Tư liệu chương 5
Kiểm chứng chương 5: Bốn mươi ngày sau ngôi mộ trống
Chương 5 kể những gì xảy ra sau cái chết của Đức Giêsu: ngôi mộ trống, Maria Mácđala, hai môn đệ trên đường Emmaus, Tôma, bữa sáng bên hồ, và cuộc lên trời. Phục Sinh là điều Kitô hữu tin, và một nhà sử học không thể dùng công cụ của mình để chứng minh hay bác bỏ nó. Điều nhà sử học làm được là xem những lời chứng ấy có từ bao giờ, ai nói, và nói gì. Những trang này đi theo hướng ấy.
Kinh Thánh trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ (ktcgkpv.org). “Ga 20,8” là Tin Mừng Gioan, chương 20, câu 8.
Lời chứng xưa nhất không nằm trong Tin Mừng
Trước khi đọc các Tin Mừng, bạn nên biết có một bản văn xưa hơn. Khoảng năm 55, thánh Phaolô viết cho tín hữu Côrintô và nhắc lại điều chính ông đã lãnh nhận: Đức Kitô đã chết vì tội lỗi chúng ta, đã được mai táng, đã trỗi dậy ngày thứ ba, đã hiện ra với Kêpha (tức Phêrô), rồi với Nhóm Mười Hai, rồi với hơn năm trăm anh em một lượt, phần lớn hiện còn sống, nhưng một số đã an nghỉ. Đoạn ấy nằm trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, chương 15, từ câu 3 đến câu 6. Danh sách còn tiếp ở câu 7 và 8 với ông Giacôbê, với tất cả các tông đồ, và sau cùng với chính Phaolô.
Phaolô nói ông chuyển lại điều người khác trao cho ông. Nhiều nhà nghiên cứu, tin hay không tin, nghĩ rằng ông đang chuyển một bản tóm lược đã thành hình trong vòng vài năm sau cuộc đóng đinh. Gerd Lüdemann, một học giả không có đức tin, là một người nói như vậy, trong cuốn The Resurrection of Jesus (1994). Còn câu “phần lớn hiện còn sống” trong chương cho thấy Phaolô như đang mời người đọc đi hỏi lại các nhân chứng. Lá thư thường được xếp vào khoảng năm 53 đến 57, nên nói “khoảng năm 55” là cách nói vừa phải.
Buổi sáng ngày thứ nhất
Cả bốn Tin Mừng đều kể các phụ nữ ra mộ sáng sớm và thấy mộ trống (Mt 28,1-8; Mc 16,1-8; Lc 24,1-12; Ga 20,1-2). Gioan nói trời còn tối khi Maria Mácđala lên đường (Ga 20,1). Máccô kể hai bà đi cùng là Maria mẹ ông Giacôbê và bà Salômê (Mc 16,1), Luca thêm bà Gioanna (Lc 24,10). Câu hỏi các bà tự hỏi nhau ai sẽ lăn giùm tảng đá nằm ở Mc 16,3, và Máccô giải thích tảng đá “rất lớn” ở Mc 16,4. Chuyện mang hương liệu đi xức thi hài nằm ở Mc 16,1 và Lc 24,1. Ngày Sabát nghỉ mọi việc, nên các bà phải chờ qua ngày ấy, như chương nói.
Chuyện Maria Mácđala về báo tin, hai ông Phêrô và Gioan chạy ra mộ, người trẻ hơn đến trước nhưng đứng ngoài, và chiếc khăn che đầu được cuốn lại để riêng một chỗ, đều ở Ga 20,1-10. Câu Gioan nói về chính mình, “ông đã thấy và đã tin”, ở Ga 20,8. Câu “vì họ chưa hiểu Kinh Thánh rằng Người phải sống lại từ cõi chết” là Ga 20,9. Chương cho Gioan chạy nhanh hơn vì “trẻ hơn”, đó là điều người kể suy ra. Tin Mừng chỉ nói ông chạy nhanh hơn Phêrô (Ga 20,4).
