Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 51

Kiểm chứng chương 51: Lêô Cả đứng trước Attila

Đọc xong chương 51, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: thật ra người ta biết được bao nhiêu về cuộc gặp giữa Lêô và Attila, có đúng thánh Phêrô và thánh Phaolô cầm gươm đứng sau lưng ông không, và vì sao họa sĩ Raphaen lại cho Lêô Cả gương mặt của một vị giáo hoàng sống sau ông cả ngàn năm. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Chương theo chân giáo hoàng Lêô Cả, người đứng giữa thành Rôma và cơn sụp đổ của đế quốc phương Tây: cuộc gặp Attila năm 452, cuộc gặp vua Vandal năm 455, những bài giảng, và cách ông hiểu vai trò của giám mục Rôma. Nguồn chính là biên niên sử của Prosper thành Aquitaine, một người sống cùng thời và có lẽ từng làm việc bên Lêô, cùng với các bài giảng và thư của chính Lêô. Dưới đây bạn sẽ thấy từng chuyện đến từ đâu, và đâu là chỗ lịch sử dừng lại, đâu là chỗ truyền thuyết bắt đầu, ranh giới mà chính chương đã vạch ra.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Các nguồn chính:

  • Prosper thành Aquitaine, Biên niên sử, các năm 440, 452 và 455. Prosper là một nhà thần học giáo dân, bạn của Augustinô, sống ở Rôma thời Lêô. Ông viết chỉ vài năm sau sự việc.
  • Jordanes, Lịch sử người Goth (Getica), viết năm 551, dựa vào sách đã mất của Priscô, một nhà ngoại giao Byzantine từng gặp Attila.
  • Hydatiô, giám mục ở Tây Ban Nha, Biên niên sử, viết khoảng năm 469.
  • Sách các Giáo hoàng (Liber Pontificalis), phần về Lêô.
  • Các bài giảng và thư của chính Lêô.

Cuộc gặp bên sông Mincio năm 452

Phái đoàn ba người. Prosper ghi tên: cựu chấp chính quan Avienô, quan chức cao cấp Trygetiô, và Lêô. Prosper viết rằng Lêô tin cậy vào sự giúp đỡ của Thiên Chúa, và Attila đón tiếp phái đoàn một cách tử tế, rồi hứa hòa bình và rút quân.

Nơi gặp. Jordanes (Getica, đoạn 223) nói Attila đóng trại ở vùng nơi sông Mincio chảy qua, gần những con đường lớn. Thành Mantova ở ngay đó. Chương kể đúng chỗ.

Aquileia bị vây ba tháng và bị phá. Jordanes kể (Getica, đoạn 219 đến 221). Padova, Verona, Milanô cũng bị cướp. Ở Milanô, Priscô kể Attila thấy một bức tranh vẽ hoàng đế La Mã ngồi trên ngai và người Scythia quỳ dưới chân, liền sai vẽ lại cho mình ngồi trên ngai và hoàng đế La Mã đổ vàng dưới chân.

Priscô dự tiệc ở bàn Attila. Priscô ngồi ăn với Attila năm 449, và bài kể của ông còn lại từng mảnh. Đó là nguồn của hình ảnh khách được dọn bằng đĩa bạc còn nhà vua ăn thịt trên đĩa gỗ. Chuyện Attila giành phần quyền của anh mình là Bleda rồi lấy luôn mạng anh (năm 445), và chuyện các hoàng đế nộp vàng cho ông, cũng có trong Priscô và trong biên niên sử của Marcellinus Comes.

Venice. Chuyện những người chạy nạn trên các cù lao cát là khởi đầu của Venice là truyền thống của người Venice. Các sử gia nghĩ việc định cư ở các đầm phá diễn ra dần qua nhiều đợt, nhất là sau cuộc xâm lăng của người Lombard năm 568. Chương nói đây là một truyền thống xưa, và đó là mức đúng.

Valentinianô III ở Ravenna. Triều đình hoàng đế phương Tây đóng ở Ravenna từ năm 402.

Tuổi của Lêô. Lêô sinh khoảng năm 400, nên năm 452 ông chừng năm mươi hai. Năm sinh không chắc chắn, nên con số chỉ là ước chừng.

