôi Vị duy nhất, vừa là Thiên Chúa thật vừa là người thật, và Đức Trinh Nữ Maria thực sự là Mẹ Thiên Chúa. Công đồng cũng cấm soạn một bản tuyên xưng đức tin mới đặt ngang hàng Kinh Tin Kính Nicêa, và lên án thêm lần nữa lạc thuyết Pêlagiô mà chương trước đã kể.

Trời hãy hân hoan

Công đồng bế mạc rồi, hai tòa Alêxanđria và Antiôkhia vẫn không nhìn mặt nhau suốt hai năm ròng.

Mãi đến năm 433, nhờ những người hòa giải kiên trì dàn xếp, Giám mục Gioan thành Antiôkhia gửi cho Cyrillô một bản tuyên xưng đức tin chung. Bản văn khẳng định Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa thật và là người thật, chỉ là một và cùng một Chủ Thể duy nhất, nơi Người hai bản tính thần linh và nhân loại kết hợp mà không pha trộn, và vì thế, Đức Trinh Nữ Maria thật sự là Mẹ Thiên Chúa. Đồng thời, Gioan cũng chấp thuận việc phế truất Nestôriô. Văn bản ấy về sau được gọi là Công Thức Hiệp Nhất.

Thư hòa giải năm 433
Thư hòa giải năm 433

Đọc xong bản tuyên xưng ấy, Cyrillô đã vui mừng đón nhận. Con người vốn nổi tiếng sắt đá và cứng rắn ấy giờ đây đã biết khiêm nhường lùi lại một bước vì lợi ích tối thượng của sự hiệp nhất Hội Thánh: ngài không còn khăng khăng đòi hỏi phía Antiôkhia phải ký tên chấp nhận mười hai lời tuyên án gay gắt của mình nữa. Ngài lập tức viết thư hồi âm cho Gioan, mở đầu bằng một câu Thánh vịnh tràn ngập niềm vui sướng: “Trời hãy hân hoan, đất hãy vui mừng!” Bức thư ấy vẫn được gọi bằng hai chữ Latinh mở đầu: Laetentur caeli. Một số người cực đoan ở Ai Cập không bao giờ tha thứ cho ngài vì bước nhượng bộ ấy, nhưng ngài vẫn giữ vững hòa bình cho Hội Thánh. Thánh Cyrillô an nghỉ năm 444, khi vẫn là Giám mục Alêxanđria, và về sau được tôn phong Tiến sĩ Hội Thánh.

Số phận người thua cuộc và cuộc hòa giải sau mười lăm thế kỷ

Còn Nestôriô sống những năm cuối đời cô quạnh giữa sa mạc Ai Cập, có lúc bị các bộ lạc du mục bắt và lôi đi hết nơi này sang nơi khác. Trong cảnh lưu đày, ông đã viết một cuốn sách để tự biện hộ cho tư tưởng của mình; tác phẩm ấy từng bị thất lạc suốt mười lăm thế kỷ cho đến tận năm 1895 mới được các học giả tìm thấy lại qua một bản dịch cổ bằng tiếng Syria. Khi nghiên cứu kỹ lưỡng tác phẩm này, nhiều nhà thần học và sử gia hiện đại nhận định rằng bản thân Nestôriô thực ra không hề chủ trương điều mà các đối thủ từng gán ghép cho ông, là Đức Kitô có hai ngôi vị riêng biệt; có lẽ ông chỉ vụng về và thiếu chuẩn xác trong cách diễn đạt ngôn từ, rồi bị cuốn xoáy vào cuộc tranh chấp quyền lực và uy thế giữa hai đại đô thị Alêxanđria và Constantinôpôli. Ông qua đời khoảng năm 450, không lâu sau khi nghe tin về một bức thư thần học từ Rôma gửi sang, mà với ông, bức thư ấy dường như đã nói đúng điều cả đời ông cố nói.

Những cộng đoàn Kitô hữu phương Đông không chấp nhận phán quyết của Công đồng Êphêsô đã dần dần tách ra và di chuyển sang sinh sống bên trong lãnh thổ Đế quốc Ba Tư. Họ hết lòng tôn kính Thêôđôrô thành Mopsuestia, vị thầy khả kính của trường phái Antiôkhia, và thành lập một trung tâm đào tạo linh mục lừng danh tại thành Nisibis, hình thành nên một Giáo hội độc lập mà sử sách gọi là Hội Thánh Phương Đông. Bằng ngọn lửa truyền giáo phi thường, các nhà thừa sai của Giáo hội này đã mang ánh sáng Tin Mừng đi xa hơn bất kỳ cộng đoàn nào thời bấy giờ: họ vượt biển sang tận Ấn Độ, băng qua những con đường tơ lụa vùng Trung Á, và vào năm 635 đã đặt chân tới tận kinh đô Trường An của triều đại nhà Đường bên Trung Hoa.

Mười lăm thế kỷ sau đêm đuốc sáng tại Êphêsô, vào năm 1994, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II và Đức Thượng phụ Mar Đinkha IV của Hội Thánh Assyria Phương Đông, giáo hội kế thừa trực tiếp dòng dõi của Hội Thánh Phương Đông cổ xưa, đã cùng ký một bản Tuyên Bố Chung về Đức Kitô. Hai vị nhìn nhận rằng cả hai Giáo hội cùng tuyên xưng một đức tin duy nhất vào cùng một Đức Giêsu Kitô, và những bất đồng gay gắt ngàn xưa phần lớn chỉ do hiểu lầm về thuật ngữ thần học.

Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời

Chỉ một năm sau Công đồng Êphêsô, năm 432, Đức Giáo hoàng Xíttô III cho xây một đại thánh đường kính Đức Maria trên đồi Esquilinô ở Rôma. Đó chính là Vương cung Thánh đường Đức Bà Cả, người Ý gọi là Santa Maria Maggiore. Đây là ngôi thánh đường dâng kính Đức Mẹ lớn nhất thành Rôma và là một trong bốn đại vương cung thánh đường của Đức Giáo hoàng. Trên vòm cung khải hoàn trước bàn thờ chính, những bức tranh khảm trên nền vàng kể lại thời thơ ấu của Chúa Giêsu, từ biến cố Truyền Tin cho đến cuộc viếng thăm của các nhà chiêm tinh phương Đông, đi kèm dòng chữ đề tặng khắc tên Đức Xíttô. Trải qua hơn mười lăm thế kỷ dãi dầu mưa nắng, những du khách và khách hành hương đặt chân đến Rôma ngày nay vẫn có thể đứng ngay dưới vòm cung cổ kính ấy để ngước mắt chiêm ngắm những tác phẩm nghệ thuật được chế tác chỉ ít năm sau đêm rước đuốc lịch sử tại Êphêsô.

Lòng tôn kính Đức Maria trong cộng đoàn
Lòng tôn kính Đức Maria trong cộng đoàn

Còn với hàng tỷ tín hữu Công giáo hôm nay khắp thế giới, cũng như trong từng mái nhà Việt Nam, mỗi ngày kinh Kính Mừng vẫn vang lên: “Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời, cầu cho chúng con là kẻ có tội, khi nay và trong giờ lâm tử”. Phần lời cầu xin này được Giáo hội phương Tây thêm vào muộn hơn nhiều, khoảng thế kỷ XIV và XV. Trong các Giáo hội Chính Thống giáo và Công giáo Đông phương, tước hiệu Theotokos được ca ngợi trong hầu hết các cử hành phụng vụ, và trên các linh ảnh, bên gương mặt dịu hiền của Đức Mẹ luôn có mấy chữ cái Hy Lạp viết tắt danh hiệu “Mẹ Thiên Chúa”. Hằng năm, ngày đầu năm dương lịch, 1 tháng Giêng, Hội Thánh khắp thế giới mừng lễ trọng Đức Maria, Mẹ Thiên Chúa. Mỗi lần người tín hữu cất lời chào kính ấy là một lần họ hòa cùng tiếng hô vang dưới ánh đuốc của dân thành Êphêsô đêm 22 tháng Sáu năm 431.

Nhưng cuộc tranh luận về mầu nhiệm Đức Kitô chưa khép lại ở đây. Chỉ hai mươi năm sau Công đồng Êphêsô, một đan sĩ già ở Constantinôpôli sẽ lại đẩy quá mạnh theo chiều ngược lại: ông chủ trương rằng Đức Kitô là một khối duy nhất trọn vẹn đến mức nhân tính của Người đã hoàn toàn tan biến vào trong thiên tính như một giọt mật ong tan giữa đại dương bao la. Và trước thử thách mới ấy, Hội Thánh sẽ lại phải triệu tập một công đồng chung nữa để giữ trọn chân lý đức tin.

Và trước thử thách mới ấy, Hội Thánh sẽ lại phải triệu tập một công đồng chung nữa để giữ trọn chân lý đức tin.

Chương 47 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Chúng con trú ẩn dưới lòng thương xót của Mẹ, lạy Mẹ Thiên Chúa.”

Lời kinh trên giấy cói Ai Cập, thế kỷ III–IV
Constantinôpôli, Alêxanđria và Antiôkhia giằng co về Đức Kitô. Công đồng họp tại Êphêsô.

Những người trong chương

  • Cyrillô · Danh sách quà ông gửi quan triều còn lại trong một lá thư của chính người dưới quyền. Ông được tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh.
  • Nestôriô · Cuốn sách ông tự bênh vực thất lạc mười lăm thế kỷ. Năm 1895, người ta tìm ra một bản dịch tiếng Syria.
  • Xíttô III · Năm 432, ngài khởi công đền thờ kính Đức Maria trên đồi Esquilinô ở Rôma.

Nơi ấy hôm nay

  • Santa Maria Maggiore ở Rôma. Dưới vòm cuốn trước bàn thờ vẫn còn những bức khảm nền vàng, làm ra chỉ vài năm sau đêm đuốc sáng ở Êphêsô.
  • Êphêsô nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Tàn tích nhà thờ kính Đức Maria, nơi công đồng họp, còn gần bến cảng cổ.
  • Manchester. Mảnh giấy cói chép lời kinh "Mẹ Thiên Chúa" xưa nhất được giữ ở Thư viện John Rylands.

Muốn đọc thêm

Lc 1,43 · Kinh Chúng con trông cậy · thư của Cyrillô Laetentur caeli · Tuyên bố chung năm 1994 của Gioan Phaolô II và Mar Đinkha IV · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 48

Canxêđônia năm 451: một Ngôi Vị, hai bản tính và bốn chữ “không”

Một cú ngã ngựa của hoàng đế đã đổi hướng cuộc tranh luận về Đức Kitô như thế nào?

Khoảng 22 phút đọc