Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 300–451 · Cao nguyên Armenia và cao nguyên Êthiôpia

Chương 49

Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa: ánh sáng đức tin ngoài biên giới đế quốc

Khoảng năm 300–451 · Cao nguyên Armenia và cao nguyên Êthiôpia

Giáo hoàng Marcellinô … Lêô CảHoàng đế Điôclêtianô … Marcianô

Ở miền nam đất nước Armenia, trên một ngọn đồi nhỏ giữa những vườn nho, có một ngôi đan viện cổ kính mang tên Khor Virap.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 300–451 (và nhìn sang thế kỷ XIII)

  1. Armenia
  2. Gruzia (Iberia)
  3. Aksum (Êthiôpia)
  4. Alêxanđria
Armenia và Gruzia trên rặng Caucasus, Aksum trên cao nguyên Êthiôpia: ba dân tộc nhận đạo ngoài biên giới đế quốc Rôma.
Bắt đầu đọc

Chương 49

Khoảng năm 300–451 · Cao nguyên Armenia và cao nguyên Êthiôpia

Nơi chốn
Armenia, Gruzia (Iberia), Aksum (Êthiôpia), Alêxanđria
Giáo hoàng
Marcellinô … Lêô Cả
Hoàng đế
Điôclêtianô … Marcianô

Ở miền nam đất nước Armenia, trên một ngọn đồi nhỏ giữa những vườn nho, có một ngôi đan viện cổ kính mang tên Khor Virap. Khách hành hương đến đây một phần vì cảnh trí hùng vĩ: đứng từ sân đan viện nhìn qua bên kia biên giới là ngọn núi Ararat phủ tuyết trắng quanh năm, ngọn núi mà nhiều người tin là nơi con tàu của ông Nôê đã dừng lại sau cơn đại hồng thủy. Thật ra, sách Kinh Thánh chỉ ghi rằng con tàu đậu “trên dãy núi Ararat”, tức cả một dãy núi rộng lớn chứ không phải một đỉnh núi riêng lẻ. Nhưng người Armenia tìm về ngọn đồi này còn vì một lý do khác: họ đến để kính viếng một cái hố sâu.

Trong gian nhà nguyện nhỏ lát đá, nền nhà để hở một lỗ tròn dẫn xuống lòng đất. Một chiếc thang sắt dựng đứng thả sâu chừng sáu mét xuống một căn hầm đá ẩm thấp, tối đen như mực. Trong tiếng Armenia, cái tên “Khor Virap” mang nghĩa đen là “cái hố sâu”. Người Armenia tin rằng vào khoảng năm 300, ngay dưới đáy căn hầm tối tăm ấy, có một người đã sống sót suốt mười ba năm.

Tên của ngài là Grêgôriô, và cả dân tộc Armenia tôn ngài là “Đấng Soi Sáng”.

Mười ba năm dưới hố sâu

Câu chuyện cảm động này được ghi chép lại trong tác phẩm của một sử gia người Armenia lấy bút danh là Agathangelos, biên soạn hơn một trăm năm sau các biến cố lịch sử, nên sự thật và truyền thuyết dân gian đã quyện chặt vào nhau. Đại để như sau:

Grêgôriô vốn xuất thân từ một gia đình quý tộc Armenia, thuở nhỏ sang Cappađôcia ăn học và chịu phép Rửa tại đó. Khi trở về quê hương, ông vào cung phục vụ vua Tiriđatê III. Vào một ngày lễ lớn, nhà vua truyền lệnh cho ông phải dâng vòng hoa lên bức tượng của nữ thần Anahit, nhưng Grêgôriô dứt khoát từ chối. Nhà vua nổi giận cho tra tấn ông rồi quăng xuống hố sâu Khor Virap, nơi triều đình vẫn thả tử tội xuống cho chết dần giữa rắn rết và bọ cạp.