Câu “Sao các bà lại tìm Đấng Sống giữa kẻ chết? Người không có ở đây, nhưng đã trỗi dậy rồi.” là Lc 24,5-6.
Khi tự đọc, bạn sẽ nhận ra bốn lời kể không giống nhau từng chi tiết. Họ không tả các sứ giả ở mộ giống hệt nhau: một thiên thần theo Mátthêu (Mt 28,2), “một thanh niên ngồi bên phải” theo Máccô (Mc 16,5), “hai người đàn ông” theo Luca (Lc 24,4). Danh sách các bà cũng khác. Các nhà nghiên cứu thấy đây không phải điều đáng lo. Bốn người kể lại một buổi sáng rối rít mà khớp nhau từng chữ thì mới đáng ngờ. Điều cả bốn đều giữ là ngôi mộ trống, và phụ nữ là người đầu tiên biết.
Các nhà sử học hay nhắc thêm một điều. Ở các tòa án thời ấy, tòa án Do Thái cũng không ngoại lệ, lời một người phụ nữ ít có giá trị. Josephus, khi tóm Luật cho độc giả Hy Lạp khoảng năm 93, viết: “đừng nhận lời chứng của phụ nữ, vì tính nhẹ dạ và liều lĩnh của giới họ” (Cổ sử Do Thái, quyển 4, đoạn 219, theo bản dịch của William Whiston). Một câu chuyện bịa ra để thuyết phục người ta thì khó chọn phụ nữ làm nhân chứng đầu tiên. Chính Luca cũng ghi thật là các ông coi lời các bà “đối với các ông dường như chuyện nhảm” (Lc 24,11).
Chuyện các thượng tế đưa tiền cho lính canh để đồn rằng môn đệ đã ăn trộm xác nằm ở Mt 28,11-15, nơi Mátthêu viết tin đồn ấy còn được kể “cho đến ngày nay”. Gioan Kim Khẩu, giảng ở Antiôkhia cuối thế kỷ IV, nêu đúng ý chương nhắc: kẻ trộm sẽ mang xác đi nguyên như thế, không ngồi gỡ vải liệm (bài giảng thứ 85 về Tin Mừng Gioan). Còn chuyện “không có thì giờ” gỡ vải liệm là lời người kể diễn lại ý ấy.
Chương nói cửa phòng khóa “vì sợ người Do Thái”. Đó là lời Ga 20,19. Ý Gioan là sợ giới chức ở Giêrusalem đã nộp Đức Giêsu, trong khi chính các môn đệ cũng là người Do Thái. Lời dạy của Hội Thánh về điều này ở tuyên ngôn Nostra Aetate số 4, đã nói ở tư liệu chương 4.
Có một chi tiết trong cảnh mở đầu cần nói thật. Chương tả mười một người ngồi im trong phòng, nhưng Gioan cho biết tối hôm đó Tôma vắng mặt (Ga 20,24). Cảnh “mười một người” là cách người kể gom cả nhóm; các sách Tin Mừng chỉ nói “các môn đệ” và nhóm Mười Một cùng các bạn hữu (Lc 24,33). Những chi tiết như tiếng guốc, tiếng rao hàng ngoài phố, hay các ông ngồi co ro nhìn xuống sàn, đều là người kể dựng cảnh, không phải điều Tin Mừng chép. Lời xin ngồi bên hữu bên tả của ông Giacôbê và ông Gioan nằm ở Mc 10,37.
“Maria!”
