Chương 51
Năm 440–461 · Rôma và miền bắc nước Ý
- Nơi chốn
- Rôma, bờ sông Mincio (miền bắc nước Ý), Aquileia
- Giáo hoàng
- Lêô Cả
- Hoàng đế
- Valentinianô III, Marcianô
Vào một ngày mùa hè oi ả năm 452, bên bờ sông Mincio thuộc miền bắc nước Ý, cách thành Mantova không xa, một đoàn người nhỏ cưỡi ngựa chầm chậm tiến về phía doanh trại khổng lồ của quân Hung. Không một thanh gươm ngọn giáo, cũng chẳng có toán lính hộ vệ nào đi kèm. Dẫn đầu đoàn người ấy chỉ vỏn vẹn có ba nhân vật: một cựu chấp chính quan Rôma tên là Avienô, một quan chức triều đình cao cấp tên là Trygetiô, và một người đàn ông khoác tấm áo giám mục giản dị. Đó là Lêô, vị Giám mục của thành Rôma.
Phía bên kia chiến tuyến là Attila, vị vua hung bạo của người Hung, con người từng khiến cả thế giới Rôma phải kinh hồn bạt vía. Người đời sau gọi ông ta là “ngọn roi của Thiên Chúa”, và truyền tai nhau rằng vó ngựa của Attila giẫm qua nơi đâu thì nơi ấy cỏ không bao giờ mọc lại được nữa. Đại quân của ông ta vừa mới san phẳng thành phố Aquileia sau ba tháng trời vây hãm, rồi như cơn bão lửa quét qua hàng loạt đô thị trù phú là Padova, Verona và Milanô. Dân chúng hoảng loạn bồng bế nhau chạy trốn ra các vùng đầm lầy và bãi cát hoang vu ven biển Adriatic. Theo một truyền thống cổ xưa, chính những túp lều đánh cá tạm bợ mà người tị nạn dựng lên trên các cù lao năm ấy về sau đã lớn lên thành thành phố Venise lộng lẫy. Ở Milanô, theo lời sứ giả Priscô, Attila thấy trong cung một bức tranh vẽ hoàng đế Rôma ngồi trên ngai, còn những người Scythia phủ phục dưới chân. Ông ta liền sai họa sĩ vẽ lại: chính ông ngồi trên ngai, còn hoàng đế Rôma khom lưng đổ vàng dưới chân ông.
Con đường tiến thẳng xuống kinh thành Rôma lúc bấy giờ đang mở toang không một bóng người cản bước. Hoàng đế Valentinianô III hèn nhát trốn kỹ tận thành Ravenna, và trên toàn cõi nước Ý chẳng còn một đạo quân nào đủ sức ngăn nổi vó ngựa người Hung.
Attila không phải là kẻ dễ mềm lòng trước vài lời thương thuyết suông. Ông ta từng nhẫn tâm cướp đoạt phần quyền lực của chính anh ruột mình rồi tước luôn mạng sống của anh. Suốt nhiều năm ròng, các hoàng đế Rôma đều phải cúi đầu nộp vàng cống nạp cho ông ta. Cũng sứ giả Priscô ấy, người từng ngồi dự tiệc tại bàn của Attila ba năm trước đó, vẫn còn nhớ như in cảnh tượng kỳ lạ: trong khi các vị khách được dọn thức ăn trên những chiếc đĩa bạc sang trọng, thì nhà vua chỉ ăn thịt đặt trên một chiếc đĩa gỗ mộc mạc.
Bị dồn vào bước đường cùng, hoàng đế và Viện Nguyên lão Rôma quyết định cử một phái đoàn sứ giả lên đường đi xin hòa. Và người đứng ra lãnh trách nhiệm dẫn đầu phái đoàn sinh tử ấy chính là vị giám mục mới ngoài năm mươi tuổi của thành Rôma.

