Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 50

Kiểm chứng chương 50: Rôma sụp đổ và những dân tộc mới

Đọc xong chương 50, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết cậu hoàng đế Rômulô Augustulô được cho về ở một biệt thự, Clovis thật sự đã nghe câu gì khi chịu phép rửa, và thánh Patrick có bao giờ cầm cọng cỏ ba lá không. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Chương đi qua gần bốn trăm năm, từ lúc người Goth vượt sông Đanuýp năm 376 đến lúc thánh Bônifaxô tử đạo năm 754. Chương gom chuyện của nhiều dân tộc nên nguồn cũng rất khác nhau. Có nguồn rất chắc, như hai bài viết do chính tay thánh Patrick viết. Có nguồn viết sau biến cố cả trăm năm hay hơn, như sách của Grêgôriô thành Tours về vua Clovis và sách của Bêđa về nước Anh. Lại có những truyền thuyết rất muộn, như chuyện cỏ ba lá. Chương luôn tách những thứ ấy ra, và dưới đây bạn sẽ thấy từng chuyện đến từ đâu.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Năm 476

  • Ôđôacê truất ngôi Rômulô Augustulô ở Ravenna ngày 4 tháng Chín năm 476.
  • Rômulô được cho về sống ở biệt thự Lucullanum gần Naples, với khoản trợ cấp sáu ngàn đồng vàng mỗi năm. Nguồn là một bản biên niên bằng tiếng Latinh không rõ tác giả, viết đầu thế kỷ VI, gọi là Anonymus Valesianus (phần 2, đoạn 38). Cũng bản biên niên ấy (đoạn 37) kể Ôđôacê cho xử tử cha cậu bé, tướng Orestê.
  • Ôđôacê gửi tín vật hoàng đế sang Constantinôpôli, kèm lời nhắn rằng một hoàng đế là đủ. Sử gia Hy Lạp Malchus kể (mảnh văn số 14).
  • “Augustulô” là cái tên chế giễu. Tên thật của cậu bé là Rômulô Augustô. Chương nói nó nghĩa là “Augustô bé nhỏ”.

Có một chi tiết làm câu chuyện bớt đơn giản. Người được Constantinôpôli công nhận là hoàng đế phương Tây lúc ấy là Giuliô Nêpôs, kẻ đã bị Orestê đuổi khỏi nước Ý năm 475. Nêpôs còn sống ở Dalmatia đến năm 480. Vì thế các sử gia ngày nay nhắc rằng năm 476 chỉ là một mốc thuận tiện.

Người đương thời không thấy năm 476 đặc biệt. Chương nói đúng. Người đầu tiên viết rằng đế quốc phương Tây “chấm dứt” năm ấy là sử gia Marcellinus Comes ở Constantinôpôli, khoảng năm 518.

Chuyện các hoàng đế phương Tây đã dời về Ravenna từ nhiều năm trước để tìm chỗ an toàn cũng đúng: triều đình về đó năm 402, dưới thời hoàng đế Honôriô. Tuổi của Rômulô Augustulô (“chừng mười lăm, mười sáu”) là cách người kể ước chừng cho người đọc hình dung.

Sụp đổ từ từ

Năm 376. Người Goth xin vượt sông Đanuýp để tránh người Hung. Sử gia Ammianô Marcellinô kể kỹ chuyện này ở quyển 31.

Hađrianôpôli năm 378. Ammianô viết rằng chỉ một phần ba quân đội thoát được (quyển 31, đoạn 13, tiểu đoạn 18). Chương, dẫn ông, nói chỉ còn một phần ba, tức hai phần ba quân đội phương Đông bị giết, và điều đó hợp với lời ông.

Năm 410. Alaric chiếm Rôma ngày 24 tháng Tám năm 410 và cướp phá ba ngày. Việc người Goth chừa các nhà thờ, và những người chạy vào đền thờ thánh Phêrô, thánh Phaolô được sống, do thánh Augustinô kể ở đầu sách Thành đô của Thiên Chúa (quyển 1, đoạn 1 và đoạn 7). Sử gia Ôrôsiô cũng kể (quyển 7, đoạn 39). Augustinô dùng đúng điều này để đáp lại những người đổ lỗi cho Kitô hữu.

Năm 455. Người Vandal cướp phá Rôma mười bốn ngày; chương 51 kể chuyện này.