Cuộc gặp giữa Maria Mácđala và Đấng Phục Sinh, khi bà tưởng là người làm vườn rồi nhận ra Thầy khi nghe gọi tên mình, ở Ga 20,11-18. Bà cúi xuống nhìn vào, thấy hai thiên thần áo trắng ngồi nơi thi hài Đức Giêsu từng nằm, một vị ở phía đầu, một vị ở phía chân, và các ngài hỏi bà vì sao khóc (Ga 20,11-13). Ngôi mộ nằm trong một khu vườn (Ga 19,41), nên bà tưởng là người làm vườn (Ga 20,15). Gioan dịch tiếng Aram cho độc giả Hy Lạp của ông: “Rápbuni” nghĩa là “Lạy Thầy” (Ga 20,16). Rồi Đức Giêsu sai bà đi báo tin cho anh em Người (Ga 20,17), và bà đến nói với các môn đệ rằng bà đã thấy Chúa (Ga 20,18). Chuyện bà được giải thoát khỏi bảy quỷ là Lc 8,2.
Bà mang tên Mácđala theo thị trấn Magdala ở bờ tây Biển Hồ Galilê. Chuyện tên bà lấy từ quê quán là chắc. Các nhà nghiên cứu cho rằng thị trấn ấy chính là nơi được khai quật từ năm 2009, nhưng đó mới là suy luận.
Danh hiệu “tông đồ của các tông đồ” có từ thời Trung Cổ, và thánh Tôma Aquinô dùng trong bài bình giải Tin Mừng Gioan (Super Ioannem, chương 20, bài 3). Năm 2016, sắc lệnh Apostolorum Apostola của Bộ Phụng tự nâng ngày kính nhớ bà, 22 tháng Bảy, lên bậc lễ kính, bậc Hội Thánh dành cho các tông đồ.
Hai người trên đường Emmaus
Toàn bộ câu chuyện nằm ở Lc 24,13-35: người khách lạ, lời than thất vọng, cử chỉ bẻ bánh, và câu “Dọc đường, khi Người nói chuyện và giải thích Kinh Thánh cho chúng ta, lòng chúng ta đã chẳng bừng cháy lên sao?” (Lc 24,32). Lời than thất vọng chương trích là: “Phần chúng tôi, trước đây vẫn hy vọng rằng chính Người là Đấng sẽ cứu chuộc Ítraen.” (Lc 24,21). Luca viết “mắt họ bị ngăn lại, không nhận ra Người” (Lc 24,16), và cho biết một trong hai người tên Clêôphát (Lc 24,18). Người kia không có tên.
Làng Emmaus ở đâu thì không ai biết chắc. Luca ghi cách Giêrusalem sáu mươi stađi (Lc 24,13), khoảng mười một cây số, nên chương viết như vậy. Một stađi dài chừng 185 mét. Ngày nay người ta đề nghị ít nhất ba nơi: Emmaus Nicopolis (nay là Imwas), rồi Abu Ghosh, Qubeibeh và Motza. Một số bản chép tay xưa của Luca, trong đó có bản Sinaiticus, ghi khoảng cách là một trăm sáu mươi stađi, tức một làng xa hơn nhiều, như Emmaus Nicopolis.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo (số 1347) thấy ở dáng dấp Thánh lễ cùng khuôn mẫu với Emmaus: Đức Giêsu đi cùng các bạn và giải thích Kinh Thánh, rồi ngồi vào bàn với họ, cầm lấy bánh, chúc tụng, bẻ ra và trao cho họ.
Luca kể hai người quay lại Giêrusalem và nghe các bạn nói rằng Chúa đã trỗi dậy thật và đã hiện ra với ông Simon (Lc 24,33-34). Không sách Tin Mừng nào tả cuộc gặp giữa Đức Giêsu và Phêrô. Phaolô, trong danh sách riêng của ông, dành cho nó bốn tiếng: “Người hiện ra với Kêpha” (1 Cr 15,5). Kêpha là tên Aram của Phêrô. Chương nói họ đi “trời đã tối” và đường về mười một cây số; con số thì suy từ sáu mươi stađi, còn chuyện đi khi trời tối là ý Luca (“ngay giờ ấy”, Lc 24,33).
