Bỏ qua, tới nội dung
Năm 448–457 · Hai bờ eo biển Bosphore

Chương 48

Canxêđônia năm 451: một Ngôi Vị, hai bản tính và bốn chữ “không”

Năm 448–457 · Hai bờ eo biển Bosphore

Giáo hoàng Lêô CảHoàng đế Thêôđôsiô II, Marcianô

Tháng Tám năm 449, tại thành phố cổ Êphêsô, ngay bên trong ngôi thánh đường dâng kính Đức Maria, nơi mới mười tám năm trước dân Chúa đã thắp đuốc reo mừng danh hiệu “Mẹ Thiên Chúa”, các vị giám mục lại tề tựu về nhóm họp.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 448–457 (và nhìn sang thế kỷ XX)

  1. Constantinople
  2. Êphêsô
  3. Rôma
  4. Canxêđônia
  5. Alêxanđria
Từ Êphêsô năm 449 đến Canxêđônia năm 451, cuộc tranh luận về Đức Kitô đi từ bờ biển Tiểu Á sang bên kia eo biển Bosphore.
Bắt đầu đọc

Chương 48

Năm 448–457 · Hai bờ eo biển Bosphore

Nơi chốn
Constantinople, Êphêsô, Rôma, Canxêđônia, Alêxanđria
Giáo hoàng
Lêô Cả
Hoàng đế
Thêôđôsiô II, Marcianô

Tháng Tám năm 449, tại thành phố cổ Êphêsô, ngay bên trong ngôi thánh đường dâng kính Đức Maria, nơi mới mười tám năm trước dân Chúa đã thắp đuốc reo mừng danh hiệu “Mẹ Thiên Chúa”, các vị giám mục lại tề tựu về nhóm họp. Nhưng lần này không có ánh đuốc của niềm vui. Thay vào đó là bóng dáng của binh lính vũ trang, những chiếc gậy gộc lăm lăm trên tay và những tiếng quát tháo ầm ĩ.

Người ngồi trên ghế chủ tọa hôm ấy là Điôscôrô, Giám mục thành Alêxanđria, vị kế nhiệm của Thánh Cyrillô. Tháp tùng ông là một toán đan sĩ Ai Cập hung hãn, cùng với một đám đông đan sĩ người Syria do một nhân vật tên là Barsauma cầm đầu, những kẻ quen dùng gậy gộc hơn là đối thoại. Quân lính của hoàng đế vây kín mọi cửa ra vào của thánh đường. Bên trong, các giám mục bị uy hiếp, ép ký tên vào những tờ giấy trắng để phe chủ tọa tự ý điền nội dung kết án vào sau; vị nào ngần ngại đều bị đe dọa đến tính mạng.

Đức Giám mục Flavianô của kinh đô Constantinôpôli, một vị mục tử nổi tiếng hiền lành và đạo đức, bị đưa ra xét xử, kết án và tuyên bố cách chức. Khi ngài vừa cất tiếng xin quyền chống án lên Đức Giáo hoàng tại Rôma, đám đông cuồng nộ liền xông thẳng vào hành hung, đánh đấm ngài túi bụi ngay giữa lòng thánh đường. Chỉ ít ngày sau đó, trên đường bị áp giải đi lưu đày với thân thể mang đầy thương tích nặng nề, vị mục tử khả kính đã kiệt sức và trút hơi thở cuối cùng.

Giữa cảnh hỗn loạn ấy, có một thầy phó tế trẻ tuổi từ Rôma vượt biển sang làm đặc sứ đại diện cho Đức Giáo hoàng Lêô, tên là Hilariô. Thầy không thông thạo tiếng Hy Lạp, nhưng khi tận mắt thấy công lý bị chà đạp ngay trong nhà Chúa, thầy đã đứng phắt dậy và dõng dạc hô một từ Latinh duy nhất: Contradicitur! Nghĩa là “Chúng tôi phản đối!” Ngay sau tiếng hô ấy, thầy nhanh trí lẻn ra ngoài, luồn lách qua những con ngõ vắng để thoát khỏi vòng vây truy đuổi, rồi vội vã lên tàu lặn lội trở về Rôma báo tin dữ. Suốt cả cuộc đời về sau, Hilariô không bao giờ quên được ngày định mệnh ấy. Hơn mười năm sau, chính thầy đã được tuyển chọn lên kế vị Đức Lêô làm Giáo hoàng; và bên trong nhà rửa tội của Vương cung Thánh đường Latêranô, ngôi nhà thờ chính tòa của Rôma, ngài cho xây một nguyện đường nhỏ dâng kính Thánh Gioan Tông đồ, trên tường có khắc dòng chữ tạ ơn vị Tông đồ đã cứu mình thoát chết trong gang tấc tại Êphêsô.