Thánh Sêvêrinô ở Noricum. Nguồn là Cuộc đời thánh Sêvêrinô do Eugippiô, một môn đệ, viết năm 511. Sêvêrinô mất năm 482. Đây là một trong những tài liệu quý nhất về đời sống ở các thị trấn biên giới khi quân Rôma rút đi: Eugippiô kể chuyện chia nhau lương thực, chuộc tù binh, giữ thành, và cuối cùng là cuộc rút về nước Ý năm 488. Chương tóm đúng.

Đan viện của chính Eugippiô nằm ở Lucullanum gần Naples, chính là biệt thự nơi Rômulô Augustulô từng sống. Điều này có trong Cuộc đời và trong các sách về Eugippiô. Ngày nay lâu đài Castel dell’Ovo đứng ở chỗ ấy.

Bản Kinh Thánh không có sách Các Vua

  • Ulfila (khoảng 311–383) được Êusêbiô thành Nicômêđia, người có cảm tình với phái Ariô, tấn phong giám mục cho người Goth khoảng năm 341 (xem chương 39 và 40). Đó là lý do người Goth theo phái Ariô.
  • Ông làm bảng chữ cái cho tiếng Goth và dịch Kinh Thánh.
  • Ông bỏ các sách Các Vua vì người Goth đã đủ hiếu chiến. Sử gia Philostorgiô kể (quyển 2, đoạn 5). Philostorgiô theo phe Ariô, nên viết về Ulfila với lòng quý trọng.

Kinh Lạy Cha tiếng Goth. Những chữ đầu Atta unsar, þu in himinam nằm trong bản Kinh Thánh tiếng Goth của Ulfila, ở Tin Mừng Mátthêu chương 6, câu 9, như Cuốn Sách Bạc còn giữ lại. Nghĩa là “Cha chúng con, Đấng ở trên trời”.

Cuốn Sách Bạc (Codex Argenteus). Chép ở nước Ý đầu thế kỷ VI, có lẽ ở Ravenna dưới thời vua Theodoric, bằng mực bạc và vàng trên da thuộc nhuộm tím. Hiện giữ ở thư viện đại học Uppsala, Thụy Điển. Còn một trăm tám mươi tám trang trong khoảng ba trăm ba mươi trang ban đầu. Ảnh chụp toàn bộ có trên trang mạng của thư viện.

Người Vandal bách hại các giám mục Công giáo. Nguồn là Lịch sử cuộc bách hại của người Vandal của Victor thành Vita, viết khoảng năm 484. Ông kể nhiều đợt đày giám mục và giáo sĩ, nhất là dưới thời vua Huneric năm 484. Bạn nên biết Victor viết như một người từng chịu bách hại, nên có thể nói nặng tay. Nhưng các nguồn khác cũng xác nhận những cuộc lưu đày ấy.

“Hãy cúi đầu”

Nguồn. Grêgôriô thành Tours, Lịch sử người Frank, quyển 2, chương 28 đến 31, viết khoảng 575 đến 594, tức gần một trăm năm sau.

  • Clovis cưới Clôtilđa, công chúa người Burgund theo Công giáo: 2,28.
  • Đứa con đầu lòng chịu phép rửa rồi chết, và Clovis nói câu cay đắng của ông: 2,29.
  • Trận đánh người Alaman và lời khấn: 2,30. Trận này thường được gọi là Tolbiac, nhưng Grêgôriô không nêu tên nơi.
  • Phép rửa ở Reims, lời của giám mục Rêmigiô, ba ngàn chiến binh: 2,31.

Câu của Rêmigiô bằng tiếng Latinh là Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti. Chương dịch đúng ý: “Hãy cúi cổ xuống, hỡi người Sicambre kiêu hãnh. Hãy thờ điều ngươi đã đốt, và hãy đốt điều ngươi đã thờ.” Người Sicambre là một bộ tộc Frank xưa.

Năm. Grêgôriô xếp sự việc vào năm thứ mười lăm triều Clovis, khoảng năm 496. Các sử gia ngày nay đề nghị bất kỳ năm nào từ 496 đến 508. Một lá thư của giám mục Avitô thành Vienne chúc mừng Clovis chịu phép rửa dịp Giáng Sinh còn giữ được. Chương nói “khoảng năm 496 hay muộn hơn vài năm”, như thế là đủ cẩn thận.

Clovis giết họ hàng. Grêgôriô kể ở 2,40 đến 2,42, kèm một lời mỉa mai: sau khi giết hết bà con, Clovis than rằng không còn ai thân thuộc, không phải vì thương họ, mà để dò xem còn ai sót lại để giết. Chương giữ đúng tinh thần đoạn ấy.

