Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 48

Kiểm chứng chương 48: Canxêđônia năm 451: một Ngôi, hai bản tính

Đọc xong chương 48, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện giám mục bị ép ký giấy trắng ở Êphêsô năm 449 ai kể lại, hình ảnh giọt mật trong biển cả có phải lời của chính Eutykhê không, và các giám mục ở Canxêđônia thật sự đã hô gì khi nghe thư của Lêô. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Canxêđônia là công đồng có biên bản đầy đủ nhất của Hội Thánh thời xưa: các phiên họp được ghi gần như từng lời, kể cả những tiếng hô của các giám mục. Biên bản ấy còn chép lại cả biên bản của cuộc họp năm 449, nên ta biết khá rõ chuyện đã xảy ra ở Êphêsô năm ấy. Dưới đây bạn sẽ thấy mỗi lời kể đến từ đâu, và lời nào là của phe thắng cuộc.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Nguồn chính:

  • Biên bản Công đồng Canxêđônia, do Eduard Schwartz xuất bản bằng tiếng Hy Lạp và Latinh. Năm 2005, hai học giả Richard Price và Michael Gaddis xuất bản bản dịch tiếng Anh đầy đủ, ba tập, có chú giải rất kỹ.
  • Các thư của Giáo hoàng Lêô Cả, hơn một trăm bốn mươi lá.
  • Sử gia Evagriô, viết cuối thế kỷ VI, quyển 2.

Công đồng Cướp năm 449

Ngày họp. Khai mạc ngày 8 tháng Tám năm 449, trong nhà thờ Đức Maria ở Êphêsô (xem chương 47).

Những gì xảy ra được kể lại ở phiên đầu của Canxêđônia, khi biên bản năm 449 được đọc lên và các giám mục từng có mặt ra làm chứng:

  • Điôscôrô chủ tọa. Đan sĩ Barsauma người Syria có mặt cùng một đoàn đan sĩ.
  • Lính được gọi vào nhà thờ.
  • Nhiều giám mục khai rằng họ bị ép ký vào giấy trắng.
  • Flavianô bị kết án và bị hành hung.

Bạn nên biết những lời khai này được nói ra ở Canxêđônia, khi các giám mục muốn chứng tỏ mình bị ép, nên có thể họ đã kể nặng hơn một chút. Nhưng chuyện có bạo lực và có ép buộc thì nhiều nguồn độc lập đều kể.

Cái chết của Flavianô. Ông chết vài ngày sau, trên đường đi đày, ở Hypaepa bên Tiểu Á. Các nguồn đời sau nói ông chết vì bị đánh. Một số sử gia ngày nay thận trọng hơn và nghĩ có thể ông chết vì kiệt sức và bệnh trên đường. Chương kể theo cách truyền thống.

“Contradicitur!” Người hô là phó tế Hilariô, đại diện của Giáo hoàng Lêô. Chính Hilariô về sau kể lại trong một lá thư gửi hoàng hậu Pulkhêria, nói ông phải trốn qua những con đường vắng để về Rôma. Ông lên làm giáo hoàng năm 461, và chương nói tròn là “mười năm sau”. Trong nguyện đường ông xây ở nhà rửa tội Latêranô có dòng chữ ông cho khắc để tạ ơn thánh Gioan Thánh sử đã cứu ông ở Êphêsô.

Chữ latrocinium. Lêô dùng chữ này trong thư 95 gửi hoàng hậu Pulkhêria, viết tháng Bảy năm 451: ở Êphêsô ấy, không phải một phán quyết mà là một vụ cướp (non iudicium sed latrocinium). Từ đó cuộc họp năm 449 được gọi là Công đồng Cướp.

