Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 52

Kiểm chứng chương 52: Biển Đức và bản tu luật nhỏ

Đọc xong chương 52, chắc bạn sẽ tự hỏi: ta biết gì về Biển Đức, cái bình rượu độc có thật vỡ tan không, và trong bản tu luật, điều nào là của chính ông, điều nào ông mượn của người khác. Những trang này trả lời những câu hỏi như thế. Như chương đã nói, ta chỉ có hai nguồn: quyển thứ hai bộ Đối thoại của thánh Grêgôriô Cả, viết khoảng năm 593 hoặc 594, gần năm mươi năm sau khi Biển Đức qua đời, và bản tu luật do chính Biển Đức viết. Quyển Đối thoại được viết để nêu gương, nên đầy phép lạ. Bản Tu luật thì là văn bản thực tế nhất ta có. Dưới đây bạn sẽ thấy mỗi chuyện nằm ở đâu, và các nhà nghiên cứu nghĩ gì về hai nguồn ấy.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cách ghi chỗ tra. “Đối thoại II,14” là quyển II, chương 14 bộ Đối thoại của Grêgôriô. “Tu luật 53,15” là chương 53, câu 15 của Tu luật thánh Biển Đức. Bản Tu luật có nhiều bản dịch tiếng Việt do các đan viện Biển Đức và Xitô ở Việt Nam thực hiện, và bản La-tinh gốc cũng dễ tìm. Những câu trích Tu luật trong chương là dịch từ tiếng La-tinh.

Bạn nên biết thêm một điều. Từ năm 1987, một học giả Mỹ là Francis Clark đã viết sách cho rằng bộ Đối thoại không phải của Grêgôriô mà do người khác viết về sau. Phần lớn các nhà nghiên cứu không đồng ý, và vẫn coi đó là sách của Grêgôriô.

Totila và người cận vệ

Chuyện này ở Đối thoại II,14-15, và mọi chi tiết chương kể đều có ở đó:

  • Vua Totila sai cận vệ Riggo khoác áo bào tím, đi giày của vua, cùng ba quan hầu và đoàn tùy tùng: II,14.
  • Câu “Con ơi, cởi những gì con đang mặc ra. Đó không phải của con.”: II,14.
  • Lần sau Totila tự lên núi, phủ phục xuống đất. Biển Đức đỡ vua dậy, bảo vua thôi làm điều ác, và nói trước rằng vua sẽ vào Rôma, vượt biển, trị vì chín năm và chết năm thứ mười: II,15.

Totila chiếm Rôma năm 546, vượt biển sang Sicilia, và chết trong trận Busta Gallorum năm 552. Như vậy lời tiên tri được Grêgôriô viết ra sau khi mọi chuyện đã xảy ra. Grêgôriô không ghi năm của lần viếng này, nên chữ “khoảng năm 542” ở đầu chương là con số ước chừng, đặt vào lúc Totila đang nắm phần lớn nước Ý.

Bốn môn đệ. Trong lời mở đầu quyển II, Grêgôriô kể tên bốn người đã thuật lại cho ông: Constantinô và Simpliciô, hai viện phụ nối tiếp Biển Đức ở Monte Cassino; Valentinianô, viện phụ đan viện Latêranô; và Hônôratô, viện phụ Subiaco. Chương kể đúng như vậy: Grêgôriô nói ông nghe lại từ bốn môn đệ của chính Biển Đức.

Tuổi trẻ

  • Biển Đức sinh ở Nursia (nay là Norcia) khoảng năm 480: Đối thoại II, lời mở đầu. Năm sinh là con số ước tính.
  • Scôlastica là em song sinh? Grêgôriô chỉ nói bà là “em gái” của ông (II,33). Chuyện hai người sinh đôi là truyền thống đời sau. Chương viết “Theo một truyền thống xưa”, đúng mức.
  • Ông lên Rôma học: lời mở đầu quyển II. Chương nói học văn chương và luật, rồi “thăng tiến làm một chức quan nào đó”; đó là cách người kể diễn lại ý cha mẹ muốn cho con học hành nên người.
  • Ông sợ rơi xuống cái hố như các bạn học, nên bỏ đi, “biết mà như không biết, khôn mà như dại” (La-tinh: scienter nescius et sapienter indoctus): lời mở đầu quyển II. Chương dịch đúng.
  • Theodoric, vua người Ostrogoth, cai trị nước Ý từ năm 493 đến 526. Ông theo phái Ariô, như chương nói.