Nghe tường trình, Đức Giáo hoàng Lêô không chịu gọi cuộc họp ấy là công đồng. Trong thư gửi hoàng hậu Pulkhêria, ngài viết rằng tại Êphêsô đã diễn ra “không phải một phán quyết công minh mà là một vụ cướp”, nguyên văn tiếng Latinh là non iudicium sed latrocinium. Từ đó, hậu thế gọi cuộc họp năm 449 là Công đồng Cướp.

Ông đan sĩ già và cơn lốc “một bản tính”

Mầm mống của cơn sóng gió này là một vị đan sĩ đã ngoài bảy mươi tuổi tại kinh đô Constantinôpôli, tên là Eutykhê. Ông là viện phụ cai quản một đại đan viện quy tụ khoảng ba trăm đan sĩ và nổi tiếng đạo hạnh khắp kinh thành. Hơn nữa, ông là cha đỡ đầu của Chrysaphiô, viên hoạn quan đang thao túng triều đình của Hoàng đế Thêôđôsiô II.

Vốn ghét lạc thuyết Nestôriô, vì quá sợ người ta chẻ Đức Kitô thành “hai” ngôi vị, Eutykhê đã trượt sang thái cực ngược lại. Ông dạy rằng: trước khi Ngôi Lời Thiên Chúa nhập thể làm người thì có hai bản tính là thần linh và nhân loại, nhưng sau khi hai bản tính ấy kết hợp lại nơi Đức Kitô thì chỉ còn lại một bản tính duy nhất. Các nhà thần học đời sau tả quan niệm ấy bằng một hình ảnh dễ hiểu: nhân tính của Đức Kitô bị thiên tính nuốt chửng, như một giọt mật ong rơi xuống và tan mất giữa đại dương bao la. Về sau, lịch sử thần học gọi giáo thuyết này là Thuyết Một Bản Tính, bắt nguồn từ chữ Hy Lạp monophysis.

Thoạt nghe qua, những người tín hữu bình dân rất dễ lầm tưởng rằng Eutykhê là một người vô cùng sốt sắng và đạo đức, bởi lẽ ông chỉ muốn tôn vinh Chúa Giêsu lên hoàn toàn là Thiên Chúa tối cao. Thế nhưng, nếu xét đến tận cùng hệ quả đức tin, thì quan niệm này lại vô cùng nguy hiểm: nếu nhân tính thật của Chúa Giêsu đã bị thiên tính nuốt mất, thì Đức Giêsu khi sống trên trần gian chỉ còn là một vị thần khoác lớp vỏ con người. Khi ấy, cơn đói cồn cào của Người suốt bốn mươi ngày trong sa mạc, những giọt nước mắt xót thương Người rơi xuống bên nấm mồ của người bạn thân Ladarô, hay nỗi sợ hãi đến toát mồ hôi máu trong vườn Cây Dầu… tất cả bỗng hóa ra chỉ là một màn trình diễn bề ngoài không có thật! Hơn nữa, nếu Con Thiên Chúa không thật sự mang lấy nhân tính trọn vẹn, thì thân xác yếu đuối, nỗi sợ hãi và những giọt nước mắt của chính chúng ta cũng chưa bao giờ được Thiên Chúa chạm tới để cứu chuộc. Mấy chục năm trước đó, Thánh Grêgôriô thành Nazianzô đã đúc kết một nguyên lý mà những người chống Eutykhê luôn nhắc lại:

“Điều gì không được Thiên Chúa mặc lấy, thì điều đó cũng không được chữa lành!”