Ông đan sĩ già

  • Eutykhê là bề trên một đan viện ở Constantinôpôli có khoảng ba trăm đan sĩ, và đã ngoài bảy mươi tuổi: các nguồn đều đồng ý.
  • Ông là cha đỡ đầu của viên hoạn quan Chrysaphiô: các sử gia Byzantine kể.
  • Ý rằng trước khi kết hợp có hai bản tính, sau khi kết hợp chỉ còn một là lời chính Eutykhê nói khi bị chất vấn ở công nghị Constantinôpôli tháng Mười Một năm 448. Biên bản công nghị ấy được đọc lại ở Canxêđônia, nên còn giữ được.

Giọt mật trong biển cả. Bạn nên biết đây không phải lời của chính Eutykhê. Các tác giả đời sau dùng hình ảnh này để tả lối nghĩ của những người theo ông, và nhiều phần nó đến từ những tác giả chấp nhận Canxêđônia. Chương mở đầu bằng “Các tác giả đời sau tả điều đó bằng một hình ảnh”, nên người đọc biết rõ đây là lời tả của người khác.

Chữ “thuyết Một Bản tính”. Tiếng Hy Lạp là monophysitismos, “thuyết một bản tính”. Các sử gia ngày nay tránh dùng chữ này cho những Hội Thánh không nhận Canxêđônia, vì họ không theo Eutykhê (xem các mục cuối). Chương chỉ dùng chữ ấy cho giáo thuyết của Eutykhê, là chỗ nó hợp.

Công nghị tháng Mười Một năm 448 ở Constantinôpôli, do Flavianô chủ tọa, kết án Eutykhê. Eutykhê viết thư phản đối gửi Lêô; lá thư còn trong bộ thư của Lêô (thư 21).

Những câu về Đức Giêsu đói trong sa mạc, khóc bên mồ Ladarô và sợ hãi ở Ghếtsêmani, dùng để cho thấy nhân tính thật của Người, là lập luận mà người kể trình bày giúp người đọc. Nó không phải lời trích nguyên văn của một văn kiện nào.

Lá thư gửi Flavianô

Đây là thư 28 trong bộ thư của Lêô, đề ngày 13 tháng Sáu năm 449. Người đọc Latinh gọi là Tomus ad Flavianum, “quyển gửi Flavianô”, và chương nói chữ tomus nghĩa là “một quyển”. Bạn có thể tìm toàn văn trong sách Denzinger, số 290 đến 295. Thư dài chừng mười trang, đủ ngắn để đọc một mạch.

Những ví dụ trong chương đều nằm ở chương 4 của lá thư:

  • Cơn đói trong sa mạc (Mt 4,2) và việc cho năm ngàn người ăn (Mt 14,13-21).
  • Việc khóc Ladarô (Ga 11,35) và gọi Ladarô sống lại, với tiếng gọi “Ladarô, hãy ra!” (Ga 11,43-44).
  • Việc bị treo trên thập giá, mặt trời tối sầm và đất rung chuyển (Mt 27,45.51).

Câu then chốt cũng ở chương ấy của lá thư. Chương trích theo bản tiếng Anh cũ trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, do Feltoe dịch. Ý thì chắc chắn, còn từng chữ thì theo bản dịch ấy.

Điôscôrô không cho đọc thư ở Êphêsô. Các đại diện của Lêô phàn nàn điều này ở Canxêđônia. Biên bản năm 449 cho thấy lá thư không bao giờ được đọc.

Một cú ngã ngựa

  • Thêôđôsiô II ngã ngựa khi đi săn và mất ngày 28 tháng Bảy năm 450.
  • Pulkhêria (399–453), chị của ngài, đã khấn giữ mình độc thân khoảng năm 413, khi mới chừng mười bốn tuổi. Sử gia Sôdômênô kể (quyển 9, chương 1).
  • Bà kết hôn với viên tướng Marcianô, với điều kiện lời khấn được giữ. Marcianô lên ngôi ngày 25 tháng Tám năm 450.
  • Chrysaphiô bị xử tử.
  • Hài cốt Flavianô được rước về Constantinôpôli.

Hội Thánh Công giáo và Chính Thống đều tôn kính Pulkhêria là thánh, lễ vào ngày 10 tháng Chín.

