Tư liệu chương 49
Kiểm chứng chương 49: Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa
Đọc xong chương 49, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết có người sống mười ba năm dưới một cái hố, một cậu bé sống sót sau vụ đắm tàu thật sự trở thành giám mục, hay một vương quốc trên cao nguyên Êthiôpia đã in thánh giá lên tiền của mình. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Chương kể về ba dân tộc theo đạo Kitô ở ngoài biên giới đế quốc Rôma: người Armenia, người Gruzia và vương quốc Aksum bên Êthiôpia. Nguồn của chương có hai loại rất khác nhau. Một bên là những chuyện các dân tộc ấy tự kể về mình, được viết ra về sau và pha nhiều truyền thuyết. Một bên là những bằng chứng cứng: lời kể của sử gia Rufinô khoảng năm 400, lá thư của một hoàng đế mà Athanasiô chép lại trong sách của mình, và những đồng tiền vàng cùng bia đá của vua Êzana mà các nhà khảo cổ đã tìm thấy. Chương luôn tách hai loại ấy ra. Dưới đây bạn sẽ thấy từng chi tiết thuộc loại nào.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Khor Virap
Đan viện Khor Virap nằm ở tỉnh Ararat của Armenia, sát biên giới Thổ Nhĩ Kỳ. Núi Ararat (5.137 mét) ở phía Thổ Nhĩ Kỳ và nhìn thấy rất rõ từ đan viện, đúng như chương tả. Dưới nhà nguyện nhỏ có một hầm sâu chừng sáu mét, khách vẫn xuống được bằng chiếc thang sắt.
Tên “Khor Virap” nghĩa là “hố sâu” trong tiếng Armenia.
Về chuyện núi Ararat là nơi con tàu ông Nôê dừng lại: sách Sáng Thế chương 8, câu 4 chỉ nói tàu đậu “trên dãy núi Ararat”, tức vùng núi của xứ Urartu xưa, không chỉ đích danh ngọn núi ngày nay mang tên ấy. Chương nói đó là ngọn núi nhiều người tin là nơi tàu dừng, như vậy là đúng mức.
Mười ba năm dưới hố
Nguồn. Chuyện này nằm trong cuốn Lịch sử người Armenia mang tên Agathangelos, người tự nhận là thư ký của vua Tiriđatê. Các nhà nghiên cứu cho rằng sách được soạn khoảng giữa đến cuối thế kỷ V, tức hơn một trăm năm sau sự việc, và pha trộn nhiều truyền thuyết. Chương nói “hơn một trăm năm” là đúng.
Những chi tiết chương kể đều có trong Agathangelos:
- Grêgôriô sinh trong gia đình quý tộc và lớn lên ở Cappađôcia.
- Ông từ chối dâng vòng hoa lên tượng nữ thần Anahit.
- Ông bị quăng xuống hố, sống ở đó mười ba năm nhờ một bà góa thả bánh xuống. Có bản chép tay ghi mười lăm năm.
- Nữ tu Hripsimê cùng các bạn trốn từ Rôma sang rồi bị giết. Người Armenia tôn kính các vị là thánh, và hai nhà thờ thế kỷ VII ở Vagharshapat mang tên thánh Hripsimê và thánh Gayanê được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
- Nhà vua hóa điên, và người em gái ông, tên Khosrovidukht, nằm mơ.
- Grêgôriô được kéo lên, cầu nguyện, nhà vua lành bệnh.
Chương tự nói rằng chi tiết nào thật, chi tiết nào về sau thêm vào thì không ai biết chắc.
Năm Armenia theo đạo. Truyền thống Armenia ghi năm 301. Nhiều sử gia ngày nay, dựa vào việc Grêgôriô được tấn phong ở Xêdarê bởi giám mục Lêôntiô (người có mặt ở Nicêa năm 325), đặt việc này vào khoảng năm 314. Năm 2001, Armenia mừng một ngàn bảy trăm năm Kitô giáo, và Đức Gioan Phaolô II đã đến nước này dịp ấy.
Chương nói Armenia làm việc ấy trước Rôma mấy chục năm. Đế quốc Rôma nhận Kitô giáo làm đạo chính thức năm 380 (xem chương 42), tức sáu mươi đến tám mươi năm sau.
Êchmiadzin. Theo truyền thống, Grêgôriô dựng nhà thờ ở đây sau một thị kiến, trong đó Người Con Một từ trời xuống chỉ chỗ. “Êchmiadzin” nghĩa là “Đấng Duy Nhất Sinh Ra đã xuống”. Nhà thờ hiện nay phần lớn được xây lại giữa thế kỷ V và VII, và sửa nhiều lần về sau. Đây là tòa của Catholicos, vị đứng đầu Hội Thánh Armenia. UNESCO công nhận nhà thờ chính tòa và các nhà thờ quanh đó là Di sản Thế giới năm 2000.