Không một sử gia nào ghi lại được nội dung cuộc đối thoại giữa hai con người đối lập ấy. Prosper xứ Aquitaine, một tác giả sống ở Rôma thời ấy, chỉ ghi rằng vị giám mục đi gặp vua Hung với lòng cậy trông vào ơn Chúa, và Attila đã tiếp phái đoàn cách tử tế. Còn kết quả thì làm chấn động cả đế quốc: ngay sau cuộc gặp gỡ, Attila hạ lệnh thu quân, quay đầu vượt qua dãy núi An-pơ trở về và rút hẳn khỏi nước Ý. Ông ta đã không đánh chiếm Rôma. Kinh thành vĩnh cửu thoát khỏi cảnh diệt vong chỉ trong gang tấc.
Vì sao Attila quay về?
Các sử gia đời sau đưa ra nhiều lý giải khác nhau, và có lẽ mỗi lý do đều chứa đựng một phần sự thật:
- Nạn đói và dịch bệnh hoành hành: mùa hè năm ấy, cả nước Ý rơi vào cảnh đói kém trầm trọng; chính đạo quân người Hung đã giày xéo và cướp sạch mùa màng miền bắc, khiến chính họ cạn lương thực và dịch bệnh bắt đầu lan tràn ngay trong doanh trại.
- Áp lực quân sự từ phương Đông: hoàng đế phương Đông là Marcianô, người vừa triệu tập Công đồng Canxêđônia, đã kịp thời sai quân vượt sông Đanuýp đánh thẳng vào quê nhà của người Hung.
- Nỗi ám ảnh về lời nguyền Rôma: một sử gia Hy Lạp đương thời kể lại rằng các cố vấn thân cận của Attila đã nhắc ông nhớ đến số phận bi thảm của vua Alaric, kẻ từng lăn ra chết đột ngột ngay sau khi cướp phá Rôma vào năm 410, và khuyên nhà vua đừng dại dột thách thức số mệnh.
- Khoản cống nạp: các sứ giả Rôma có lẽ cũng đã hứa hẹn trao cho ông ta một khoản vàng chuộc đáng kể.
Bên cạnh đó, Attila còn một lý do nữa để phải dè chừng: chỉ mới một năm trước, vào năm 451, vị tướng tài ba của Rôma là Aêtiô cùng các đồng minh người Goth đã đánh với ông ta một trận đẫm máu bất phân thắng bại trên Đồng bằng Catalaunia ở xứ Gaule, khiến Attila có lẽ không còn nắm chắc phần thắng trong tay.
Thế nhưng, người dân thành Rôma thuở ấy chỉ khắc ghi một điều duy nhất: giữa lúc vua quan và binh lính đều trốn tránh, thì chính vị chủ chăn của họ đã liều mình bước ra che chở cho đoàn chiên.

Về sau, một truyền thuyết cảm động đã nảy sinh từ biến cố này. Người ta kể lại rằng trong lúc Giám mục Lêô cất tiếng nói, Attila bỗng kinh hãi nhìn thấy hai vị lão trượng râu tóc bạc phơ đứng sừng sững ngay sau lưng vị giám mục, tay tuốt thanh gươm sáng lòa, nghiêm giọng dọa sẽ giết chết ông ta nếu không chịu nghe lời. Hai vị ấy không ai khác chính là Thánh Phêrô và Thánh Phaolô. Câu chuyện này mãi hơn ba trăm năm sau mới được chép thành văn bản, trong tác phẩm Lịch sử người Rôma của Phaolô Phó tế.
Hơn một thiên niên kỷ sau thời Đức Lêô, danh họa Raphaen đã vẽ lại khung cảnh ấy lên bức tường của một căn phòng trong Dinh Vatican. Trong bức bích họa, hai vị Tông đồ lơ lửng giữa bầu trời phía trên vị giám mục, còn gương mặt của Đức Lêô lại mang đường nét của vị Giáo hoàng đang trả tiền thuê họa sĩ lúc bấy giờ là Đức Lêô X. Khách đến Bảo tàng Vatican ngày nay vẫn có thể đứng giữa căn phòng ấy, Phòng Heliodorô, để chiêm ngắm gương mặt hoảng hốt của đoàn quân người Hung đang ngước mắt nhìn lên trời. Chuyện hai vị Tông đồ cầm gươm trên không trung là truyền thuyết của lòng đạo đức; nhưng chuyện một vị giám mục tay không tấc sắt bước vào trại giặc Hung để cứu dân thì hoàn toàn là sự thật lịch sử.