Chọn nơi họp. Lêô muốn họp ở Ý, như các thư của ngài cho thấy. Ban đầu công đồng được triệu tập ở Nicêa, rồi chuyển về Canxêđônia để hoàng đế dễ đến dự. Canxêđônia nay là quận Kadıköy của Istanbul, ở bờ châu Á.

Công đồng

Thời gian. Công đồng họp từ ngày 8 tháng Mười đến ngày 1 tháng Mười Một năm 451, trong nhà thờ Thánh Euphêmia. Nhà thờ ấy nay không còn. Euphêmia là một vị tử đạo trong cuộc bách hại dưới thời Điôclêtianô, mất năm 303, và Biên bản Canxêđônia cho biết hài cốt bà được đặt ở đó.

Số giám mục. Truyền thống nói năm trăm hai mươi, có nguồn nói sáu trăm. Chính Lêô viết “khoảng sáu trăm”. Các danh sách chữ ký trong biên bản có chừng ba trăm bảy mươi tên. Các sử gia ngày nay thường ước tính từ bốn trăm đến năm trăm giám mục có mặt lúc đông nhất. Chương viết “khoảng năm trăm”, theo con số truyền thống. Dù tính cách nào, đây vẫn là cuộc quy tụ giám mục lớn nhất cho đến lúc ấy, vì Nicêa chỉ có chừng ba trăm.

Các quan của hoàng đế điều hành phiên họp. Biên bản ghi rõ: các quan ngồi giữa, nêu câu hỏi và tóm kết luận.

Điôscôrô bị cách chức. Ở phiên ngày 13 tháng Mười, Điôscôrô không ra trình diện sau ba lần được mời và bị cách chức. Giám mục Anatôliô của Constantinôpôli nói rõ ông bị cách chức không phải vì đức tin, mà vì đã tuyệt thông Giáo hoàng Lêô và được mời ba lần mà không đến. Chương thuật đúng. Điôscôrô mất khi bị đày ở Gangra năm 454.

Các giám mục xin tha thứ. Biên bản phiên đầu ghi nhiều giám mục đã ký dưới sức ép năm 449 đứng lên nhận mình đều có lỗi và xin tha.

“Phêrô đã nói qua Lêô”

Tiếng hô khi thư của Lêô được đọc. Tiếng hô ở phiên ngày 10 tháng Mười được ghi gần như nguyên văn. Chương dẫn: “Đây là đức tin của các cha! Đây là đức tin của các tông đồ! Tất cả chúng tôi đều tin điều này! Phêrô đã nói qua Lêô! Cyrillô cũng dạy như vậy!” Biên bản còn ghi thêm vài tiếng hô cùng ý, ca ngợi đức tin chính thống và lời dạy đạo đức, chân thật của Lêô. Chương chọn lại những câu chính cho gọn.

Các giám mục nghi ngờ. Biên bản cho biết các giám mục từ Illyricum và Palestine nêu ba đoạn trong thư của Lêô mà họ thấy có vẻ nghiêng về Nestôriô. Người ta đối chiếu các đoạn ấy với câu văn của Cyrillô, và ít ngày sau họ chấp nhận lá thư. Chương kể đúng.

Bạn cũng nên biết tiếng hô ấy về sau được đọc theo hai cách. Người Công giáo dùng câu “Phêrô đã nói qua Lêô” để nói về quyền giáo huấn của giáo hoàng. Các học giả Chính Thống nhắc rằng các giám mục chỉ hô sau khi đã xét lá thư và thấy nó hợp với đức tin, nghĩa là họ cũng tự coi mình là người xét xử. Cả hai cách đọc đều có chỗ dựa trong biên bản.

Bốn chữ “không”

Bản Định tín được đọc ở phiên ngày 22 tháng Mười và công bố trọng thể trước mặt hoàng đế Marcianô ngày 25 tháng Mười. Toàn văn có trong sách Denzinger, số 300 đến 303. Đoạn chương trích là đoạn quan trọng nhất (số 302). Lời tiếng Anh theo bản dịch trong sách Creeds of Christendom của Schaff, tập 2, thuộc bộ Nicene and Post-Nicene Fathers.