Enfide và bà vú. Enfide nay là Affile, cách Rôma chừng sáu mươi cây số về phía đông (II,1). Ở đó Grêgôriô kể Biển Đức hàn lại cái sàng đất nung bị vỡ của bà vú, rồi vì không chịu nổi lời khen mà bỏ đi. Chiếc sàng được cho là treo trước cửa nhà thờ. Đây là chuyện phép lạ, và nguồn duy nhất là Grêgôriô.

Ba năm trong hang đá

  • Hang ở Subiaco, phía trên sông Aniene: II,1. Ngày nay trên vách đá có đan viện Sacro Speco (“Hang Thánh”), với các bức bích họa từ thế kỷ XIII đến XV. Trong đó có một chân dung thánh Phanxicô Assisi, được cho là vẽ lúc ngài còn sống hoặc ngay sau khi ngài qua đời, khoảng năm 1223 đến 1228, và vẽ ngài chưa có dấu thánh.
  • Đan sĩ Rômanô thả bánh xuống bằng sợi dây có cái chuông nhỏ: II,1.
  • Ba năm: II,1.
  • Cơn cám dỗ và việc lăn mình vào bụi gai, cây tầm ma: II,2.
  • Các mục đồng tưởng ông là thú rừng vì ông mặc da thú: II,1.

Bụi hồng của thánh Phanxicô. Đây là truyền thống của đan viện Sacro Speco. Thánh Phanxicô có đến Subiaco khoảng năm 1223, như bức chân dung trên tường gợi ý. Còn chuyện ngài ghép hoa hồng vào những bụi gai ấy là truyền thống địa phương, không có tài liệu xưa nào đỡ lưng. Chương chỉ nói du khách “được chỉ cho xem” và “được kể rằng”, như vậy là đúng mức.

Vicovaro và bình rượu độc. Đối thoại II,3. Lời Biển Đức nói với các tu sĩ trong chương gần với văn Grêgôriô. Còn chuyện cái bình vỡ, chương tự nói là có thể phép lạ, có thể thêm thắt, và đoạn bàn về “bài học nằm trong chuyện” là lời của người kể, không phải của Grêgôriô.

Mười hai đan viện, mỗi nơi mười hai tu sĩ: II,3. Maurô và Placiđô: II,3. Hai cậu bé do các gia đình quý tộc Rôma gửi đến.

Tu sĩ người Goth và lưỡi dao. Đối thoại II,6. Lưỡi sắt văng khỏi cán xuống hồ; Biển Đức đưa cán gỗ xuống nước và lưỡi sắt nổi lên, tự lắp vào. Lời “Cứ làm việc đi, đừng buồn” cũng có ở đó, như chương ghi.

Ngọn núi bên đường từ Rôma đi Napôli

Linh mục Flôrentiô. Đối thoại II,8: ổ bánh tẩm độc, con quạ tha đi, và các cô gái nhảy múa trong vườn đan viện. Chương nói bảy cô gái và nói vì thế nhiều bức tranh vẽ một con quạ bên cạnh Biển Đức. Biển Đức bỏ đi.

Đến Cassino. Đối thoại II,8: trên núi có đền thờ thần Apollô và các khu rừng thiêng. Ông đập tượng, chặt rừng, dựng hai nguyện đường, một kính thánh Martinô, một kính thánh Gioan Tẩy Giả. Năm “khoảng 529” là năm truyền thống, vì Grêgôriô không ghi năm. Một số nhà nghiên cứu đặt muộn hơn.

Monte Cassino cao khoảng 520 mét, nằm trên con đường Via Latina từ Rôma xuống Napôli.