Thế nhưng, ông đã không chết. Một bà góa nghèo ở gần đó, ngày này qua tháng khác, lén thả xuống miệng hố từng mẩu bánh khô để ông cầm cự. Mười ba năm trôi qua như thế, giữa bùn lầy ẩm ướt và bóng tối đặc quánh.

Cũng trong quãng thời gian ấy, có một nhóm trinh nữ đã dâng mình cho Đức Kitô trốn cuộc bách hại của Hoàng đế Điôclêtianô, dắt díu nhau từ Rôma sang tận Armenia lánh nạn. Trong nhóm trinh nữ ấy có nàng Hripsimê rất xinh đẹp. Vua Tiriđatê vừa thấy đã say mê và ép nàng làm vợ, nhưng Hripsimê thà chịu chết chứ quyết không bội ước lời khấn trọn đời thuộc về Đức Kitô. Bị cự tuyệt, nhà vua giết nàng cùng các chị em đồng hành. Truyện kể rằng ngay sau tội ác ấy, nhà vua bỗng phát điên, gầm rú lang thang ngoài đồng như một con thú.

Người em gái của nhà vua nằm chiêm bao và thấy rằng chỉ duy nhất người tù đang bị giam dưới đáy hố sâu mới có thể chữa lành bệnh cho anh trai mình. Quân lính chạy đến Khor Virap kéo Grêgôriô lên. Trước mắt mọi người là một thân hình gầy trơ xương mà vẫn còn sống. Không chút oán hận, ngài đặt tay cầu nguyện, và nhà vua khỏi bệnh.

Grêgôriô và bước ngoặt Armenia
Grêgôriô và bước ngoặt Armenia

Trong thiên truyện ấy, chi tiết nào là lịch sử thuần túy, chi tiết nào được lòng đạo đức đời sau tô điểm thêm, ngày nay không ai phân định rạch ròi được. Nhưng kết cục thì là sự thật: vua Tiriđatê III cùng triều đình xin chịu phép Rửa, và Armenia trở thành vương quốc đầu tiên trên thế giới nhận Kitô giáo làm quốc giáo. Truyền thống Armenia ghi biến cố này vào năm 301, trong khi nhiều nhà sử học hiện đại đặt mốc thời gian muộn hơn một chút, vào khoảng năm 314. Dù theo cách tính nào thì Armenia cũng đã đi trước Đế quốc Rôma tới mấy chục năm, bởi mãi đến năm 380 Rôma mới tuyên bố Kitô giáo là quốc giáo.

Sau đó, Thánh Grêgôriô sang thành Xêdarê ở xứ Cappađôcia để lãnh nhận chức giám mục, rồi về quê xây dựng Hội Thánh. Người dân Armenia kể lại rằng tại Êchmiadzin, ngài thấy một thị kiến: Con Một Thiên Chúa từ trời ngự xuống, chỉ chỗ đặt nền móng cho ngôi thánh đường. Cái tên Êchmiadzin trong tiếng Armenia có nghĩa là “Đấng Duy Nhất Sinh Ra đã ngự xuống”. Ngôi nhà thờ chính tòa ấy qua bao thế kỷ đã được trùng tu nhiều lần trên nền cũ, ngày nay vẫn là ngai tòa của Đức Catholicos, vị giáo chủ đứng đầu Hội Thánh Armenia, và thường được xem là một trong những ngôi nhà thờ chính tòa cổ xưa nhất thế giới. Nằm gần đó còn có hai ngôi nhà thờ từ thế kỷ thứ VII mang tên Thánh nữ Hripsimê và người bạn đồng hành của nàng là Thánh nữ Gayanê; UNESCO đã ghi quần thể này vào danh sách Di sản Thế giới.

Dân tộc Armenia chưa bao giờ quên dấu mốc lịch sử thiêng liêng ấy: vào năm 2001, cả đất nước đã tưng bừng cử hành đại lễ kỷ niệm một ngàn bảy trăm năm đón nhận ánh sáng Kitô giáo, và Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã đích thân đến tận nơi để cùng chung vui đại lễ với họ.