Hai người đã nói gì với nhau. Không ai ghi lại. Chương nói vậy là đúng, vì Prosper chỉ ghi kết quả.

Vì sao Attila quay về

Các lý do chương nêu đều có trong nguồn:

  • Đói kém và dịch bệnh: Hydatiô ghi quân Hung bị dịch bệnh và đói (Biên niên sử, các mục năm 452 và 453).
  • Quân của Marcianô đánh vào quê nhà người Hung: Hydatiô cũng ghi việc này.
  • Các cố vấn nhắc ông số phận của Alaric: Jordanes (Getica, đoạn 222), lấy từ Priscô. Alaric chết năm 410, chỉ vài tháng sau khi cướp Rôma.
  • Phái đoàn có thể đã hứa nộp vàng: đây là giả thuyết của các sử gia. Không nguồn xưa nào nói rõ.
  • Trận hòa đẫm máu năm 451: tướng Aêtiô cùng đồng minh người Goth đánh Attila đến chỗ hòa trên Đồng bằng Catalaunia ở xứ Gaule (Jordanes, Getica, đoạn 36 đến 40, và Hydatiô). Chuyện Attila có lẽ không còn chắc mình sẽ thắng là lời đoán của người kể, và chương cũng nói bằng chữ “có lẽ”.

Các sử gia ngày nay đồng ý rằng có lẽ lý do nào cũng góp phần. Họ cũng đồng ý rằng cuộc gặp với Lêô có thật và được người Rôma nhớ như một việc lớn.

Truyền thuyết và bức tranh của Raphaen

Hai tông đồ cầm gươm. Truyền thuyết này lần đầu xuất hiện trong Lịch sử người Rôma của Phaolô Phó tế, cuối thế kỷ VIII, hơn ba trăm năm sau. Chương nói rõ chuyện này mọc lên về sau.

Bức tranh. Raphaen vẽ Cuộc gặp giữa Lêô Cả và Attila năm 1514 trong Phòng Heliodorô, một trong các “Phòng Raphaen” của Bảo tàng Vatican. Khi Raphaen bắt đầu vẽ, giáo hoàng là Giuliô II. Giuliô mất năm 1513, người kế vị là Giáo hoàng Lêô X, nên gương mặt Lêô Cả trong tranh mang nét của Lêô X, đúng như chương nói. Trong tranh, hai vị tông đồ lơ lửng trên trời, còn người Hung ngước nhìn lên. Lêô X lấy tên Lêô một phần vì kính Lêô Cả. Bạn có thể xem bức tranh trên lộ trình tham quan Bảo tàng Vatican, trước khi đến Nhà nguyện Sixtô.

Cái chết của Attila. Năm 453, trong đêm cưới một thiếu nữ tên Ildicô, Attila chảy máu mũi nặng và chết ngạt khi đang ngủ: Jordanes (Getica, đoạn 254), lấy từ Priscô. Có một truyền thuyết về sau nói ông bị chính vợ mới giết, nhưng nguồn sớm nhất không nói vậy. Đế quốc Hung tan rã sau trận Nedao năm 454.

Vị phó tế ở xứ Gaule

Quê và gia đình. Sách các Giáo hoàng ghi Lêô là người vùng Toscana, con của Quintianô. Có nguồn nói ông sinh ở Rôma. Chương gom cả hai: có lẽ sinh ở Rôma, trong một gia đình gốc Toscana.

Cuốn sách chống Nestôriô. Gioan Cassianô viết Về việc Nhập thể của Chúa, chống Nestôriô khoảng năm 430, và ở lời tựa ông nói mình viết theo lời đề nghị của phó tế Lêô. Đó là một bằng chứng về chỗ đứng của Lêô ở Rôma từ trước khi làm giáo hoàng. Đan viện Marseille của Cassianô là nơi ta đã gặp ở chương 43.

Sang Gaule năm 440. Prosper ghi Lêô đang ở Gaule để hòa giải hai tướng Aêtiô và Albinô thì được bầu. Ông được tấn phong ngày 29 tháng Chín năm 440.

Hai mươi mốt năm. Từ 440 đến 461, đúng như chương nói.