Năm sau, 453, Attila đột ngột qua đời trong đêm tân hôn với một người vợ mới, vì chứng chảy máu mũi dữ dội gây ngạt thở lúc đang ngủ. Đế quốc người Hung từng làm mưa làm gió ngày nào tan rã chỉ trong vài năm.
Vị phó tế ở xứ Gaule
Đức Lêô chào đời vào khoảng năm 400, nhiều khả năng ngay tại Rôma, trong một gia đình có gốc gác từ vùng Toscana. Ngay từ thuở thanh niên, ngài đã tận tụy làm việc bên cạnh các giám mục Rôma, và khi mới chỉ là một thầy phó tế, ngài đã nổi tiếng là người khôn ngoan, sắc sảo, việc gì vào tay cũng giải quyết đến nơi đến chốn. Chính ngài là người đã nhờ vị đan sĩ uyên bác Gioan Cassianô, người sáng lập đan viện ở Marseille mà ta đã gặp ở chương 43, viết một cuốn sách thần học bảo vệ đức tin chống lại lạc thuyết Nestôriô.
Năm 440, triều đình sai ngài sang xứ Gaule để đứng ra hòa giải mối bất hòa giữa hai viên tướng Rôma đang xích mích gay gắt. Đúng lúc ngài vắng mặt thì Đức Giáo hoàng Xíttô III qua đời tại Rôma. Hàng giáo sĩ và toàn thể giáo dân thành Rôma đã không chờ ngài quay về. Họ đồng tâm nhất trí bầu luôn vị phó tế đang đi công cán ở xa ấy lên làm giám mục của mình, và vào ngày 29 tháng Chín năm 440, ngài chính thức được tấn phong.

Ngài đảm nhận sứ vụ Giám mục Rôma suốt hai mươi mốt năm ròng, đúng vào giai đoạn đen tối nhất khi Đế quốc Rôma phương Tây đang rã rời ra từng mảnh. Như chương 50 đã thuật lại, các hoàng đế phương Tây thời bấy giờ chỉ ngồi trên ngai vàng bù nhìn mà không nắm giữ chút thực quyền nào; thậm chí chính ngai vàng hoàng đế tại Rôma có những lúc bị bỏ trống rất lâu, bởi nhà vua lui về trú ẩn tận thành Ravenna xa xôi.

“Hãy nhận biết phẩm giá của mình”
Đức Lêô không phải là mẫu học giả tháp ngà chỉ quen ngồi yên một chỗ để viết nên những bộ sách thần học đồ sộ. Ngài trước hết là một vị mục tử đứng trên tòa giảng. Chín mươi sáu bài giảng của ngài còn được lưu giữ đến ngày nay phần lớn đều ngắn gọn, được ngài giảng trong các dịp đại lễ của năm phụng vụ: lễ Giáng Sinh, Hiển Linh, Mùa Chay, Phục Sinh, Thăng Thiên, và lễ kính Hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô. Văn phong Latinh của ngài gãy gọn, trong sáng, giàu nhịp điệu và dễ thuộc. Đến nay, Hội Thánh vẫn đọc các bài giảng ấy trong giờ Kinh Sách, phần kinh nguyện hằng ngày của các linh mục và tu sĩ trên toàn thế giới.
Bất cứ ai từng đọc giờ Kinh Sách sáng đại lễ Giáng Sinh đều đã bắt gặp một lời mở đầu tươi sáng như tiếng chào bình minh của ngài: “Anh em thân mến, hôm nay Đấng Cứu Độ chúng ta đã sinh ra, chúng ta hãy vui mừng”. Đọc tiếp một chút trong bài giảng ấy là đoạn văn mà Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích dẫn để mở đầu toàn bộ phần giáo huấn về đời sống luân lý của người Kitô hữu:
“Hỡi Kitô hữu, hãy nhận biết phẩm giá của mình. Đã được thông phần bản tính Thiên Chúa, đừng quay về với lối sống thấp hèn cũ nữa. Hãy nhớ mình thuộc về Đầu nào, thuộc về Thân nào.”