“Trưởng nữ của Hội Thánh”. Danh hiệu này cho nước Pháp trở nên phổ biến từ thế kỷ XIX, nhất là qua bài giảng của cha Lacordaire năm 1841. Các giáo hoàng về sau cũng dùng. Chương nói đúng.

Tiếng gọi của người Ireland

Nguồn. Hai bài viết do chính tay Patrick viết bằng tiếng Latinh, còn giữ được trong Sách Armagh (khoảng năm 807) và các bản chép khác:

  • Cuốn Tự thú (Confessio), kể đời ông.
  • Thư gửi binh lính của Côrôticô.

Đây là những văn bản xưa nhất viết tại Ireland. Cả hai đều ngắn, và dễ tìm bản dịch tiếng Anh.

Những chi tiết chương kể đều có trong Tự thú:

  • Cha là phó tế Calpurniô, ông nội là linh mục Pôtitô: chương 1.
  • Bị bắt năm mười sáu tuổi: chương 1.
  • Cầu nguyện một trăm lần mỗi ngày và gần chừng ấy lần mỗi đêm, giữa tuyết, sương giá và mưa: chương 16.
  • Sáu năm sau, tiếng nói trong giấc mơ bảo tàu đã sẵn sàng, và ông đi bộ chừng ba trăm hai mươi cây số (hai trăm dặm) ra bờ biển: chương 17.
  • Giấc mơ về người đàn ông từ Ireland mang theo nhiều lá thư, câu “Tiếng nói của người Ireland”, và tiếng kêu xin ông đến đi giữa họ một lần nữa: chương 23.
  • Ông xấu hổ vì tiếng Latinh vụng về của mình: chương 9 và 10.

Câu mở đầu Tự thú mà chương dẫn, “Tôi là Patrick, một tội nhân, người quê mùa đơn sơ nhất và kém cỏi nhất trong hết thảy các tín hữu”, là bản dịch của sách này từ tiếng Latinh.

Năm 432. Năm truyền thống này đến từ các biên niên sử Ireland. Biên niên sử của Prosper thành Aquitaine ghi rằng năm 431 Giáo hoàng Cêlestinô sai một người tên Palladiô làm giám mục đầu tiên cho những người Ireland đã tin Đức Kitô. Các nhà nghiên cứu ngày nay không chắc năm Patrick đến, và nhiều người đặt cuộc đời ông muộn hơn, vào giữa hay cuối thế kỷ V. Chương nói “theo truyền thống”, như vậy là cẩn thận.

Thư gửi Côrôticô. Patrick kể binh lính của Côrôticô giết và bắt đi những người ông vừa rửa tội, khi dầu thánh còn sáng trên trán và áo trắng còn trên người họ (chương 3), rồi bán họ cho người Picte và người Scot. Ông gọi những kẻ ấy là đồng bọn của ma quỷ. Các sử gia thường nhắc lá thư này như một trong những bản văn sớm nhất lên án việc buôn người.

Cỏ ba lá và chuyện đuổi rắn. Chuyện cỏ ba lá xuất hiện lần đầu trên sách vở năm 1726, do nhà thực vật học Caleb Threlkeld ghi. Chuyện đuổi rắn có từ thế kỷ XII, trong tiểu sử Patrick của Jocelyn thành Furness. Các nhà khoa học cho biết Ireland không có rắn bản địa từ sau kỷ băng hà cuối cùng. Chương nói đúng.

Hội Thánh mừng lễ thánh Patrick ngày 17 tháng Ba, và các cộng đồng người Ireland trên khắp thế giới cùng mừng.

Những con thuyền da

Hội Thánh dựng quanh các đan viện. Đây là nhận định chung của các sử gia. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu gần đây nhắc rằng Ireland cũng có giám mục, và vai trò của các đan viện được nhấn mạnh hơn từ thế kỷ VII.

Thánh Brigitta (khoảng 451–525) lập một đan viện kép nam nữ ở Kildare. Tiểu sử bà do Cogitosus viết khoảng năm 650. Bà là một trong ba thánh bổn mạng của Ireland, cùng với Patrick và Côlumba. Đến lễ bà, ngày 1 tháng Hai, các gia đình Ireland vẫn ngồi bện những cây thánh giá nhỏ bằng cói.