Người phụ nữ với cây thánh giá bằng cành nho
Nguồn. Sử gia Rufinô thành Aquilêia viết Lịch sử Hội Thánh khoảng năm 402 (chương nói “khoảng năm 400”); chuyện này ở quyển 10, chương 11. Ông nói ông nghe chuyện từ Bacuriô, một hoàng tử xứ Iberia, tên cũ của Gruzia, từng làm tướng trong quân đội Rôma. Như vậy nguồn này sớm hơn chuyện Armenia, như chương nói.
Những chi tiết của Rufinô: một phụ nữ bị bắt làm tù binh sống đạo đức và cầu nguyện, chữa một đứa trẻ rồi chữa cả hoàng hậu. Nhà vua đi săn, gặp bóng tối bất ngờ, kêu cầu Thiên Chúa của người phụ nữ ấy và ánh sáng trở lại. Ông theo đạo và xin hoàng đế Constantinô gửi linh mục sang. Chương kể đúng.
Rufinô không nêu tên người phụ nữ, nhà vua hay hoàng hậu. Các tên Ninô, Mirian và Nana đến từ các biên niên sử Gruzia viết về sau, nhất là bộ Cuộc trở lại của Kartli, vào khoảng thế kỷ IX hay X.
Cây thánh giá cành nho. Đây là truyền thống Gruzia về sau, kể rằng bà buộc hai cành nho bằng chính tóc mình. Cây thánh giá được tôn kính là của bà hiện giữ ở nhà thờ chính tòa Sioni ở Tbilisi. Kiểu thánh giá có hai cánh ngang hơi rủ xuống là biểu tượng quen thuộc của Hội Thánh Chính Thống Gruzia.
Việc Gruzia theo đạo thường được đặt vào khoảng năm 330 đến 337.
Hai cậu bé trên con tàu đắm
Vương quốc Aksum. Nằm ở miền bắc Êthiôpia và Eritrea ngày nay, mạnh nhất từ thế kỷ I đến thế kỷ VII. Nó kiểm soát cảng Adulis trên Biển Đỏ. Ngôn sứ Mani của Ba Tư, vào thế kỷ III, kể Aksum là một trong bốn vương quốc lớn của thế giới, cùng với Rôma, Ba Tư và Trung Hoa.
Tiền riêng bằng vàng. Aksum đúc tiền vàng, bạc và đồng từ khoảng năm 270. Rất ít vương quốc châu Phi thời ấy có tiền riêng.
Những cột đá khổng lồ. Gọi là các cột đá (stele) của Aksum. Cột lớn nhất, cao chừng ba mươi ba mét, đã đổ, có lẽ ngay khi đang dựng. Một cột cao chừng hai mươi bốn mét bị quân Ý của Mussolini khuân về Rôma năm 1937, được trả lại Aksum năm 2005 và dựng lại năm 2008. UNESCO công nhận khu tàn tích Aksum là Di sản Thế giới năm 1980.
Nguồn của chuyện hai cậu bé. Rufinô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 9 và 10. Ông nói ông nghe chuyện từ chính Êđêsiô, người về sau làm linh mục ở Tyrô. Đó là một lời chứng rất gần.
Những chi tiết chương kể đều có trong Rufinô:
- Triết gia Mêrôpiô thành Tyrô đi thuyền sang Ấn Độ cùng hai cậu bé.
- Tàu ghé một bến lấy nước, dân địa phương giết hết mọi người, chỉ tha hai cậu đang ngồi học bài dưới gốc cây.
- Êđêsiô làm người rót rượu cho vua, Frumentiô giữ sổ sách hoàng gia.
- Hoàng hậu xin hai anh em ở lại giúp nuôi vị vua nhỏ.
- Frumentiô tập hợp các thương nhân Kitô hữu lại cầu nguyện.
- Khi vua lớn, hai anh em xin về. Êđêsiô về Tyrô, Frumentiô đến Alêxanđria gặp Athanasiô.
- Athanasiô hỏi còn ai thích hợp hơn chính Frumentiô và tấn phong ông làm giám mục.
Rufinô không nêu tên vị vua nhỏ. Việc đồng nhất ông với vua Êzana dựa vào lá thư của Constantiô II (xem dưới), nơi tên Êzana xuất hiện.
“Còn ai hơn chính anh?”
Tên gọi của Frumentiô. Abba Salama nghĩa là “Cha của Bình An”, Kesate Birhan nghĩa là “Đấng Mở Ra Ánh Sáng”. Đây là những danh hiệu Hội Thánh Êthiôpia dùng. Ông được kể là giám mục (abuna) đầu tiên của Êthiôpia. Việc tấn phong thường được đặt vào khoảng năm 330 đến 340, khi Athanasiô ở Alêxanđria giữa các lần bị đày.