“Bình an cho anh em”
Đức Giêsu hiện ra giữa các môn đệ khi cửa đóng then cài, cho xem tay và cạnh sườn, và lời “Anh em hãy nhận lấy Thánh Thần”, ở Ga 20,19-23. Chuyện các ông tưởng thấy bóng ma và lời “Hãy sờ vào Thầy mà xem” ở Lc 24,37-39. “Bình an cho anh em” là lời chào thường ngày của người Do Thái, shalom trong tiếng Híp-ri. Dấu giáo ở cạnh sườn nhắc cảnh lính đâm cạnh sườn Người trên thập giá (Ga 19,34). Chuyện Người xin cái gì ăn, và các ông đưa “một khúc cá nướng và một tàng mật ong” ở Lc 24,41-43. Câu “Ma thì đâu có ăn cá.” là lời người kể tóm ý Luca, không phải lời của sách.
Chuyện Người thổi hơi trên họ gợi lại sách Sáng Thế, nơi Thiên Chúa thổi sinh khí vào lỗ mũi con người đầu tiên (St 2,7). Người Công giáo đọc những lời trong Ga 20 như khởi đầu của bí tích Xưng tội. Sách Giáo lý (số 976) nói chính lúc ấy, Đức Kitô Phục Sinh đã trao cho các tông đồ quyền tha tội của Người.
Tôma
Câu “Nếu tôi không thấy dấu đinh ở tay Người, không xỏ ngón tay vào lỗ đinh và không đặt bàn tay vào cạnh sườn Người, tôi sẽ không tin.” là Ga 20,25. Tám ngày sau, Đức Giêsu trở lại, và Tôma thốt lên: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!” (Ga 20,28). Người đáp: “Vì đã thấy Thầy nên anh tin. Phúc thay những người không thấy mà tin!” (Ga 20,29). Cả câu chuyện nằm ở Ga 20,24-29. Gioan gọi ông là Đíđymô, nghĩa là “người song sinh” (Ga 20,24); didymos là chữ Hy Lạp nghĩa là sinh đôi. Đúng như chương nói, Tin Mừng không cho biết Tôma có chạm vào Người hay không. Hằng năm người Công giáo nghe lại câu chuyện này trong Thánh lễ Chúa nhật thứ Hai Phục Sinh. Chương nói ông “có lẽ chỉ là một người thật thà”, đó là cách người kể đọc nhân vật. Danh hiệu “Tôma cứng lòng” là của đời sau, không có trong Tin Mừng.
Chương nói đó là lời tuyên xưng đức tin trọn vẹn nhất trong bốn sách Tin Mừng. Đó là cách đọc của nhiều nhà bình giải, vì ở đây Tôma gọi thẳng Đức Giêsu là “Thiên Chúa của con”.
Bếp than hồng bên bờ hồ
Mẻ cá một trăm năm mươi ba con, Phêrô nhảy xuống nước bơi vào bờ, bếp than với cá và bánh, và ba lần hỏi “anh có yêu mến Thầy không”, đều ở Ga 21,1-19. Gioan gọi hồ là Biển Hồ Tibêria (Ga 21,1), theo tên thị trấn Hêrôđê Antipas lập ở bờ tây khoảng năm 20 và đặt theo tên hoàng đế Tibêriô (Josephus, Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 36 đến 38). Bảy người ra khơi, Tôma trong số đó (Ga 21,2). Thuyền cách bờ chừng hai trăm khuỷu tay theo Gioan (Ga 21,8), khoảng chín mươi mét. Bếp than hồng mà họ thấy trên bờ, “một bếp than hồng, trên có cá nướng và có bánh”, là Ga 21,9.
Cái đêm Phêrô chối Thầy, ông cũng đứng sưởi bên một bếp than trong sân nhà thượng tế, “vì trời lạnh” (Ga 18,18). Gioan dùng cùng một chữ Hy Lạp hiếm cho cả hai bếp than, anthrakia, và chữ ấy không xuất hiện ở chỗ nào khác trong Tân Ước.