Ra khỏi bản đồ của đế quốc

Xưa nay, người ta quen kể ba thế kỷ đầu của Hội Thánh như chuyện xảy ra bên trong Đế quốc Rôma: từ Giêrusalem, Antiôkhia, Alêxanđria cho đến Rôma. Thế nhưng, Lời của Thiên Chúa giống như làn gió tự do, chẳng bao giờ chịu dừng bước trước bất kỳ bức tường thành kiên cố hay đường biên giới chính trị nào.

Ở phía đông, vượt qua bên kia dòng sông Euphrates, là Đế quốc Ba Tư hùng mạnh; còn ở phía nam, qua sa mạc Ai Cập, là những vương quốc châu Phi xa xôi. Các quân đoàn Rôma chưa bao giờ đặt chân tới những miền đất ấy. Thế nhưng, những đoàn thương nhân rong ruổi buôn bán thì có, những người nô lệ bị lưu lạc thì có, và cả những tín hữu chạy trốn các cơn bão bách hại cũng có: họ trân trọng mang theo hạt giống Tin Mừng trong gói hành lý đơn sơ của mình, hễ bước chân dừng lại ở đâu là âm thầm gieo hạt ở đó.

Ngoài tầm với của đại bàng Rôma, ngọn lửa về phương Đông
Ngoài tầm với của đại bàng Rôma, ngọn lửa về phương Đông

Cây thánh giá cành nho buộc bằng tóc

Nằm ngay ở phía bắc Armenia, giữa rặng núi Caucasus, là vương quốc Iberia, chính là đất nước Gruzia ngày nay. Chuyện họ đón nhận đức tin còn được ghi chép sớm hơn cả chuyện Armenia: sử gia Rufinô thành Aquileia, khi viết sử vào khoảng năm 400, kể rằng ông nghe chuyện này từ chính miệng một hoàng tử người Gruzia tên là Bacuriô, người từng giữ chức tướng lĩnh trong quân đội Rôma.

Vào đầu thế kỷ thứ IV, một người phụ nữ Kitô hữu bị bắt làm tù binh trong chiến tranh và bị giải về vương quốc Iberia; người Gruzia gọi bà là Ninô. Nơi đất khách, bà sống khắc khổ, ăn chay và cầu nguyện đêm ngày. Người bệnh tìm đến, nhờ lời bà cầu nguyện mà được chữa lành. Theo lời kể của sử gia Rufinô, bà đã chữa khỏi một em bé đang hấp hối, rồi sau đó chữa lành bệnh cho chính vị hoàng hậu của vương quốc. Các bộ biên niên sử Gruzia biên soạn về sau ghi tên vị hoàng hậu này là Nana.

Lúc ban đầu, vua Mirian vẫn bán tín bán nghi. Thế rồi, truyền thống kể lại rằng một hôm nhà vua đang đi săn trong rừng sâu thì giữa ban ngày trời bỗng tối sầm như đêm ba mươi. Lạc lối và hoảng sợ, nhà vua kêu cầu Thiên Chúa của người nữ tù binh hãy ra tay cứu giúp mình. Lời khẩn cầu vừa dứt thì mặt trời sáng trở lại.

Trở về hoàng cung, nhà vua và hoàng hậu xin học giáo lý, chịu phép Rửa và dạy đức tin mới cho thần dân. Nhà vua còn sai sứ sang Constantinôpôli xin Hoàng đế Constantinô gửi linh mục sang; các sử gia thường xác định thời điểm vương quốc Iberia chính thức theo đạo là vào khoảng năm 330 đến năm 337.