Thánh Martinô thành Tours: xem tư liệu chương 43.

Bản Tu luật

Câu mở đầu. Câu “Con ơi, hãy lắng nghe lời chỉ dạy của vị thầy, và hãy nghiêng tai của trái tim con” là Lời mở đầu của Tu luật, câu 1. Chữ La-tinh Ausculta (trong Ausculta, o fili, “Hãy lắng nghe, hỡi con”) được xem là chữ mở đầu nổi tiếng nhất trong văn chương đan tu.

“Trường phụng sự Chúa”: Lời mở đầu, câu 45.

“Chúng tôi hy vọng không đặt ra điều gì khắc nghiệt, điều gì nặng nề”: Lời mở đầu, câu 46.

Bảy mươi ba chương. Đúng. Bản Tu luật dài khoảng mười hai ngàn chữ La-tinh. Chương nói “chừng bảy mươi trang”, con số ấy tùy khổ sách.

Nguồn của Biển Đức.

  • Cassianô, Basiliô và các Cha sa mạc: chính Biển Đức nhắc đến ở Tu luật 73,5.
  • Tu luật của Thầy (Regula Magistri) là một bản tu luật vô danh, dài gần gấp ba bản của Biển Đức. Trong những năm 1938 đến 1940, đan sĩ người Pháp Augustin Genestout đề nghị rằng Tu luật của Thầy có trước và Biển Đức đã dùng nó, chứ không phải ngược lại. Ngày nay phần lớn các nhà nghiên cứu đồng ý. Chương kể đúng: Biển Đức mượn nhiều đoạn, nhất là Lời mở đầu và bảy chương đầu, và lược bớt rất nhiều.

“Một bản tu luật nhỏ dành cho người mới bắt đầu”: Tu luật 73,8.

Một kỷ luật vừa sức con người

Mỗi điểm chương nêu đều tra được trong Tu luật:

  • Giấc ngủ: Tu luật 8. Về mùa đông, các tu sĩ dậy vào “giờ thứ tám của đêm”, tức khoảng hai giờ sáng, sau khi đi ngủ từ đầu đêm. Tính ra được ngủ khoảng tám tiếng, như chương nói.
  • Hai món nấu chín, thêm trái cây hay rau tươi: Tu luật 39,1-3. Lý do, để ai không ăn được món này thì ăn món kia: 39,2.
  • Rượu: Tu luật 40,6. Câu chương trích là “Chúng ta đọc thấy rằng rượu hoàn toàn không dành cho tu sĩ. Nhưng vì thời nay không thể thuyết phục các tu sĩ điều đó, ít nhất ta hãy đồng ý uống có chừng mực.” Khẩu phần là một hemina mỗi ngày (40,3). Các học giả ước tính một hemina vào khoảng một phần tư đến nửa lít.
  • Người già và trẻ nhỏ: Tu luật 37.
  • Người đau ốm được chăm sóc “như chính Đức Kitô”: Tu luật 36,1. Được ăn thịt: 36,9.
  • Đón khách như Đức Kitô: Tu luật 53,1, dựa vào Mátthêu 25,35. Chương trích: “Ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước.” Viện phụ đổ nước lên tay khách: 53,12. Người nghèo và khách hành hương, “vì nơi họ, Đức Kitô được đón nhận chân thật hơn; còn người giàu, cái oai đáng sợ của họ đã tự khiến họ được kính trọng rồi”: 53,15.
  • Người giữ cửa đáp mỗi tiếng gõ bằng “Tạ ơn Chúa” hoặc “Xin cha chúc lành”: Tu luật 66,3. Người mới gõ cửa phải chờ bốn năm ngày: 58,3.
  • Viện phụ thay mặt Đức Kitô: Tu luật 2,2. Phải trả lời về từng linh hồn: 2,37-39. Biết ai cần dịu dàng, ai cần cứng rắn: 2,23-29. “Dè chừng sự yếu đuối của chính mình” và “đừng làm vỡ bình khi cạo gỉ”: 64,12.
  • Hỏi ý cả cộng đoàn, kể cả người trẻ nhất, “vì Chúa thường tỏ cho người trẻ điều tốt hơn”: Tu luật 3,3.
  • Người coi sóc đồ dùng xem mỗi món đồ nghề như bình thánh trên bàn thờ: Tu luật 31,10.