Vào tháng Mười Một năm 448, Giám mục Flavianô đã triệu tập một công nghị các giám mục trong vùng tại Constantinôpôli và chính thức kết án giáo thuyết sai lạc của Eutykhê. Không chấp nhận phán quyết này, Eutykhê liền làm đơn chống án lên hoàng đế và gửi thư lên cả Đức Giáo hoàng Lêô tại Rôma. Nhờ có người con đỡ đầu là đại thần Chrysaphiô chống lưng đắc lực trong triều, Eutykhê đã thuyết phục được Hoàng đế Thêôđôsiô II can thiệp, đồng thời bắt tay liên minh chặt chẽ với Giám mục Điôscôrô thành Alêxanđria. Kết quả là cuộc họp đầy bạo lực tại Êphêsô vào năm 449, nơi Eutykhê được tuyên bố phục chức trong khi vị mục tử chính thống Flavianô bị đánh đập đến chết.

Eutyches trình bày tại cuộc họp năm 448
Eutyches trình bày tại cuộc họp năm 448

Lá thư gửi Flavianô: ánh sáng từ Rôma

Ngay trong thời điểm sóng gió ấy, tại thủ đô Rôma, Đức Giáo hoàng Lêô đã chấp bút viết một bức thư thần học dài gửi cho Giám mục Flavianô, nhằm trình bày một cách sáng tỏ và trọn vẹn đức tin tông truyền của Hội Thánh về mầu nhiệm Đức Kitô. Bức thư quý báu này đã được các đặc sứ mang đến Êphêsô vào năm 449, thế nhưng Điôscôrô đã ngang nhiên ngăn chặn, không cho phép tuyên đọc trước hội nghị.

Lêô soạn thư gửi Flavian
Lêô soạn thư gửi Flavian

Đức Lêô viết bằng thứ tiếng Latinh gãy gọn, chuẩn xác của một người thấm nhuần tư duy luật pháp Rôma. Ngài khẳng định: nơi Đức Giêsu Kitô chỉ có một Ngôi Vị duy nhất, chính là Ngôi Lời Thiên Chúa hằng hữu. Và trong Ngôi Vị duy nhất ấy hiện hữu trọn vẹn hai bản tính, thiên tính đích thực và nhân tính đích thực, kết hợp với nhau mà không triệt tiêu hay biến chất nhau; mỗi bản tính vẫn giữ nguyên đặc tính riêng của mình.

Để tín hữu dễ hiểu mầu nhiệm ấy, Đức Lêô đưa ra những hình ảnh đối chiếu sinh động từ chính Tin Mừng: cũng chính một Chúa Giêsu ấy đã đói lả giữa hoang địa, và cũng chính Người đã hóa bánh ra nhiều cho năm ngàn người ăn no; cũng chính một Chúa ấy đã bật khóc nức nở bên cửa mộ người bạn thân, rồi ngay sau đó cất tiếng gọi uy quyền: “Ladarô, hãy bước ra khỏi mồ!”; cũng chính một Chúa ấy đã chịu treo trần trụi trên cây thập giá, và cũng chính Người đã khiến bầu trời giữa trưa tối sầm và mặt đất rung chuyển. Cái đói khát, những giọt nước mắt và nỗi đau thập giá thuộc về nhân tính thật của Người; còn phép lạ hóa bánh nhiều và gọi kẻ chết sống lại thuộc về thiên tính uy quyền của Người, nhưng Đấng thực hiện cả hai điều ấy chỉ là một và cùng một Đấng duy nhất.

Câu then chốt trong thư của Đức Lêô đã thành một viên ngọc của thần học Kitô giáo:

“Mỗi bản tính làm điều riêng của mình trong sự hiệp thông với bản tính kia: Ngôi Lời làm điều thuộc về Ngôi Lời, và xác thịt thực hiện điều thuộc về xác thịt.”

Bức thư dài khoảng mười trang này được gọi là Tome của Lêô, từ chữ Latinh tomus, nghĩa là “một quyển” hay “một tập văn kiện”. Các học giả đánh giá đây là một trong những áng văn thần học đẹp và súc tích nhất của phương Tây Latinh.