Ba thứ tử đạo. Nguồn là Bài giảng Cambrai, một bài giảng bằng tiếng Ireland cổ thế kỷ VII hay VIII, giữ trong một bản chép tay ở Cambrai bên Pháp. Bài giảng nêu đỏ, trắng và glas. Chữ glas trong tiếng Ireland có thể là xanh lục hay xanh lam. Trong bài giảng, tử đạo glas nghĩa là từ bỏ ham muốn bằng ăn chay và sám hối. Cách hiểu nó là rời quê hương ra đi đến sau, gắn với lý tưởng peregrinatio, lữ hành vì Chúa, của các đan sĩ. Cả hai ý đều có thật trong truyền thống Ireland, nhưng không nằm trong cùng một câu. Chương nói bài giảng gắn glas với ăn chay và sám hối, và dần dần các đan sĩ thấy điều tương tự trong việc rời quê, như vậy là giữ được hai ý riêng ra.

Thánh Côlumba và Iona. Năm 563, theo Cuộc đời thánh Côlumba của Adomnán, viện phụ Iona, viết khoảng năm 700. Ông đi cùng mười hai bạn trên chiếc thuyền da (currach). Đan viện Iona được xây lại trong thế kỷ XX và nay có một cộng đoàn đại kết.

Thánh Côlumbanô. Ông sang xứ Gaule khoảng năm 590 cùng mười hai bạn, lập Luxeuil, rồi năm 614 lập Bobbio ở miền bắc nước Ý. Tiểu sử ông do Jonas thành Bobbio viết khoảng năm 640.

Đoạn so sánh với các nhà truyền giáo ở Việt Nam là lời của người kể, đặt vào để người đọc Việt thấy gần gũi.

Sách Kells. Làm khoảng năm 800, có lẽ bắt đầu ở Iona và hoàn tất ở Ireland. Sách giữ ở thư viện Trinity College, Dublin, mở cho khách xem, và có bộ ảnh chụp đầy đủ trên mạng.

Hai dòng gặp nhau

Nguồn. Thánh Bêđa Khả Kính, Lịch sử Hội Thánh của dân Anh, quyển 3, chương 25, viết năm 731.

  • Hai cách tính ngày Phục Sinh, khiến có năm vua Oswiu đang mừng Phục Sinh thì hoàng hậu Eanflaed vẫn còn giữ Chúa Nhật Lễ Lá: Bêđa 3,25. Hai bên cũng khác nhau về kiểu cạo đầu của đan sĩ.
  • Cuộc họp diễn ra ở đan viện Whitby, nơi thánh Hilđa làm viện mẫu.
  • Wilfrid nói thay cho Rôma, giám mục Colman nói thay cho phía Ireland.
  • Câu hỏi của nhà vua về chìa khóa Nước Trời (Mt 16,19) được Bêđa ghi gần như chương kể. Quyết định của vua là không đi ngược lại vị giữ cửa, “kẻo khi tôi đến cổng Nước Trời, lại chẳng có ai mở cho tôi”, cũng nằm trong Bêđa. Câu tiếng Anh của Bêđa theo bản dịch thế kỷ XIX của J. A. Giles, đọc miễn phí trên mạng.

Caedmon. Bêđa kể ở quyển 4, chương 24: một người chăn gia súc của đan viện Hilđa, được ban cho một bài ca trong giấc mơ. Đó là bài thơ tiếng Anh xưa nhất còn biết tên tác giả.

Cuộc truyền giáo của Augustinô thành Canterbury năm 597 được kể ở chương 54.

Cây sồi của thần Thor

Nguồn. Cuộc đời thánh Bônifaxô do linh mục Willibald viết khoảng năm 765, và hơn một trăm năm mươi lá thư của chính Bônifaxô.

  • Tên thật là Winfrith, sinh khoảng năm 675 ở Wessex, và Giáo hoàng Grêgôriô II đổi tên ông năm 719.
  • Ông chặt cây sồi của thần Thor (người Germani gọi là Donar) ở Geismar khoảng năm 723: Willibald, chương 6. Geismar ở bang Hessen, gần thị trấn Fritzlar ngày nay. Ông dùng gỗ dựng một nguyện đường kính thánh Phêrô.
  • Ông lập đan viện Fulđa năm 744.
  • Ông tử đạo ở Dokkum, xứ Frisia (nay thuộc Hà Lan), ngày 5 tháng Sáu năm 754, cùng khoảng năm mươi bạn đồng hành.

Cảnh đám đông chờ xem thần Thor có đánh chết kẻ lạ mặt không là cách người kể dựng lại cho người đọc hình dung.