Bốn chữ “không”. Trong tiếng Hy Lạp:

  • asynchytōs: không lẫn lộn.
  • atreptōs: không biến đổi.
  • adiairetōs: không phân chia.
  • achōristōs: không tách rời.

Cách hiểu rằng cặp đầu nhắm vào Eutykhê còn cặp sau nhắm vào giáo thuyết người ta gán cho Nestôriô là cách giải thích chung của các nhà thần học. Hình ảnh hai hàng rào bên đường là của người kể.

“Giống chúng ta mọi sự, ngoại trừ tội lỗi.” Bản Định tín nói thế về Đức Kitô. Lời ấy gần với Thư gửi tín hữu Do Thái, chương 4, câu 15 (Hr 4,15). Việc người Công giáo, Chính Thống và đa số Tin Lành giữ điều này là chuyện có ghi nhận, và lời lẽ ấy xuất hiện gần như nguyên vẹn trong Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo (số 467).

Tung hô hoàng đế. Ở phiên thứ sáu, ngày 25 tháng Mười, các giám mục tung hô Marcianô là Constantinô mới và Phaolô mới, và Pulkhêria là Hêlêna mới. Điều này có trong Biên bản, theo bản dịch của Price và Gaddis.

Khoản luật 28. Được thông qua ở phiên ngày 1 tháng Mười Một, khi các đại diện của Lêô vắng mặt. Hôm sau họ phản đối. Lêô bác khoản này trong các thư 104, 105 và 106, viết năm 452 gửi hoàng đế, hoàng hậu và giám mục Anatôliô. Khoản luật nói Constantinôpôli có “đặc quyền ngang bằng” với Rôma, vì là “Rôma mới” và là kinh đô. Chương kể đúng.

Những người không nhận

Công thức “một bản tính nhập thể của Ngôi Lời”. Cyrillô dùng công thức này nhiều lần, vì ông tưởng nó là của thánh Athanasiô. Thật ra nó đến từ Apôlinariô, người đã bị lên án năm 381 và đã mượn tên Athanasiô để đặt vào đó. Đây là một lý do khiến cả cuộc tranh luận rối đến thế.

Những Hội Thánh không nhận Canxêđônia. Họ không theo Eutykhê, và chính họ cũng lên án Eutykhê. Họ nói “một bản tính của Ngôi Lời nhập thể” theo nghĩa của Cyrillô: một Đức Kitô duy nhất, vừa là Thiên Chúa vừa là người, không lẫn lộn. Các nhà nghiên cứu ngày nay gọi lối nói ấy là miaphysis, để phân biệt với giáo thuyết của Eutykhê.

Palestine. Từ năm 451 đến 453, các đan sĩ chống Canxêđônia đuổi Juvênalô, giám mục Giêrusalem, và đặt một người khác. Hoàng đế Marcianô gửi quân đưa Juvênalô trở lại.

Giám mục Prôtêriô bị giết. Sử gia Evagriô (quyển 2, chương 8) kể ông bị giết vào Thứ Năm Tuần Thánh năm 457, thi thể bị kéo qua các phố rồi đốt. Hôm ấy là ngày 28 tháng Ba năm 457.

Các công thức hòa giải. Nổi tiếng nhất là Henôtikon của hoàng đế Zênô năm 482, tìm cách đi vòng tránh Canxêđônia. Nó khiến Rôma cắt hiệp thông với Constantinôpôli suốt ba mươi lăm năm, gọi là ly giáo Acaciô (484–519). Chương nói công thức nào cũng làm thêm một bên tức giận, như thế là đúng.