Một cú ngã ngựa xoay chuyển thời cuộc

Đã có lúc tưởng như không gì xoay chuyển nổi cục diện đen tối ở phương Đông: hoàng đế đứng hẳn về phía Eutykhê, còn vị giám mục độc đoán của Alêxanđria thì nắm quyền uy lấn át tất cả. Thế nhưng, lịch sử rẽ ngoặt bất ngờ vào cuối tháng Bảy năm 450: trong một chuyến đi săn ngoài kinh thành, Hoàng đế Thêôđôsiô II không may bị ngã ngựa, chấn thương nặng ở cột sống và qua đời ngày 28 tháng Bảy.

Quyền bính trong triều chuyển sang tay người chị gái của nhà vua là Hoàng hậu Pulkhêria. Bà nổi tiếng đạo đức, từ thuở thiếu nữ đã khấn giữ mình đồng trinh trọn đời, và luôn đứng về phía của Giám mục Flavianô cùng Đức Giáo hoàng Lêô. Vì tục lệ của đế quốc đòi hỏi phải có một người đàn ông ngồi trên ngai vàng cai trị, bà đã đồng ý kết hôn với một vị tướng quân cao niên đạo đức tên là Marcianô, với điều kiện tiên quyết là ông phải tôn trọng và để bà giữ trọn lời khấn đồng trinh. Ngay khi nắm quyền, triều đình mới lập tức ra lệnh xử tử viên hoạn quan lộng quyền Chrysaphiô, đồng thời tổ chức lễ rước thi hài của Đức Giám mục Flavianô từ nơi lưu đày trở về kinh đô Constantinôpôli an táng trọng thể.

Marcian và Pulcheria bàn việc triệu tập
Marcian và Pulcheria bàn việc triệu tập

Về sau, Hoàng hậu Pulkhêria được cả Hội Thánh Công giáo lẫn Giáo hội Chính Thống giáo tôn kính như một vị thánh, mừng lễ ngày 10 tháng Chín hằng năm. Bà và Hoàng đế Marcianô đã quyết định triệu tập một đại công đồng chung mới để giải quyết dứt điểm cuộc khủng hoảng đức tin. Dù Đức Giáo hoàng Lêô mong muốn tổ chức công đồng tại nước Ý, nhưng hoàng đế lại muốn triệu tập ở gần kinh đô để dễ bề bảo vệ trật tự và giám sát. Ban đầu, các nghị phụ dự định nhóm họp tại thành Nicêa, nơi từng diễn ra công đồng chung đầu tiên; nhưng cuối cùng chọn Canxêđônia, một thị trấn ven biển nằm bên kia eo biển Bosphore, đối diện kinh đô Constantinôpôli. Ngày nay vùng đất này thuộc quận Kadıköy sầm uất của thành phố Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ.

Bờ biển Chalcêđôn trước công đồng
Bờ biển Chalcêđôn trước công đồng

“Phêrô đã nói qua Lêô!”

Công đồng Chung Canxêđônia, Công đồng Chung thứ tư trong lịch sử Hội Thánh, khai mạc ngày 8 tháng Mười năm 451 bên trong ngôi thánh đường dâng kính Thánh Euphêmia, một trinh nữ tử đạo thời Hoàng đế Điôclêtianô mà hài cốt vẫn đang được tôn kính tại đây. Khoảng năm trăm vị giám mục từ khắp nơi đã tề tựu về tham dự, tạo nên cuộc quy tụ giám mục đông đảo nhất mà Hội Thánh từng chứng kiến cho tới thời điểm bấy giờ. Gần như toàn bộ các nghị phụ đều đến từ các giáo hội phương Đông, trong khi phương Tây hiện diện qua phái đoàn đặc sứ đại diện của Đức Giáo hoàng Lêô; còn các quan chức cao cấp của hoàng đế thì ngồi ở khu vực trung tâm để điều hành trật tự các phiên họp.

Ngay trong phiên họp đầu tiên, công đồng đã tiến hành xét xử lại toàn bộ vụ việc của năm 449. Cả hội trường lặng đi khi nghe tuyên đọc lại biên bản và bản tường trình chi tiết về việc Giám mục Flavianô đã bị đánh đập tàn nhẫn ra sao. Nhiều vị giám mục năm xưa từng bị ép buộc ký tên dưới họng gươm và gậy gộc đã đứng lên, có vị bật khóc nức nở công khai xin lỗi và cầu xin được tha thứ. Điôscôrô bị phế truất. Đức Giám mục Anatôliô, người kế nhiệm ngai tòa Constantinôpôli lúc bấy giờ, nói rõ: Điôscôrô bị phế không hẳn vì sai lầm giáo lý, mà trước hết vì ông đã tự cắt hiệp thông với Đức Giáo hoàng Lêô và ba lần được công đồng triệu tập đều không ra trình diện. Sau công đồng, Điôscôrô bị đày ra vùng Gangra và qua đời tại đó vào năm 454.