Cuốn sách có vết gươm chém. Trong bảo tàng nhà thờ chính tòa Fulđa có một bản chép tay, Codex Ragyndrudis, với những vết chém sâu trên bìa và các trang. Truyền thống cho rằng đó là cuốn sách Bônifaxô giơ lên che đầu. Một tiểu sử viết khoảng năm 800 kể chi tiết này. Chương nói đó là cuốn sách mà người ta tin là của ngài, như vậy là đúng mức.

Ngài được gọi là “Tông đồ của nước Đức”, và lễ ngài là ngày 5 tháng Sáu.

Đạo không thể ép

Luật. Bộ luật Capitulatio de partibus Saxoniae được ban hành khoảng 782 đến 785. Khoản 8 định án tử cho người Saxon nào trốn để khỏi chịu phép rửa. Khoản 4 định án tử cho ai ăn thịt trong Mùa Chay vì khinh thường Kitô giáo. Văn bản còn giữ được.

Verden năm 782. Biên niên sử hoàng gia Frank ghi bốn ngàn năm trăm người Saxon bị chém đầu ở Verden trong một ngày. Một số sử gia ngày nay nghi con số này, có người cho rằng có thể do chép nhầm. Chương nói “hàng ngàn”, như vậy là đúng mức.

Alcuin. Trong các thư gửi Charlemagne và giám mục Arno (thư 110, 111 và 113 trong bộ thư của ông), viết khoảng năm 796, ông nói đức tin là việc của ý chí chứ không phải của vũ lực, theo thánh Augustinô, và khuyên phải dạy giáo lý trước khi rửa tội. Trong một lá thư khác (thư 107), ông phản đối khoản thuế thập phân nặng đánh vào người mới trở lại. Chương tóm đúng ý. Từ năm 797, luật dành cho người Saxon được nới lỏng.

Về chuyện chính Augustinô từng chấp nhận dùng sức mạnh đối với phái Đônatô, xem chương 46.

Từ hòn đảo ở rìa thế giới

Đoạn kết kể rằng một thế giới mới thành hình từ cậu bé nô lệ chăn cừu, từ những chiếc thuyền da, từ vị vua Frank cúi đầu và từ người Anh cầm rìu. Đó là cách người kể gom các câu chuyện lại, và câu cuối mở sang chuyện giám mục Lêô ở chương 51. Chương 51 kể rõ hơn.

Những người trong chương

Ôđôacê, vua người Germani ở Ý (476–493). Rômulô Augustulô, hoàng đế phương Tây cuối cùng.

Alaric, vua người Goth, chiếm Rôma năm 410.

Sêvêrinô (khoảng 410–482), đan sĩ ở Noricum. Eugippiô, người viết tiểu sử ông.

Ulfila, giám mục của người Goth.

Clovis (khoảng 466–511), vua người Frank. Clôtilđa, vợ ông. Rêmigiô, giám mục Reims.

Grêgôriô thành Tours (538–594), sử gia.

Patrick, tông đồ của Ireland. Côrôticô, thủ lĩnh người Britannia.

Brigitta thành Kildare. Côlumba (521–597). Côlumbanô (543–615).

Oswiu, vua Northumbria. Hilđa (614–680), viện mẫu Whitby. Wilfrid và Colman.

Bêđa Khả Kính (673–735), sử gia người Anh.

Bônifaxô (khoảng 675–754), tông đồ của nước Đức.

Charlemagne (742–814), vua người Frank. Alcuin (khoảng 735–804), học giả người Anh trong triều Charlemagne.

Những nơi trong chương

Ravenna, Ý. Sông Đanuýp. Noricum, nay thuộc nước Áo. Reims, Pháp. Ireland. Kildare, Ireland. Iona, Scotland. Luxeuil, Pháp. Bobbio, Ý. Whitby, Anh. Geismar, gần Fritzlar, Đức. Fulđa, Đức. Dokkum, Hà Lan. Verden, Đức. Uppsala, Thụy Điển.

Đọc thêm

Cuốn Tự thú của thánh Patrick chỉ dài chừng mười lăm trang và là một trong những bài viết cảm động nhất của thời ấy; có nhiều bản dịch tiếng Anh đọc miễn phí trên mạng. Quyển 3, chương 25 sách của Bêđa kể cuộc họp ở Whitby như một câu chuyện có không khí riêng.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 42 (trận Hađrianôpôli), chương 43 (các đan sĩ và lý tưởng tử đạo trắng), chương 46 (năm 410 và Thành đô của Thiên Chúa), chương 49 (Mesrop và bảng chữ cái), chương 51 (Lêô Cả và người Vandal) và chương 54 (Grêgôriô Cả và nước Anh).

Trở lại chương 50