Chương giải thích hai chữ Hy Lạp chỉ tình yêu. Hai lần đầu Đức Giêsu hỏi bằng chữ agapao (yêu hiến dâng trọn vẹn), Phêrô đáp bằng chữ phileo (quý mến như bạn), và lần thứ ba Đức Giêsu hỏi bằng chính chữ của Phêrô (Ga 21,17). Đây là cách đọc rất quen thuộc từ thời các Giáo phụ và rất đẹp. Bạn cũng nên biết có những nhà nghiên cứu, trong đó có Raymond E. Brown và D. A. Carson, cho rằng thánh Gioan chỉ đổi chữ như người viết vẫn làm, không có ý phân biệt.
Con số 153 thì từ xưa đã có nhiều cách giải thích. Thánh Giêrônimô nghĩ nó khớp với số loài cá mà các nhà tự nhiên học Hy Lạp thời ngài biết (bài bình giải sách Êdêkien của ngài, chương 47). Thánh Augustinô nhận ra 153 là tổng của mọi số từ một đến mười bảy (các bài giảng về Tin Mừng Gioan, bài 122). Không ai biết chắc, và ý nghĩa con số vẫn còn mờ. Dòng “lưới không bị rách” chương trích ở Ga 21,11.
Ở Tabgha, bờ tây bắc của hồ, một nhà nguyện nhỏ đứng trên tảng đá phẳng mà truyền thống gọi là Mensa Christi, “Bàn của Chúa Kitô”. Nơi ấy do các tu sĩ dòng Phanxicô chăm sóc. Chương không nói rằng bữa sáng chắc chắn diễn ra tại đó; đó là nơi truyền thống chỉ.
Trên núi Ô-liu
Lệnh sai đi “Anh em hãy đi và làm cho muôn dân trở thành môn đệ”, cùng lời hứa Thầy ở cùng anh em mọi ngày cho đến tận thế, là Mt 28,19-20. Câu hỏi “Lạy Chúa, có phải bây giờ là lúc Chúa khôi phục vương quốc cho Ítraen không?” (Cv 1,6), lời hứa ban Thánh Thần và việc Người được cất lên nằm ở sách Công vụ Tông đồ, chương 1, câu 6 đến 11. Con số bốn mươi ngày ở Cv 1,3: Đức Giêsu tỏ mình sống “bằng nhiều bằng chứng”, hiện ra “suốt bốn mươi ngày và nói về Nước Thiên Chúa”.
Chương đặt cuộc lên trời ở núi Ô-liu, theo Cv 1,12: các môn đệ từ ngọn núi gọi là Ô-liu trở về Giêrusalem, “cách một quãng đường được phép đi ngày Sabát”. Quãng ấy chưa đầy một cây số, xa nhất một người Do Thái giữ luật được đi trong ngày Sabát. Con số 2.000 khuỷu tay lấy từ Mishnah (Sotah 5,3 và Eruvin 4,3), dựa trên sách Dân Số 35,5. Luca kể Đức Giêsu giơ tay chúc lành, và “đang khi Người chúc lành cho họ, thì Người rời khỏi họ và được đưa lên trời” (Lc 24,51). Đám mây che khuất Người, và hai người áo trắng hỏi: “Hỡi những người Galilê, sao còn đứng nhìn trời?” (Cv 1,9-11). Các ông lên căn phòng trên lầu, và tất cả chừng một trăm hai mươi người (Cv 1,13-15). Cảnh “lần này họ đóng cửa để cầu nguyện” là người kể nối với cảnh cửa khóa ở đầu chương; sách Công vụ chỉ nói họ ở trên lầu và một lòng một ý cầu nguyện.