Các Hội Thánh Chính Thống Đông phương ngày nay gồm: Hội Thánh Chính Thống Copte (Ai Cập), Hội Thánh Chính Thống Syria, Hội Thánh Tông truyền Armenia, Hội Thánh Chính Thống Êthiôpia Tewahedo, Hội Thánh Chính Thống Eritrea, và Hội Thánh Chính Thống Syria Malankara (Ấn Độ). Tổng số tín hữu được ước tính khoảng sáu mươi triệu, nên chương viết “hàng chục triệu” là hợp.

Mười lăm thế kỷ sau

  • Năm 1973: Đức Phaolô VI và Giáo hoàng Shenouda III của Hội Thánh Copte ký một bản tuyên bố chung ngày 10 tháng Năm năm 1973 tại Rôma. Văn bản có trên trang vatican.va.
  • Năm 1984: Đức Gioan Phaolô II và Thượng phụ Ignatiô Zakka I của Hội Thánh Chính Thống Syria ký tuyên bố chung.
  • Năm 1996: Đức Gioan Phaolô II và Catholicos Karêkin I của Hội Thánh Armenia ký tuyên bố chung.

Các văn bản này nói hai bên cùng tin một Đức Kitô, Thiên Chúa thật và người thật, và những khác biệt về chữ nghĩa không chạm đến đức tin ấy. Xin nhớ các tuyên bố chung này nói về Đức Kitô. Các Hội Thánh vẫn chưa hiệp thông trọn vẹn với nhau.

Lêô. Hội Thánh gọi ngài là “Cả” và tôn ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh (Giáo hoàng Bênêđictô XIV làm việc này năm 1754). Lễ ngài vào ngày 10 tháng Mười Một theo lịch Rôma.

Hai vương quốc cuối chương, một trên cao nguyên Armenia và một trên núi cao Êthiôpia, sẽ được kể ở chương 49.

Những người trong chương

Điôscôrô, giám mục Alêxanđria (444–451).

Barsauma, đan sĩ người Syria.

Flavianô, giám mục Constantinôpôli (446–449).

Hilariô, phó tế, đại diện của giáo hoàng, về sau là giáo hoàng (461–468).

Lêô Cả, giáo hoàng (440–461), Tiến sĩ Hội Thánh.

Eutykhê (khoảng 378–456), bề trên một đan viện ở Constantinôpôli.

Chrysaphiô, hoạn quan trong cung.

Thêôđôsiô II và Marcianô (450–457), hai hoàng đế.

Pulkhêria, chị của Thêôđôsiô và vợ của Marcianô.

Anatôliô, giám mục Constantinôpôli từ năm 449.

Juvênalô, giám mục Giêrusalem.

Prôtêriô, giám mục Alêxanđria sau Điôscôrô, bị giết năm 457.

Shenouda III, giáo hoàng của Hội Thánh Copte (1971–2012).

Những nơi trong chương

Êphêsô, nhà thờ Đức Maria. Constantinôpôli. Canxêđônia, nay là Kadıköy ở Istanbul, bên kia eo biển Bosphore. Alêxanđria. Giêrusalem. Hypaepa bên Tiểu Á, nơi Flavianô qua đời.

Đọc thêm

Bản Kinh Thánh tiếng Anh World English Bible, ấn bản Công giáo, đọc miễn phí trên trang ebible.org. Tông thư gửi Flavianô của Lêô dài chừng mười trang, rõ ràng và dễ theo, là một trong những văn bản thần học đẹp nhất của phương Tây, và có trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, đọc miễn phí trên mạng. Đọc nó rồi đọc một đoạn Định tín Canxêđônia, bạn sẽ thấy công đồng đã dùng lá thư ấy ra sao. Muốn biết trọn câu chuyện công đồng, bản dịch Biên bản của Richard Price và Michael Gaddis là công trình chuẩn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 34 (Alêxanđria và Antiôkhia), chương 47 (Êphêsô năm 431), chương 49 (Armenia và Aksum, những nơi không nhận Canxêđônia) và chương 51 (Lêô Cả trước Attila).

Trở lại chương 48