Và rồi khoảnh khắc đỉnh cao của công đồng đã tới khi bức thư thần học Tome của Lêô từ Rôma được trịnh trọng tuyên đọc lớn tiếng trước toàn thể đại hội. Biên bản lịch sử của công đồng vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn tiếng tung hô của hàng trăm vị giám mục ngay khi lời đọc vừa dứt:

“Đây là đức tin của các giáo phụ! Đây là đức tin của các Tông đồ! Tất cả chúng tôi đều tin như vậy! Phêrô đã nói qua Lêô! Cyrillô cũng đã giảng dạy đúng như thế!”

Đọc Tông thư Lêô tại Chalcêđôn
Đọc Tông thư Lêô tại Chalcêđôn

Câu cuối nhắc tên Thánh Cyrillô không phải ngẫu nhiên: các giám mục phương Đông muốn khẳng định giáo huấn của Rôma hòa hợp chứ không mâu thuẫn với truyền thống Alêxanđria. Trước đó, một số giám mục đến từ vùng Illyricum và Palestine vẫn còn đôi chút băn khoăn về ba đoạn văn trong bức thư của Đức Lêô vì e ngại lời lẽ ấy có phần nghiêng về phía Nestôriô; công đồng đã dành cho các ngài thời gian thỏa đáng để đem từng đoạn thắc mắc ấy ra đối chiếu trực tiếp với các bức thư của Thánh Cyrillô, và khi nhận ra sự đồng nhất hoàn toàn về đức tin, các ngài mới vui vẻ đồng thuận ký tên.

Qua nhiều thế kỷ, người Công giáo đọc tiếng hô “Phêrô đã nói qua Lêô” như bằng chứng cho quyền giáo huấn tối cao của Đấng kế vị Thánh Phêrô. Còn các học giả Chính Thống lưu ý rằng các nghị phụ chỉ tung hô sau khi đã thẩm định bức thư và thấy nó trung thành với đức tin truyền thống, nghĩa là bản thân công đồng cũng đóng vai trò xét định. Xét cho cùng, cả hai góc nhìn ấy đều tìm thấy cơ sở trong chính biên bản của công đồng.

Bốn chữ “không” dựng hàng rào bảo vệ đức tin

Hoàng đế Marcianô muốn có một bản tuyên xưng đức tin chung cho cả đế quốc. Sau nhiều ngày thảo luận và sửa các bản dự thảo, ngày 22 tháng Mười năm 451, công đồng công bố Bản Định Tín Canxêđônia. Đoạn trung tâm tuyên xưng rằng Hội Thánh nhìn nhận một và cùng một Đức Kitô:

“…trong hai bản tính, không lẫn lộn, không biến đổi, không phân chia, không tách rời. Sự khác biệt của các bản tính không hề bị xóa bỏ bởi sự kết hợp, nhưng trái lại, đặc tính riêng của mỗi bản tính được bảo toàn nguyên vẹn, và cùng quy tụ về một Ngôi Vị và một Hữu Thể duy nhất.”

Ghi lại định tín
Ghi lại định tín

Bốn chữ phủ định ấy, trong nguyên ngữ Hy Lạp là asynchytōs, atreptōs, adiairetōs và achōristōs, xếp thành hai cặp đối xứng:

  • “Không lẫn lộn, không biến đổi” nhắm thẳng vào sai lầm của Eutykhê: khẳng định rằng nhân tính của Đức Kitô không bao giờ bị hòa tan hay biến mất vào trong thiên tính.
  • “Không phân chia, không tách rời” nhắm thẳng vào khuynh hướng sai lạc người ta từng gán cho Nestôriô: khẳng định rằng Đức Kitô không phải là hai ngôi vị riêng rẽ chỉ tạm thời sống chung dưới một mái nhà.