Ninô giữa miền Caucasus
Ninô giữa miền Caucasus

Người Gruzia muôn đời nhớ hình ảnh Thánh nữ Ninô đã bẻ hai cành nho tươi, uốn chéo thành hình cây thánh giá rồi cắt chính mái tóc của mình để buộc chặt lại. Cây thánh giá ấy đến nay vẫn được giữ tại Nhà thờ Chính tòa Sioni ngay giữa thủ đô Tbilisi; và kiểu dáng thánh giá Gruzia, với hai đầu thanh ngang hơi rủ mềm xuống tựa như những cành nho trĩu quả, vẫn luôn là biểu tượng đặc trưng của Hội Thánh Chính Thống Gruzia.

Hai cậu bé trên con tàu đắm

Xa về phương nam, trên cao nguyên Đông Phi, là vương quốc Aksum giàu có, thuộc lãnh thổ đất nước Êthiôpia ngày nay. Vương quốc Aksum nắm những thương cảng bên bờ Biển Đỏ, nơi tàu buôn qua lại giữa Ai Cập và Ấn Độ. Ngay từ khoảng năm 270, Aksum đã tự đúc tiền tệ riêng bằng vàng, bạc và đồng, một thành tựu hiếm có đối với một vương quốc châu Phi thời bấy giờ. Vào thế kỷ thứ III, Mani, người sáng lập đạo Mani bên Ba Tư, còn xếp Aksum vào hàng bốn đế quốc lớn nhất thế giới, ngang với Rôma, Ba Tư và Trung Hoa.

Các vua Aksum xưa còn dựng những cột tháp đá khổng lồ, mỗi cột đẽo từ một khối đá nguyên. Ngọn cột lớn nhất cao tới khoảng ba mươi ba mét đã bị đổ sập ngay sau khi dựng, hoặc có lẽ ngay trong lúc đang được kéo dựng lên, và những mảnh vỡ vẫn nằm tại chỗ giữa cỏ xanh; một ngọn cột khác cao khoảng hai mươi bốn mét từng bị quân đội Ý chở về Rôma vào năm 1937, mãi đến năm 2005 mới được trao trả lại cho Êthiôpia và được dựng lại năm 2008. Tổ chức UNESCO đã công nhận quần thể di tích Aksum là Di sản Thế giới từ năm 1980.

Chính sử gia Rufinô cũng là người thuật lại câu chuyện khởi nguyên đức tin tại vùng đất này, và ông khẳng định mình đã được nghe kể trực tiếp từ một trong hai nhân vật chính trong cuộc. Vào đầu thế kỷ thứ IV, một nhà triết học quê ở thành Tyrô tên là Mêrôpiô đi tàu sang Ấn Độ, dẫn theo hai cậu bé họ hàng là Frumentiô và Êđêsiô. Trên đường về, tàu ghé một bến cảng bên Biển Đỏ lấy nước ngọt; vì cư dân địa phương lúc ấy đang có hiềm khích thù địch với người Rôma nên họ đã ùa lên tàu giết sạch tất cả thủy thủ đoàn, duy chỉ có hai cậu bé được tha mạng vì người ta bắt gặp hai đứa trẻ đang ngồi nép mình dưới gốc cây chăm chú học bài. Họ dẫn hai cậu bé về dâng vua Aksum.

Thấy hai cậu bé sáng dạ lại ngoan ngoãn, nhà vua rất thương: cậu em Êđêsiô được làm người rót rượu cho vua, còn cậu anh Frumentiô lanh lợi và trung thực được giao coi sổ sách và văn khố hoàng gia. Khi nhà vua băng hà, hoàng hậu van nài hai anh em ở lại giúp bà nuôi dạy vị vua nhỏ tuổi là hoàng tử Êzana.

Vốn là một Kitô hữu nhiệt thành, bên cạnh việc tận tụy lo toan việc triều chính, Frumentiô đã chủ động tìm kiếm những thương nhân Kitô hữu người Rôma đang đến buôn bán tại kinh thành, khích lệ họ thường xuyên quy tụ lại cầu nguyện và giúp đỡ họ có nơi chốn hội họp ổn định: cứ thế, một cộng đoàn nhỏ âm thầm bén rễ giữa kinh đô.