“Hãy nhận biết phẩm giá của mình”

Các bài giảng. Chín mươi sáu bài được coi là của Lêô còn giữ được. Phần lớn ngắn, giảng vào các ngày lễ, đúng như chương nói. Lêô là một trong những tác giả được Các Giờ Kinh Phụng vụ trích nhiều nhất. Kinh Sách, phần kinh nguyện hằng ngày gồm thánh vịnh và các bài đọc mà chương giải thích, có các bài giảng của ông.

Câu trong bài giảng Giáng Sinh. Bài giảng số 21 (bài thứ nhất về lễ Giáng Sinh), đoạn 1 và đoạn 3. Chương trích lời mở đầu, “Anh em thân mến, hôm nay Đấng Cứu Độ chúng ta đã sinh ra, chúng ta hãy vui mừng”, và đoạn “Hỡi Kitô hữu, hãy nhận biết phẩm giá của mình”. Bản tiếng Anh của bộ sách theo bản dịch của Feltoe trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, đọc miễn phí trên mạng. Bài này được đọc trong Kinh Sách sáng lễ Giáng Sinh. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trích ở số 1691, mở đầu phần dạy về đời sống trong Đức Kitô. Ý “thông phần bản tính Thiên Chúa” dựa vào Thư thứ hai của thánh Phêrô, chương 1, câu 4.

Tông thư gửi Flavianô: xem tư liệu chương 48.

Người thừa kế bất xứng

Mỗi năm, vào ngày kỷ niệm tấn phong, Lêô giảng về thánh Phêrô. Năm bài như thế còn giữ được (các bài số 1 đến 5).

  • Chữ “người thừa kế bất xứng” (indignus haeres) nằm trong bài giảng số 3, đoạn 4.
  • “Anh là Phêrô, trên tảng đá này, Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy” ở Tin Mừng Mátthêu 16,18. “Hãy chăm sóc chiên của Thầy” ở Tin Mừng Gioan 21,17, lần thứ ba Đức Giêsu nói với Phêrô.
  • Ý chính, rằng Phêrô vẫn coi sóc Hội Thánh qua các người kế vị, nằm trong bài giảng số 3, đoạn 3. Ý này rất giống lời của linh mục Philípphê ở Êphêsô năm 431 (xem tư liệu chương 47).

Chương nói ở phương Tây người ta đón nhận điều ấy như hiển nhiên, còn ở phương Đông Rôma được tôn kính nhưng quyền của tòa ấy được hiểu nhẹ hơn nhiều. Đây là nhận định chung của các sử gia, cả Công giáo lẫn Chính Thống. Điều luật 28 của Canxêđônia: xem tư liệu chương 48.

Câu nói về sáu trăm năm sống cạnh nhau cho đến khi va chạm chỉ về năm 1054 (chương 67).

Mười bốn ngày dưới tay người Vandal

  • Valentinianô III bị ám sát ngày 16 tháng Ba năm 455. Năm trước đó chính tay ông đâm chết Aêtiô, và hai người lính cũ của Aêtiô giết hoàng đế để trả thù. Hydatiô, Prosper và Marcellinus Comes kể chuyện này, sử gia Prôcôpiô cũng kể (Các cuộc chiến tranh, quyển 3, chương 4).
  • Vua Vandal là Genseric. Ông chiếm Carthage năm 439 và dựng một hạm đội mạnh.
  • Lêô ra gặp Genseric và xin ba điều: không đốt, không giết, không tra tấn. Nguồn là Prosper, mục năm 455. Chương kể đúng. Prosper viết rằng nhờ Lêô, người Vandal chỉ dừng ở việc cướp.
  • Mười bốn ngày cướp phá: Prosper và Victor thành Tunnuna ghi.
  • Hoàng thái hậu Eudoxia cùng hai con gái, Eudocia và Placidia, bị bắt về Carthage.
  • Ngói đồng mạ vàng trên mái đền thần Giúpite ở đồi Capitôlinô: Prôcôpiô, Các cuộc chiến tranh, quyển 3, chương 5.
  • Đồ thờ của Đền Thờ Giêrusalem: Prôcôpiô kể rằng năm 534, khi tướng Belisariô chiếm lại Carthage, trong chiến lợi phẩm đưa về Constantinôpôli có những đồ thờ của người Do Thái mà Titô đã mang về Rôma (quyển 4, chương 9, đoạn 5). Như vậy người Vandal hẳn đã chở chúng từ Rôma về Carthage năm 455. Prôcôpiô kể thêm rằng hoàng đế Giustinianô, sợ điềm gở, đã gửi chúng về Giêrusalem. Từ đó không ai biết chúng đi đâu. Chương gọi đó là lời kể của một sử gia đời sau, và gọi vậy là đúng.