Chương 48 cũng đã nhắc đến bức thư thần học lừng danh mà ngài gửi cho Thượng phụ Flavianô bàn về hai bản tính của Đức Kitô, bức thư mà toàn thể Công đồng Canxêđônia đã đón nhận bằng tiếng tung hô vang dội: “Phêrô đã nói qua Lêô!” Bức thư ấy đã vượt biển từ Rôma sang phương Đông trong tay các đặc sứ, từng bị ngăn chặn thô bạo tại Êphêsô năm 449, để rồi hai năm sau được long trọng tuyên đọc trước khoảng năm trăm giám mục.

Người thừa kế bất xứng
Hơn mọi vị tiền nhiệm, Đức Lêô đã nói rõ ràng và dứt khoát vị trí của Giám mục Rôma đối với toàn thể Hội Thánh.
Hằng năm, cứ đến ngày kỷ niệm lễ tấn phong của mình, ngài lại giảng về sứ mạng của Thánh Phêrô. Ngài khiêm tốn chỉ nhận mình là “người thừa kế bất xứng” của vị Tông đồ trưởng. Thế nhưng, ngài khẳng định rằng thông qua chức vụ kế vị ấy, chính Thánh Phêrô vẫn đang tiếp tục coi sóc Hội Thánh của Chúa. Chúa Kitô từng phán với Phêrô: “Anh là Phêrô, trên tảng đá này, Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy”, và sau biến cố Phục Sinh Người lại trao phó: “Hãy chăm sóc chiên của Thầy”. Đức Lêô xác tín rằng những lời hứa ấy vẫn còn nguyên hiệu lực nơi các vị kế nhiệm Thánh Phêrô tại Rôma. Vì thế, Giám mục Rôma mang lấy bổn phận mục tử đối với mọi Hội Thánh địa phương, và có quyền lên tiếng phân định mỗi khi đức tin hay kỷ luật Hội Thánh bị lung lay ở bất cứ nơi đâu trên thế giới.
Tại phương Tây, người ta đón nhận chân lý ấy như một điều hiển nhiên. Còn tại phương Đông, người ta tuy hết lòng tôn kính Rôma là Tòa của Thánh Phêrô nhưng lại hiểu phạm vi quyền bính của Tòa ấy theo nghĩa nhẹ nhàng hơn nhiều. Như chương 48 đã kể, ngay tại Công đồng Canxêđônia, chính những vị giám mục vừa hân hoan reo lên “Phêrô đã nói qua Lêô” lại đồng thời thông qua một điều luật nâng vị thế của Constantinôpôli lên gần ngang hàng với Rôma, và Đức Lêô đã kiên quyết bác bỏ điều luật ấy. Hai cách hiểu khác nhau về quyền tối thượng của Rôma sẽ âm thầm tồn tại song song suốt sáu trăm năm tiếp theo, cho đến ngày chúng va chạm trực diện với nhau.
Mười bốn ngày dưới tay người Vandal
Chỉ ba năm sau khi thoát khỏi vó ngựa của Attila, vào năm 455, một tai ương khác lại ập xuống thành Rôma, lần này từ phía nam. Bi kịch bắt nguồn từ những cuộc thanh trừng đẫm máu ngay bên trong triều đình: một năm trước đó, chính tay hoàng đế Valentinianô III đã đâm chết Aêtiô, vị danh tướng trụ cột giữ gìn xứ Gaule cho Rôma. Nay hai người lính cũ trung thành của Aêtiô đã ra tay sát hại hoàng đế để trả thù cho chủ tướng. Chớp lấy thời cơ triều đình rối ren như rắn mất đầu, người Vandal, bộ tộc man di vốn đã chiếm đóng Carthage ở Bắc Phi và làm chủ toàn bộ mặt biển, liền giương buồm tiến thẳng sang nước Ý dưới sự chỉ huy của vua Genseric.