Thương nhân Kitô hữu ở Aksum
Thương nhân Kitô hữu ở Aksum

“Còn ai hơn chính anh?”

Khi hoàng tử Êzana trưởng thành và chính thức lên ngôi kế vị, hai chàng trai xin về quê. Người em Êđêsiô về Tyrô và sau đó chịu chức linh mục; còn người anh Frumentiô thì lặn lội tìm đến thành Alêxanđria bên Ai Cập để diện kiến vị giám mục lừng danh là Thánh Athanasiô, nhân vật mà chúng ta đã gặp gỡ ở chương 41. Ông kể lại tường tận câu chuyện về cộng đoàn non trẻ ở xứ Aksum xa xôi và tha thiết khẩn xin ngài cử một vị giám mục sang chăm sóc mục vụ cho các Kitô hữu tại đó.

Lắng nghe hết đầu đuôi câu chuyện, theo lời thuật lại của Rufinô, Thánh Athanasiô đã nhìn thẳng vào ông và đáp lại bằng một câu hỏi đầy xác tín: “Còn ai thích hợp hơn chính anh, người đã mang Thần Khí của Thiên Chúa đến nơi ấy?” Rồi ngài đặt tay truyền chức giám mục Aksum cho chính Frumentiô.

Từ Aksum đến Alêxanđria
Từ Aksum đến Alêxanđria

Đức Giám mục Frumentiô quay trở lại Êthiôpia trong niềm hân hoan vỡ òa của đoàn dân: người dân địa phương đón tiếp ngài như chào đón một người cha thân yêu trở về, trìu mến tôn gọi ngài là Abba Salama, nghĩa là “Cha của Bình An”, và Kesate Birhan, nghĩa là “Đấng Mở Ra Ánh Sáng”. Không lâu sau, chính vua Êzana cũng mở lòng đón nhận đức tin Kitô giáo, và các nhà khảo cổ học hiện đại đã tìm thấy những bằng chứng vật chất không thể chối cãi về bước ngoặt này: những đồng tiền vàng được đúc trong những năm đầu triều đại của Êzana vẫn còn mang biểu tượng đĩa mặt trời và vầng trăng lưỡi liềm của các vị thần ngoại giáo xưa cũ, nhưng ở những năm về sau, hai biểu tượng ấy đã được thay thế hoàn toàn bằng hình cây thánh giá. Đó là một trong những đồng tiền đầu tiên trên thế giới mang hình thập giá. Những đồng tiền ấy nay còn ở Bảo tàng Anh cùng nhiều viện bảo tàng lớn khác. Còn có một tấm bia đá của nhà vua mở đầu bằng lời: “Nhờ quyền năng của Chúa tể trời và đất…”

Thế nhưng, ngay cả Aksum ở tận rìa thế giới cũng bị cuốn vào các cuộc tranh luận thần học ở Alêxanđria. Hoàng đế Rôma Constantiô II, một người ủng hộ lạc giáo Ariô và đang tìm mọi cách lật đổ Thánh Athanasiô, đã gửi thư cho vua Êzana cùng người em trai của vua, đòi giải Giám mục Frumentiô sang Alêxanđria để một giám mục phái Ariô xét lại đức tin của ngài, chỉ bởi vì ngài do chính tay Thánh Athanasiô truyền chức. Chúng ta biết bức thư này là nhờ chính Thánh Athanasiô đã chép lại nguyên văn trong một tác phẩm của ngài, và không có dấu hiệu nào cho thấy nhà vua xứ Aksum đã tuân theo mệnh lệnh vô lý ấy.