Bản Định tín không tham vọng giải thích cặn kẽ mầu nhiệm Thiên Chúa làm người, vốn vượt quá trí hiểu con người. Thay vào đó, công đồng khôn ngoan dựng hàng rào ở cả hai bên lề đường, giúp con thuyền đức tin của người Kitô hữu đi thẳng trên con đường chân lý mà không bị sa chân rơi xuống vực thẳm sai lạc ở bên này hay bên kia.

Công đồng cũng khẳng định rằng Đức Kitô “giống chúng ta về mọi phương diện, ngoại trừ tội lỗi”, vang lời Thư gửi tín hữu Do Thái về vị Thượng Tế “đã chịu thử thách về mọi phương diện cũng như ta, nhưng không phạm tội”. Người Công giáo, Chính Thống lẫn phần đông các cộng đoàn Tin Lành đều giữ lời tuyên xưng này, và Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích nó gần như nguyên vẹn. Mỗi sáng Chúa Nhật, khi cộng đoàn đứng lên đọc Kinh Tin Kính và tuyên xưng rằng Chúa Con “đã làm người”, chúng ta đang tuyên xưng đúng điều Canxêđônia đã đúc kết: Đức Giêsu Kitô là một con người thật sự bằng xương bằng thịt, có đôi bàn tay chai sần để lao động, có trí khôn để suy tư, và có một trái tim ấm nóng để yêu thương; đồng thời Người cũng là Thiên Chúa thật sự; và Người là một và cùng một Đấng duy nhất từ máng cỏ Bêlem cho đến đỉnh đồi thập giá.

Khép lại phần giáo lý, các nghị phụ tung hô Hoàng đế Marcianô là “Constantinô mới, Phaolô mới”, và tôn vinh Hoàng hậu Pulkhêria là “Hêlêna mới”. Tuy nhiên, đến phiên họp bế mạc vào ngày 1 tháng Mười Một, công đồng thông qua Điều luật thứ 28: điều luật này trao cho Giám mục thành Constantinôpôli những đặc quyền tài phán ngang hàng với Giám mục Rôma, chỉ đứng sau Rôma về mặt danh dự, với lý do Constantinôpôli giờ đây là “Rôma mới”, thủ đô của đế quốc. Hôm ấy các đặc sứ của Đức Lêô vắng mặt, sáng hôm sau họ liền phản đối. Năm 452, trong các bức thư gửi hoàng đế, hoàng hậu và Giám mục Anatôliô, Đức Lêô kiên quyết bác bỏ Điều luật thứ 28; sang năm 453, ngài chính thức phê chuẩn Bản Định Tín đức tin của công đồng. Căng thẳng về quyền bính giữa Rôma và Constantinôpôli từ đây dâng thêm một nấc.

Những cộng đoàn khước từ và vết thương chia rẽ đẫm máu

Bản Định tín Canxêđônia cân bằng và chuẩn xác, thế nhưng trớ trêu thay, nó không mang lại hòa bình cho phương Đông.

Tại Ai Cập, Syria và Armenia, có rất đông các tín hữu và đan sĩ đã kiên quyết từ chối không chấp nhận công đồng này. Cần phải nhìn nhận một cách công bằng rằng: phần lớn họ hoàn toàn không phải là môn đệ của lạc giáo Eutykhê. Họ là những người trung thành với lối diễn đạt quen thuộc của vị Thánh Tổ phụ khả kính Cyrillô thành Alêxanđria, người từng dùng công thức “một bản tính nhập thể của Ngôi Lời Thiên Chúa”. Theo cách hiểu của Cyrillô, chữ “bản tính” ở đây mang nghĩa tương đương với “ngôi vị” hay “chủ thể cụ thể”. Vì khác biệt tinh tế về thuật ngữ ấy, khi nghe Công đồng Canxêđônia tuyên bố Đức Kitô hiện hữu “trong hai bản tính” sau khi kết hợp, đôi tai của người Ai Cập và Syria lại cảm thấy như thể Giáo hội đang lùi bước quay trở về với tà thuyết chia chẻ của Nestôriô. Hơn nữa, người dân Ai Cập còn mang trong lòng một vết thương tự ái dân tộc: vị giám mục của tòa thánh Alêxanđria lừng lẫy của họ đã bị phế truất ngay tại một công đồng đặt dưới sự chi phối của đối thủ truyền kiếp là Constantinôpôli.