Phó tế Philípphê và người Êthiôpia. Sách Công vụ Tông đồ, chương 8, câu 27, kể Philípphê gặp một viên quan thái giám người Êthiôpia, đại thần của nữ hoàng Êthiôpia, đang ngồi xe và đọc ngôn sứ Isaia. Truyền thống Êthiôpia cho rằng ông mang đức tin về quê. Các nhà nghiên cứu nhắc rằng xứ “Êthiôpia” của Luca nằm xa hơn về thượng nguồn sông Nin, ở Nubia, nơi các nữ hoàng vùng Meroë mang danh hiệu kandake.
Bằng chứng từ đồng tiền và bia đá
Đây là phần chắc chắn nhất của chương, và bạn có thể tự xem.
Tiền của Êzana. Những đồng tiền đầu triều Êzana mang hình đĩa mặt trời và vầng trăng lưỡi liềm, biểu tượng các thần của Aksum. Những đồng tiền về sau thay hai hình ấy bằng một cây thánh giá. Đó là một trong những đồng tiền đầu tiên trên thế giới có hình thánh giá, nên chữ “đầu tiên” trong chương nên hiểu là “trong số những đồng tiền đầu tiên”. Bảo tàng Anh và nhiều bảo tàng khác có mẫu. Bạn có thể tìm ảnh dưới tên “đồng tiền Ezana”.
Bia đá. Ở Aksum có nhiều bia của Êzana, viết bằng tiếng Ge’ez, tiếng Hy Lạp và chữ Nam Ả Rập. Những bia đầu nhắc các thần cũ, như thần chiến tranh Mahrem. Một bia về sau, kể chiến dịch đánh dân Nubia, mở đầu bằng những chữ “Nhờ quyền năng của Chúa tể trời và đất…”. Một bia bằng tiếng Hy Lạp, tìm thấy năm 1969, nói rõ hơn nữa, nhắc đến đức tin nơi Thiên Chúa và quyền năng của Cha, Con và Thánh Thần. Các bia này vẫn còn ở Aksum.
Lá thư của Constantiô II. Athanasiô chép nguyên văn trong cuốn Biện hộ gửi Constantiô, đoạn 31. Thư gửi “Aizanas và Sazanas”, hai vua của Aksum, đòi gửi Frumentiô sang Alêxanđria để Georgiô, giám mục phái Ariô mà hoàng đế đã đặt thay Athanasiô, xét lại đức tin của ông. Thư viết khoảng năm 356. Chương kể đúng, và nói thêm rằng không có gì cho thấy vua Aksum đã nghe theo. Điều đó đúng với những gì các nguồn cho biết.
Bảng chữ cái cho Lời Chúa
Mesrop Mashtots. Nguồn chính là Cuộc đời Mashtots của Koriun, môn đệ ông, viết khoảng năm 440 đến 450. Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên viết bằng tiếng Armenia.
- Mesrop làm bảng chữ cái khoảng năm 405 cùng Catholicos Sahak, theo Koriun.
- Ông từng làm thư ký trong văn phòng hoàng gia. Koriun kể thế (chương 2).
- Bảng có ba mươi sáu chữ cái. Về sau thêm hai chữ, thành ba mươi tám.
- Theo Koriun, câu đầu tiên viết bằng bộ chữ mới là Châm Ngôn 1,2, trong chương dịch là “để biết khôn ngoan và học đòi kỷ luật, để hiểu những lời thông minh sáng suốt”.
“Nữ hoàng của các bản dịch”. Danh hiệu này do học giả người Pháp Mathurin Veyssière de La Croze đặt cho bản Kinh Thánh Armenia vào thế kỷ XVIII.
Chữ cho người Gruzia và người Albania vùng Caucasus. Koriun nói Mesrop cũng làm chữ cho hai dân tộc ấy. Albania vùng Caucasus là một dân tộc cổ ở nơi nay là Azerbaijan. Các nhà nghiên cứu Gruzia thì cho chữ của họ có nguồn gốc riêng. Câu hỏi này vẫn còn tranh luận, và chương theo lời Koriun. Năm 1996, người ta tìm được trong một bản chép tay ở Tu viện Thánh Catarina trên núi Sinai những trang viết bằng chữ Albania vùng Caucasus, xác nhận bộ chữ ấy có thật.
Ngày nay ở Yerevan, Matenadaran, viện giữ bản thảo cổ, mang tên Mesrop Mashtots và giữ hàng chục ngàn bản chép tay.
Chữ Quốc ngữ. Chuyện so sánh với Việt Nam là điều người kể đặt vào chương, để người đọc Việt thấy gần gũi. Nó nối công việc của Mesrop với thứ chữ được định hình ở Việt Nam vào thế kỷ XVII, mà chương 108 và chương 110 kể thêm.