Các Kitô hữu Êthiôpia còn giữ một ký ức xưa hơn nữa. Sách Công vụ Tông đồ từng thuật lại câu chuyện thầy phó tế Philípphê gặp “một người Êthiôpia, một viên thái giám, làm quan đại thần” của nữ hoàng xứ Êthiôpia đang ngồi xe trên đường về nước, đọc sách ngôn sứ Isaia. Truyền thống Êthiôpia tin rằng chính vị quan ấy sau khi chịu phép Rửa đã mang hạt giống đức tin đầu tiên về quê hương. Dù vậy, các nhà sử học lưu ý rằng “Êthiôpia” trong trang sách của Thánh Luca thực ra là vùng thượng nguồn sông Nin thuộc xứ Nubia, còn lịch sử được kiểm chứng của vương quốc Aksum thì khởi đầu từ cậu bé thành Tyrô ngồi học bài dưới gốc cây năm nào.

Bảng chữ cái cho Lời Chúa

Một khi đã mở lòng tin nhận Đức Kitô, cả hai dân tộc cổ kính ấy đều cháy bỏng một khát vọng chung: được lắng nghe và đọc Lời của Thiên Chúa bằng chính tiếng mẹ đẻ thân thương của mình.

Người dân Armenia có ngôn ngữ nói riêng nhưng suốt bao đời lại chưa hề có bộ chữ viết riêng; toàn bộ kinh sách đều phải chép bằng chữ Hy Lạp hoặc chữ Syria, khiến đại đa số người dân bình dị đành chịu cảnh mù chữ trước kho tàng Lời Chúa. Vào khoảng năm 405, một đan sĩ uyên bác tên là Mesrop Mashtots, người từng làm thư ký trong văn phòng hoàng gia, đã cùng với Đức Catholicos Sahak bắt tay tạo chữ viết. Ngài đi nhiều nơi, học nhiều hệ chữ khác nhau rồi tạo nên bảng chữ cái ba mươi sáu ký tự. Theo lời kể của Koriun, người môn đệ thân tín của ngài, câu văn đầu tiên được viết thử nghiệm bằng bộ chữ cái mới này chính là lời mở đầu của sách Châm Ngôn trong Kinh Thánh:

“Để biết khôn ngoan và học đòi kỷ luật, để hiểu những lời thông minh sáng suốt.”

Mesrop bên bàn chữ viết
Mesrop bên bàn chữ viết

Rồi Mesrop cùng các môn đệ dịch trọn Kinh Thánh sang tiếng Armenia, cân nhắc từng chữ, chuốt từng câu. Bản dịch đẹp đến mức nhiều thế kỷ sau, giới học giả gọi nó là “nữ hoàng của các bản dịch”. Koriun còn cho biết Mesrop đã sáng tạo chữ viết cho cả người Gruzia lẫn người Albania vùng Caucasus, dẫu người Gruzia có truyền thống riêng về nguồn gốc chữ viết của dân tộc mình. Bảng chữ cái tiếng Armenia do Thánh Mesrop sáng tạo, sau này được bổ sung thêm hai chữ cái, chính là chữ người Armenia vẫn dùng hằng ngày đến hôm nay; và ngay tại thủ đô Yerevan, thư viện bản thảo cổ Matenadaran cũng mang tên ngài.

Cân nhắc một từ trong bản dịch
Cân nhắc một từ trong bản dịch

Đọc trang sử này, người Công giáo Việt Nam khó lòng không nhớ tới chữ Quốc ngữ của quê hương mình. Gần mười hai thế kỷ sau kỳ công của Thánh Mesrop, vào thế kỷ XVII, các vị thừa sai Dòng Tên, tiêu biểu là cha Đắc Lộ, cùng với các thầy giảng bản xứ người Việt đã cùng nhau ghép mẫu tự Latinh thành thứ chữ chúng ta đang đọc hôm nay. Mục đích ban đầu cũng thật giản dị: giúp cho bác nông dân trên đồng ruộng hay chị bán hàng nơi xóm quê bình dị tự mình đọc kinh và học giáo lý bằng tiếng mẹ đẻ.