Lần này, Đức Lêô không thể làm cho đạo quân cướp biển quay đầu trở về. Thế nhưng, vị mục tử già một lần nữa lại can đảm bước ra tận cổng thành để đối diện với vua Vandal, khẩn khoản nài xin ba điều nhân đạo:
- xin đừng phóng hỏa đốt phá thành phố;
- xin đừng tàn sát mạng sống người dân vô tội;
- và xin đừng tra tấn dân chúng để ép buộc họ khai ra nơi cất giấu của cải.
Vẫn theo lời Prosper, vua Genseric đã nhận lời cả ba điều ấy.
Dẫu vậy, suốt mười bốn ngày đêm ròng rã, người Vandal đã vơ vét sạch sành sanh mọi thứ có giá trị trong kinh thành, từ kho tàng vàng bạc châu báu trong hoàng cung cho đến cả những tấm ngói đồng mạ vàng lấp lánh trên mái đền thần Giúpite tọa lạc trên đồi Capitôlinô. Họ bắt giữ hàng ngàn người dân đưa xuống tàu chở về Carthage làm nô lệ, trong số đó có cả hoàng thái hậu cùng hai người con gái của bà. Sử gia Prôcôpiô, sống một thế kỷ sau, còn ghi lại rằng chiến lợi phẩm mà người Vandal chở về Carthage hôm ấy có cả những khí cụ thánh thiêng của Đền Thờ Giêrusalem xưa, những báu vật mà tướng Titô từng cướp đem về Rôma vào năm 70, như chương 22 đã thuật lại. Ông kể thêm rằng gần tám mươi năm sau, năm 534, khi tướng Belisariô của Constantinôpôli chiếm lại Carthage, những báu vật ấy lại theo đoàn chiến lợi phẩm về Constantinôpôli. Hoàng đế Giustinianô sợ điềm gở, sai đem trả về Giêrusalem, và từ đó không ai còn biết chúng ở đâu. Tuy nhiên, lời hứa đã được giữ: thành phố Rôma không bị chìm trong biển lửa, và người dân không phải chịu cảnh thảm sát đẫm máu.
Khi những cánh buồm của người Vandal vừa nhổ neo rời khỏi bến cảng, Đức Lêô liền bắt tay vào việc gây dựng lại. Ngài truyền đem nấu chảy sáu chiếc bình bạc lớn mà Hoàng đế Constantinô xưa kia từng dâng tặng cho các nhà thờ, đúc lại thành những chiếc chén thánh và đĩa lễ mới để phân phát cho các giáo xứ vừa bị cướp sạch đồ thờ tự, đồng thời tận tình lo từng bữa ăn cứu đói cho những gia đình nghèo khổ chẳng còn chút tài sản gì trong tay.

Người che chở thành phố
Đức Lêô an nghỉ trong Chúa vào ngày 10 tháng Mười Một năm 461. Ngài là vị Giám mục Rôma đầu tiên được an táng bên trong Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô, và hài cốt của ngài ngày nay vẫn đang yên nghỉ dưới một bàn thờ tại đó. Hậu thế đã tôn vinh ngài bằng danh hiệu Lêô Cả, một trong số rất ít các vị Giáo hoàng trong suốt hai ngàn năm lịch sử được kính cẩn gọi bằng tước hiệu cao quý ấy. Năm 1754, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV đã tôn phong ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh, và hằng năm Hội Thánh mừng kính lễ ngài vào ngày 10 tháng Mười Một.
Chỉ mười lăm năm sau ngày ngài qua đời, như chương 50 đã kể, vị hoàng đế thiếu niên Rômulô Augustulô bị truất khỏi ngai vàng, và Đế quốc Rôma phương Tây chính thức sụp đổ. Kể từ cột mốc ấy, tại thành Rôma, mỗi khi giặc giã, đói kém hay dịch bệnh ập đến, người dân nghèo khổ không còn ngóng trông gì vào một vị hoàng đế ở tận phương xa nữa. Họ chạy thẳng đến gõ cửa ngôi nhà của vị Giám mục thành phố mình. Đức Lêô chưa bao giờ tìm kiếm thứ quyền lực trần thế ấy; ngài chỉ đơn sơ gánh lấy nó trên vai bởi vì giữa cơn nguy khốn, chẳng còn ai khác đứng ra chịu nhận lấy.