Nỗi buồn sau những bất đồng
Nỗi buồn sau những bất đồng

Mâu thuẫn thần học quyện với xung đột chính trị đã dẫn đến những trang sử đen tối, đẫm máu:

  • Tại vùng Palestine, các nhóm đan sĩ chống Canxêđônia nổi dậy chiếm Giêrusalem, đuổi vị giám mục hợp pháp, hoàng đế phải đưa quân tới mới lập lại trật tự.
  • Tại thành Alêxanđria, Đức Giám mục Prôtêriô, vị mục tử được công đồng đặt lên thay thế Điôscôrô, đã bị một đám đông cuồng tín xông vào sát hại ngay bên trong ngôi nhà thờ của ngài vào đúng ngày Thứ Năm Tuần Thánh, 28 tháng Ba năm 457; theo lời sử gia Evagriô, thi hài của vị giám mục xấu số còn bị đám đông kéo lê khắp các đường phố rồi đem thiêu ra tro.

Suốt hai trăm năm sau, các hoàng đế Đông La Mã tìm hết công thức thỏa hiệp này đến sắc lệnh dung hòa khác, nhưng trớ trêu là công thức nào cũng làm thêm một bên nổi giận. Tiêu biểu nhất là sắc chỉ Henôtikon, nghĩa là “Văn kiện Hiệp nhất”, do Hoàng đế Zênô ban hành năm 482 để đi vòng qua các thuật ngữ của Canxêđônia; kết quả là chẳng những không hàn gắn được phương Đông mà còn khiến Rôma cắt hiệp thông với Constantinôpôli suốt ba mươi lăm năm ròng, gọi là cuộc Ly giáo Acaciô.

Rốt cuộc, những cộng đoàn Kitô hữu không chấp nhận Công đồng Canxêđônia đã tách ra, thành gia đình các Giáo hội mà ngày nay gọi là các Hội Thánh Chính Thống Đông phương, bao gồm:

  • Hội Thánh Copte tại Ai Cập;
  • Hội Thánh Chính Thống Syria;
  • Hội Thánh Tông Truyền Armenia;
  • Hội Thánh Chính Thống Êthiôpia;
  • và về sau là Hội Thánh Chính Thống Syria Malankara tại Ấn Độ.

Qua bao thế kỷ dâu bể và những cơn bách hại dưới các triều đại Hồi giáo, các cộng đoàn anh em cổ kính ấy vẫn đứng vững đến hôm nay với hàng chục triệu tín hữu, giữ kho tàng phụng vụ và linh đạo thuộc hàng lâu đời nhất của Kitô giáo.

Mười lăm thế kỷ sau: cuộc gặp gỡ xóa nhòa hiểu lầm

Phải hơn một ngàn năm trăm năm sau, các vị mục tử mới ngồi lại bên nhau để chữa lành vết thương lịch sử năm 451.

Vào năm 1973, Chân phước Giáo hoàng Phaolô VI và Đức Giáo hoàng Shenouda III, vị thủ lãnh tối cao của Hội Thánh Chính Thống Copte, đã có cuộc hội ngộ lịch sử đầy cảm động tại thủ đô Rôma, lần đầu tiên kể từ sau cuộc chia rẽ năm 451, và cùng nhau đặt bút ký kết một bản Tuyên Bố Chung Về Đức Kitô. Hai vị mục tử tối cao đã đồng thanh tuyên xưng trọn vẹn cùng một đức tin tông truyền rằng: Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa trọn vẹn và là con người trọn vẹn. Hai vị cũng nhìn nhận những bất đồng năm 451 phần lớn do khác biệt cách diễn đạt và hoàn cảnh chính trị nghiệt ngã đã kéo hai bên xa nhau.

Tiếp bước ấy, Tòa Thánh còn ký những tuyên bố chung tương tự với các Giáo hội anh em khác: năm 1984 với Hội Thánh Chính Thống Syria do Đức Thượng phụ Ignatiô Zakka I ký kết, và năm 1996 với Hội Thánh Armenia do Đức Catholicos Karêkin I ký kết. Các văn kiện ấy đã gỡ được rào cản cốt lõi về Đức Kitô, nhưng các Giáo hội vẫn còn đang cầu nguyện và đối thoại để tiến tới ngày hiệp thông trọn vẹn bên cùng một Bàn Tiệc Thánh Thể.