Tại Aksum, Kinh Thánh cũng dần được dịch sang tiếng Ge’ez, ngôn ngữ cổ xưa của người Êthiôpia, xuyên suốt hai thế kỷ thứ V và thứ VI. Truyền thống Êthiôpia trân trọng ghi nhận công lao của chín vị đan sĩ từ vùng Syria và thế giới Byzantine vượt đường xa sang truyền giáo vào cuối thế kỷ thứ V, được nhân dân tôn kính gọi là “Chín Vị Thánh”. Ngày nay, tiếng Ge’ez tuy không còn được sử dụng làm ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày nữa, nhưng vẫn được bảo tồn nguyên vẹn làm ngôn ngữ phụng vụ chính thức của Hội Thánh Êthiôpia, ngân vang trầm bổng hòa quyện cùng nhịp trống và những điệu múa chậm rãi trang nghiêm của các ca viên trong những ngày đại lễ.

Ở lại một mình

Vào năm 451, khi hàng trăm giám mục họp Công đồng Canxêđônia bên bờ eo biển Bosphore, Hội Thánh Armenia đã vắng mặt. Sự vắng mặt ấy tuyệt nhiên không phải vì họ thờ ơ với vận mệnh Hội Thánh hoàn vũ, mà bởi vì ngay lúc ấy quê hương họ đang chìm ngập trong khói lửa chiến tranh giữ đạo. Hoàng đế Ba Tư là Yazdegerd II muốn dùng vũ lực ép dân Armenia bỏ Đức Kitô để quay trở lại với đạo Bái Hỏa. Vào ngày 26 tháng Năm năm 451, ngay trên cánh đồng Avarayr, vị danh tướng Vardan Mamikônian cùng đạo quân Armenia nhỏ bé đã hiên ngang dàn trận quyết chiến trước một đại quân Ba Tư đông đảo gấp nhiều lần: tướng Vardan đã anh dũng tử trận giữa sa trường và quân đội Armenia thất trận.

Nhưng gươm giáo Ba Tư không khuất phục nổi lòng tin của người Armenia: ba mươi ba năm sau trận ấy, vào năm 484, chính triều đình Ba Tư phải ký hiệp ước công nhận quyền giữ đạo của người Armenia. Người Armenia tôn kính tướng Vardan cùng các chiến hữu của ông như các thánh tử đạo, và hằng năm vẫn mừng lễ Vartanants vào ngày thứ Năm ngay trước Mùa Chay.

Đức tin đi vào gia đình Armenia
Đức tin đi vào gia đình Armenia

Chính vì vắng mặt tại Công đồng Canxêđônia, và về sau đọc văn bản công đồng lại thấy cách nói xa với lối nói quen thuộc của Thánh Cyrillô thành Alêxanđria, Hội Thánh Armenia đã không đón nhận Bản Định tín Canxêđônia như chương trước đã thuật lại; và Hội Thánh Êthiôpia, vốn gắn bó mật thiết với tòa giám mục Alêxanđria, cũng đi theo cùng một chọn lựa ấy. Từ đó, hai Giáo hội ấy đi con đường riêng, phần lớn các thế kỷ sau sống tách biệt với phần còn lại của thế giới Kitô giáo.

Bị cô lập hoàn toàn giữa vòng vây của những đế quốc hùng mạnh mang tôn giáo khác biệt, họ vẫn kiên cường gìn giữ trọn vẹn ngọn lửa đức tin suốt mười sáu thế kỷ dài, và khắc tạc chính đức tin bất diệt ấy vào lòng đá núi:

  • Người Armenia chạm những cây thánh giá tinh xảo lên các tấm bia đá gọi là khachkar, dựng trang nghiêm khắp các sườn đồi và thung lũng. Nghệ thuật điêu khắc khachkar đã được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể vào năm 2010; riêng tại nghĩa địa cổ Noratus gần hồ Sevan hiện vẫn còn gần một ngàn phiến đá thánh giá như thế.
  • Người Êthiôpia vào thế kỷ XII và XIII dưới triều đại của vua Lalibela đã làm một kỳ công có một không hai: đục nguyên cả những ngôi thánh đường khổng lồ vào lòng đá núi lửa, đục thẳng từ trên mặt đất xuống. Quần thể Lalibela có tới mười một ngôi nhà thờ nguyên khối kỳ vĩ như vậy, tiêu biểu là Nhà thờ Thánh Giêorgiô được tạc theo hình một cây thánh giá khổng lồ mà khi đứng trên miệng hố nhìn xuống ta có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn đường nét.
Hội Thánh vượt lên trên mọi đế quốc
Hội Thánh vượt lên trên mọi đế quốc

Lịch sử hai vương quốc ấy nhắc chúng ta một điều mà Kitô hữu ở Rôma hay Constantinôpôli đôi khi dễ quên: Hội Thánh của Chúa không bao giờ lệ thuộc vào bất kỳ một đế quốc trần thế nào. Ngay cả khi Đế quốc Rôma phương Tây sụp đổ, thì trên những rặng núi tuyết Armenia, giữa núi rừng Gruzia và trên cao nguyên đá Êthiôpia, đức tin Kitô giáo vẫn đứng vững.

Ngay cả khi Đế quốc Rôma phương Tây sụp đổ, thì trên những rặng núi tuyết Armenia, giữa núi rừng Gruzia và trên cao nguyên đá Êthiôpia, đức tin Kitô giáo vẫn đứng vững.

Chương 49 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

Hội Thánh của Chúa không bao giờ lệ thuộc vào bất kỳ một đế quốc trần thế nào.

Armenia và Gruzia trên rặng Caucasus, Aksum trên cao nguyên Êthiôpia: ba dân tộc nhận đạo ngoài biên giới đế quốc Rôma.

Những người trong chương

  • Grêgôriô, Đấng Soi Sáng · Tương truyền ông sống mười ba năm dưới hầm đá Khor Virap. Nay khách hành hương leo thang sắt xuống đáy hầm sâu chừng sáu mét ấy.
  • Ninô · Cây thánh giá cành nho buộc bằng tóc của bà được giữ ở nhà thờ chính tòa Sioni, Tbilisi. Thánh giá Gruzia hai đầu ngang rủ xuống là dấu hiệu của Hội Thánh Gruzia.
  • Mesrop Mashtots · Ba mươi sáu chữ cái ông tạo ra là thứ chữ người Armenia còn dùng hôm nay. Thư viện bản thảo cổ Matenadaran ở Yerevan mang tên ông.

Nơi ấy hôm nay

  • Êchmiadzin là tòa của Catholicos, vị đứng đầu Hội Thánh Armenia. Nhà thờ chính tòa dựng nhiều lần trên nền cũ. UNESCO ghi cả cụm nhà thờ vào Di sản Thế giới.
  • Aksum ở Êthiôpia còn những cột đá khổng lồ, mỗi cột đẽo từ một khối. Một cột bị quân Ý khuân về Rôma năm 1937, trả lại năm 2005, dựng lại năm 2008.
  • Lalibela có mười một nhà thờ đục vào lòng núi đá từ trên xuống. Nhà thờ Thánh Giêorgiô đục theo hình thánh giá.

Muốn đọc thêm

Cv 8,26-39 · Cn 1,2 · Rufinô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 9 đến 11 · ảnh đồng tiền vàng của vua Êzana ở Bảo tàng Anh

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 50

Rôma sụp đổ và những dân tộc mới: bình minh đức tin trên đống tro tàn đế quốc

Vì sao người dịch Kinh Thánh cho dân Goth lại cố ý bỏ các sách Các Vua?

Khoảng 23 phút đọc