Kinh Thánh bằng tiếng Ge’ez. Truyền thống Êthiôpia gắn việc dịch với “Chín Vị Thánh”, những đan sĩ từ Syria và thế giới Byzantine sang Aksum vào cuối thế kỷ V. Các nhà nghiên cứu đặt việc dịch dần trải qua các thế kỷ V đến VII. Ge’ez vẫn là tiếng phụng tự của Hội Thánh Êthiôpia và Eritrea. Những điệu múa trong phụng vụ do các dabtara, tức ca viên và thầy dạy phụng vụ, thực hiện, với trống và gậy.
Ở lại một mình
Trận Avarayr diễn ra ngày 26 tháng Năm năm 451. Nguồn là sử gia Armenia Yeghishe, cuốn Lịch sử Vardan và cuộc chiến Armenia viết ở thế kỷ V, và Lazar thành Parpi. Tướng Vardan Mamikônian tử trận. Vua Ba Tư là Yazdegerd II, người muốn ép người Armenia theo đạo Zoroaster, đạo thờ lửa.
Hòa ước Nvarsak năm 484 cho người Armenia tự do giữ đạo. Chương nói “ba mươi ba năm sau”, đúng.
Lễ Vartanants được mừng vào thứ Năm trước Mùa Chay theo lịch Hội Thánh Armenia. Hội Thánh Armenia tôn Vardan và các bạn ông là thánh.
Vắng mặt ở Canxêđônia. Hội Thánh Armenia không có đại diện ở Canxêđônia năm 451. Công nghị Dvin năm 506, rồi năm 554, chính thức bác bỏ Canxêđônia. Về các Hội Thánh Chính Thống Đông phương, xem chương 48.
Khachkar. Là những tấm đá khắc thánh giá của người Armenia. Năm 2010, UNESCO công nhận nghệ thuật khachkar là di sản văn hóa phi vật thể. Ở Noratus, gần hồ Sevan, có một nghĩa địa với gần một ngàn tấm.
Lalibela. Vua Lalibela trị vì khoảng cuối thế kỷ XII đầu thế kỷ XIII. Mười một nhà thờ đục trong đá nguyên khối ở Lalibela được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1978. Nhà thờ thánh Giêorgiô (Bete Giyorgis) có mặt bằng hình thánh giá khi nhìn từ trên cao, như chương tả.
Những người trong chương
Grêgôriô Đấng Soi Sáng (khoảng 257–331), người đem đức tin đến Armenia.
Tiriđatê III, vua Armenia.
Hripsimê và Gayanê, các nữ tu tử đạo ở Armenia.
Ninô, người phụ nữ đem đức tin đến Gruzia.
Mirian III và Nana, vua và hoàng hậu Gruzia.
Bacuriô, hoàng tử Gruzia, người kể chuyện cho Rufinô.
Rufinô thành Aquilêia, sử gia Hội Thánh.
Mêrôpiô, triết gia thành Tyrô.
Frumentiô (Abba Salama), giám mục đầu tiên của Aksum. Êđêsiô, người đồng hành, được kể là em ông.
Êzana, vua Aksum giữa thế kỷ IV.
Athanasiô, giám mục Alêxanđria.
Constantiô II, hoàng đế.
Mesrop Mashtots (362–440), người làm ra bảng chữ cái Armenia. Sahak, Catholicos Armenia. Koriun, môn đệ của Mesrop.
Vardan Mamikônian, tướng Armenia, tử trận năm 451.
Lalibela, vua Êthiôpia, thế kỷ XII và XIII.
Những nơi trong chương
Khor Virap, tỉnh Ararat, Armenia. Núi Ararat, bên Thổ Nhĩ Kỳ. Êchmiadzin (Vagharshapat), Armenia. Iberia, nay là Gruzia. Tbilisi, nhà thờ Sioni. Aksum, miền bắc Êthiôpia. Adulis, cảng cổ trên Biển Đỏ, nay thuộc Eritrea. Tyrô. Alêxanđria. Avarayr, nay thuộc tỉnh Tây Azerbaijan bên Iran. Lalibela, Êthiôpia.
Đọc thêm
Ba chương ngắn của Rufinô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 9 đến 11) kể chuyện Frumentiô và Ninô chỉ trong vài trang, và có bản dịch tiếng Anh. Nếu thích hình ảnh, hãy tìm ảnh những đồng tiền vàng của vua Êzana trước và sau khi ông theo đạo: đó là cách đơn giản nhất để thấy một vương quốc đổi đức tin.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 20 (các tông đồ đi về miền xa), chương 41 (Athanasiô), chương 48 (Canxêđônia), chương 50 (Rôma sụp đổ) và chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và chữ Quốc ngữ).