Mátthêu kể lời dặn cuối cùng trên một ngọn núi ở Galilê. Hai thánh sử nhớ những lần gặp gỡ khác nhau, và chương giữ cả hai. Mátthêu thành thật về cuộc gặp ấy: “Khi thấy Người, các ông bái lạy; nhưng có người vẫn hoài nghi.” (Mt 28,17).
Một nhà nguyện đá nhỏ trên đỉnh núi Ô-liu đánh dấu nơi truyền thống chỉ. Một quỹ tín thác Hồi giáo, gọi là Waqf, chăm sóc nơi ấy từ thời Saladin, và các Kitô hữu của nhiều Hội Thánh cùng đến cử hành lễ ở đó vào ngày Thăng Thiên.
Mấy chi tiết khác trong chương
Chương nói ba năm trước các môn đệ đã bỏ nghề để theo Thầy. Con số “ba năm” là cách tính quen thuộc từ việc Tin Mừng Gioan nhắc đến ba lần lễ Vượt Qua; các sách Tin Mừng không ghi trọn số năm, và các nhà nghiên cứu còn bàn.
Tiếng “Chúa đó!” của Gioan và việc Phêrô khoác áo nhảy xuống nước nằm ở Ga 21,7. Còn nhận xét “bộp chộp vì thương” là của người kể, không phải của sách. Ngoài ra, lời Đức Giêsu sai Phêrô chăn chiên được nói ba lần, nhưng theo bản Hy Lạp là “chiên con”, rồi “chiên”, rồi “chiên” (Ga 21,15-17), như chương chép.
Một điều về Tin Mừng Máccô
Nếu bạn mở Tin Mừng Máccô, bạn sẽ thấy ở chương 16 có ghi chú rằng câu 9 đến 20 không có trong những bản chép tay xưa nhất. Những bản xưa ấy kết thúc ở câu 8, khi các bà sợ hãi chạy khỏi mộ. Phần còn lại được thêm vào khá sớm, và Hội Thánh nhận là một phần của Kinh Thánh. Chuyện này không làm thay đổi điều chương kể, vì những gì chương dùng đều có ở các Tin Mừng khác.
Những người trong chương
Maria Mácđala là người làng Magdala bên Biển Hồ Galilê. Một hiểu lầm kéo dài hơn một ngàn năm cho bà là người phụ nữ tội lỗi; Tin Mừng không nói thế (chương 21 kể kỹ).
Clêôphát là một trong hai môn đệ đi Emmaus (Lc 24,18).
Tôma, cũng gọi là Đíđymô, nghĩa là “người song sinh” (Ga 20,24). Truyền thống nói ông về sau đi truyền giáo đến Ấn Độ (chương 20).
Simon Phêrô và Gioan là hai môn đệ chạy ra mộ.
Những nơi trong chương
Giêrusalem là nơi các môn đệ ẩn mình trong căn phòng khóa cửa. Emmaus chưa rõ ở đâu; các nơi được đề nghị đã kể ở trên. Ở Biển Hồ Galilê, Tabgha có nhà thờ nhỏ Mensa Christi, xây trên một tảng đá mà truyền thống gắn với bữa sáng ấy. Núi Ô-liu, phía đông Giêrusalem, có nhà nguyện Thăng Thiên.
Đọc thêm
Bạn có thể đọc liền chương 20 và 21 của Tin Mừng Gioan, chương 24 của Tin Mừng Luca, và chương 15 của thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, trên trang ktcgkpv.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn biết một nhà nghiên cứu Kinh Thánh lớn đã cân nhắc các lời chứng thế nào có thể tìm cuốn The Resurrection of the Son of God của N. T. Wright, một giám mục Anh giáo, sách dày nhưng rất kỹ.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 4 (cái chết và ngôi mộ), chương 6 (lễ Ngũ Tuần), chương 7 (lễ bẻ bánh), chương 21 (những người phụ nữ giữ lửa), và chương 177 (Emmaus ở cuối bộ sách).