Một trăm ba mươi năm sau thời Đức Lêô, một vị Giám mục Rôma khác cũng sẽ phải gánh lấy đúng gánh nặng lịch sử ấy giữa những năm tháng còn đen tối hơn: thành Rôma bị quân thù vây hãm, dịch hạch hoành hành và nạn đói bủa vây. Vị mục tử ấy sẽ đứng ra nuôi sống cả thành phố, và giữa muôn vàn lo toan vẫn hướng mắt tới những dân tộc xa lạ bên kia biển, sai các đan sĩ lên thuyền vượt biển sang tận nước Anh để loan báo Tin Mừng. Người đời sau cũng tôn vinh ngài bằng danh hiệu “Cả”. Thế nhưng, trước khi bước tới câu chuyện về vị Giáo hoàng ấy, chúng ta phải dừng chân để kể về một con người đã âm thầm viết nên một bản Tu luật nhỏ bé cho các đan sĩ, trên một ngọn núi tĩnh mịch ở miền nam nước Ý.

Thế nhưng, trước khi bước tới câu chuyện về vị Giáo hoàng ấy, chúng ta phải dừng chân để kể về một con người đã âm thầm viết nên một bản Tu luật nhỏ bé cho các đan sĩ, trên một ngọn núi tĩnh mịch ở miền nam nước Ý.
Chương 51 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Đức Lêô chưa bao giờ tìm kiếm thứ quyền lực trần thế ấy…
Những người trong chương
- Lêô Cả · Ông là giám mục Rôma đầu tiên được an táng trong đền thờ Thánh Phêrô. Hài cốt ngài nay vẫn nằm dưới một bàn thờ ở đó.
- Raphaen · Danh họa vẽ cuộc gặp Lêô và Attila lên tường Dinh Vatican. Gương mặt vị giám mục mang nét Giáo hoàng Lêô X, người trả tiền cho ông.
Nơi ấy hôm nay
- Phòng Heliodorô trong Bảo tàng Vatican vẫn mở cho khách vào xem. Trên tường, người Hung hoảng hốt ngước lên hai vị tông đồ lơ lửng giữa trời.
- Aquileia là thành bị Attila san phẳng năm 452. Khu khảo cổ và Vương cung thánh đường Aquileia là Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1998.
- Venise theo một truyền thống xưa lớn lên từ những túp lều đánh cá của dân chạy loạn người Hung ra các cù lao ven Adriatic.
Muốn đọc thêm
Mt 16,18 · Ga 21,15-17 · Thánh Lêô Cả, các bài giảng · Prosper xứ Aquitaine, Biên niên · Phaolô Phó tế, Lịch sử người Rôma · tranh Raphaen, Phòng Heliodorô
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Lêô Cả
- Attila
- Bleda
- Avienô
- Trygetiô
- Valentinianô III
- Marcianô
- Alaric
- Prosper thành Aquitaine
- Priscô
- Gioan Cassianô
- Aêtiô
- Gensêric
- Êuđôxia
- Raphaen
- Lêô X
- Phaolô Phó tế
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 22Sau Phêrô: năm 70, Đền Thờ sụp đổ và những Caesar
Đọc thêm · Chương 47Êphêsô năm 431: “Mẹ Thiên Chúa” và mầu nhiệm Ngôi Lời Nhập Thể
Đọc thêm · Chương 48Canxêđônia năm 451: một Ngôi Vị, hai bản tính và bốn chữ “không”
Đọc thêm · Chương 50Rôma sụp đổ và những dân tộc mới: bình minh đức tin trên đống tro tàn đế quốcHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 52
Biển Đức và bản tu luật nhỏ
Vua Totila sai cận vệ mặc áo tím giả làm vua lên Monte Cassino; cụ Biển Đức đã đón khách thế nào?
Khoảng 28 phút đọc