Về phần Đức Giáo hoàng Lêô, ngài được muôn thế hệ kính cẩn khắc ghi tên tuổi như một trong số rất ít các vị Giáo hoàng mang danh hiệu “Lêô Cả”, được Hội Thánh tôn phong làm Tiến sĩ Hội Thánh và mừng kính hằng năm vào ngày 10 tháng Mười Một. Và chỉ đúng một năm sau ngày bế mạc Công đồng Canxêđônia, chính vị Giáo hoàng viết bức thư về hai bản tính ấy sẽ phải rời bàn làm việc, lên đường ra miền bắc nước Ý để đối diện tay không trước vó ngựa của vua Attila.

Cuối năm 451, các vị giám mục rời thị trấn Canxêđônia, xuống thuyền vượt qua eo biển Bosphore để trở về giáo phận của mình. Thế nhưng, suốt những ngày các nghị phụ phương Đông và phương Tây mải miết tranh luận về hai bản tính của Đức Kitô bên bờ eo biển ấy, ở tận phía bên ngoài biên giới của Đế quốc Rôma vẫn tồn tại những vương quốc cổ xưa đã đón nhận ánh sáng Tin Mừng qua nhiều thế hệ mà người Rôma hầu như chẳng mấy bận tâm để ý tới: một nơi nằm trên những cao nguyên lộng gió của xứ Armenia, và một nơi ngự trên những đỉnh núi cao chót vót của vương quốc Êthiôpia.

Thế nhưng, suốt những ngày các nghị phụ phương Đông và phương Tây mải miết tranh luận về hai bản tính của Đức Kitô bên bờ eo biển ấy, ở tận phía bên ngoài biên giới của Đế quốc Rôma vẫn tồn tại những vương quốc cổ xưa đã đón nhận ánh sáng Tin Mừng qua nhiều thế hệ mà người Rôma hầu như chẳng mấy bận tâm để ý tới: một nơi nằm trên những cao nguyên lộng gió của xứ Armenia, và một nơi ngự trên những đỉnh núi cao chót vót của vương quốc Êthiôpia.

Chương 48 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…trong hai bản tính, không lẫn lộn, không biến đổi, không phân chia, không tách rời.”

Định tín Canxêđônia
Từ Êphêsô năm 449 đến Canxêđônia năm 451, cuộc tranh luận về Đức Kitô đi từ bờ biển Tiểu Á sang bên kia eo biển Bosphore.

Những người trong chương

  • Hilariô · Vị phó tế hô “Chúng tôi phản đối!” ở Êphêsô về sau làm giáo hoàng. Nguyện đường ông xây kính Thánh Gioan Tông đồ vẫn còn trong nhà rửa tội Latêranô, Rôma.
  • Lêô Cả · Hội Thánh tôn ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh, mừng lễ ngài ngày 10 tháng Mười Một. Lá thư gửi Flavianô dài chừng mười trang vẫn đọc được trọn vẹn.
  • Pulkhêria · Hoàng hậu giữ lời khấn đồng trinh mà vẫn cầm quyền. Cả Hội Thánh Công giáo lẫn Chính Thống đều kính bà là thánh, lễ ngày 10 tháng Chín.

Nơi ấy hôm nay

  • Canxêđônia nay là quận Kadıköy của thành phố Istanbul, bên bờ châu Á của eo biển Bosphore. Nhà thờ Thánh Euphêmia nơi công đồng họp không còn nữa.
  • Êphêsô là phế tích bên bờ Thổ Nhĩ Kỳ. Nơi này được UNESCO công nhận di sản thế giới từ năm 2015, gồm cả nền nhà thờ kính Đức Maria.

Muốn đọc thêm

Hr 4,15 · Ga 11,1-44 · Thánh Lêô Cả, Tông thư gửi Flavianô · Định tín Canxêđônia (Denzinger 300–303) · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 49

Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa: ánh sáng đức tin ngoài biên giới đế quốc

Hai cậu bé sống sót sau một vụ tàu đắm đã đưa Tin Mừng vào vương quốc Aksum ra sao?

Khoảng 20 phút đọc