Lêô nấu chảy các bình bạc của Constantinô. Sách các Giáo hoàng, ở phần về Lêô, ghi ông cho nấu sáu bình bạc lớn mà Constantinô xưa tặng các nhà thờ, để làm lại đồ thờ cho các giáo xứ. Chương kể đúng.

Chữ “vandalism” (phá hoại), trong nhiều thứ tiếng châu Âu, được một giám mục Pháp đặt ra năm 1794 để chỉ việc phá nhà thờ trong cuộc Cách mạng. Các sử gia ngày nay nhắc rằng người Vandal năm 455 thật ra làm hại Rôma ít hơn cái tên ấy gợi ý.

Người che chở thành phố

  • Lêô mất ngày 10 tháng Mười Một năm 461. Hội Thánh mừng lễ nhớ ông ngày 10 tháng Mười Một.
  • Ông là giám mục Rôma đầu tiên được an táng trong đền thờ thánh Phêrô, theo Sách các Giáo hoàng. Các giáo hoàng trước được chôn trong hầm mộ. Hài cốt ông nay nằm dưới bàn thờ kính ông trong đền thờ thánh Phêrô.
  • Năm 1754, Giáo hoàng Bênêđictô XIV tôn ông làm Tiến sĩ Hội Thánh.
  • Trong Hội Thánh Công giáo, hai giáo hoàng thường được gọi là “Cả”: Lêô I và Grêgôriô I (chương 54). Có người gọi thêm Nicôla I.

Câu nói Lêô không tìm quyền ấy mà nhận lấy vì không ai khác nhận là lời bình của người kể. Phần đông sử gia đồng ý rằng sự tan rã của quyền hoàng đế ở phương Tây làm vai trò giám mục Rôma lớn lên. Họ cũng nhắc rằng chính Lêô đã có ý thức rất mạnh về quyền của tòa Phêrô từ trước.

Những người trong chương

Lêô Cả (khoảng 400–461), giáo hoàng từ năm 440.

Attila, vua người Hung (434–453). Bleda, anh ông.

Avienô và Trygetiô, hai thành viên phái đoàn.

Valentinianô III, hoàng đế phương Tây (425–455). Marcianô, hoàng đế phương Đông.

Alaric, vua người Goth.

Prosper thành Aquitaine, nhà biên niên sử. Priscô, nhà ngoại giao và sử gia.

Gioan Cassianô, đan sĩ ở Marseille.

Aêtiô, tướng La Mã đánh Attila ở Gaule năm 451.

Genseric, vua Vandal (428–477).

Eudoxia, hoàng thái hậu, vợ góa của Valentinianô III, bị bắt cùng hai con gái.

Raphaen (1483–1520), họa sĩ. Lêô X, giáo hoàng (1513–1521).

Phaolô Phó tế, người ghi lại truyền thuyết hai tông đồ.

Những nơi trong chương

Sông Mincio, gần Mantova, miền bắc nước Ý. Aquileia, gần bờ biển Adriatic, nay là khu di tích có vương cung thánh đường với sàn khảm thế kỷ IV. Padova, Verona, Milanô. Ravenna. Venise. Carthage. Rôma, đồi Capitôlinô và đền thờ thánh Phêrô. Phòng Heliodorô, trong Bảo tàng Vatican.

Đọc thêm

Bài giảng Giáng Sinh số 21 của Lêô chỉ dài hai trang, và bản dịch của Feltoe đọc miễn phí trên mạng. Nếu có dịp đến Vatican, bạn hãy dừng ở Phòng Heliodorô xem bức tranh của Raphaen, rồi tự nhận ra đâu là lịch sử, đâu là truyền thuyết.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 22 (đồ thờ Đền Thờ Giêrusalem năm 70), chương 47 (Êphêsô), chương 48 (Canxêđônia và Tông thư gửi Flavianô), chương 50 (Rôma sụp đổ), chương 54 (Grêgôriô Cả) và chương 67 (năm 1054).

Trở lại chương 51