Giờ kinh và lao động

  • Các giờ kinh: Tu luật 8 đến 18 quy định từng giờ và các thánh vịnh của giờ ấy. Cả một trăm năm mươi thánh vịnh được hát hết trong một tuần: 18,23. Biển Đức còn viết rằng các Cha xưa hát hết trong một ngày, và những người nguội lạnh như chúng ta ít ra hãy hát hết trong một tuần (18,25).
  • “Đừng đặt gì trước Công việc của Chúa”: Tu luật 43,3. Nghe chuông thì bỏ việc mà đi, vội nhưng giữ phẩm cách: 43,1-2.
  • “Nhàn rỗi là kẻ thù của linh hồn”: Tu luật 48,1.
  • Phiên bếp hằng tuần, không ai được miễn trừ người đau ốm hay đang bận việc quan trọng hơn; cuối tuần giặt khăn, rửa chân cho anh em, trao dụng cụ có đếm từng món: Tu luật 35.
  • Thứ tự theo ngày vào đan viện, không theo dòng dõi: Tu luật 63,1-8.
  • Đọc sách: Tu luật 48. Đầu Mùa Chay mỗi người được phát một cuốn sách và phải đọc cho hết: 48,15-16.

Cách đọc “nhai lại”. Hình ảnh con bò nhai lại, để tả lối đọc chậm và lặp lại, không có trong Tu luật, nhưng rất quen thuộc trong văn đan tu thời Trung Cổ. Chữ lectio divina thì có trong Tu luật 48 dưới dạng “đọc thánh”.

Chuyện nô lệ giải phóng đứng chung hàng với con nhà quý tộc. Điều Tu luật 63 nói rõ là thứ tự theo ngày vào đan viện. Cảnh con nhà quý tộc và người nô lệ được giải phóng cùng rửa bát là cách người kể minh họa nguyên tắc ấy. Chương cũng nhắc rằng lao động chân tay vốn bị người Rôma quý tộc coi là việc của nô lệ; đây là nhận xét chung về xã hội thời ấy.

Ora et labora. Chương nói đúng: câu này không có trong Tu luật. Nó trở thành khẩu hiệu của dòng Biển Đức chủ yếu từ thế kỷ XIX.

Ba lời hứa: Tu luật 58,17: ở lại (stabilitas), đổi mới đời sống (conversatio morum), vâng lời (oboedientia). Các tu sĩ lang thang: Tu luật 1,10-11 gọi họ là gyrovagi và lên án họ nặng lời.

“Không ưa chuộng gì hơn Đức Kitô.” Chương trích câu này từ gần cuối Tu luật (72,11; một câu tương tự ở 4,21).

Buổi tối cuối cùng với Scôlastica

Đối thoại II,33-34.

  • Hai anh em gặp nhau mỗi năm một lần ở một căn nhà gần đan viện: II,33.
  • Lời Scôlastica xin ở lại, Biển Đức từ chối, bà gục đầu cầu nguyện và mưa đổ xuống: II,33.
  • Lời bà: “Em xin anh mà anh không nghe. Em xin Chúa, và Chúa nghe”: II,33.
  • Lời bình của Grêgôriô, rằng bà làm được nhiều hơn vì bà yêu nhiều hơn (plus potuit quae amplius amavit): II,33.
  • Ba ngày sau bà qua đời. Biển Đức thấy linh hồn em bay lên như chim bồ câu, rồi chôn em trong ngôi mộ ông đã chuẩn bị cho mình: II,34.

Năm “khoảng 543” là năm truyền thống. Hội Thánh mừng kính thánh Scôlastica vào ngày 10 tháng Hai.

Cái chết của Biển Đức. Đối thoại II,37: ông báo trước, bảo mở huyệt, sốt sáu ngày, được khiêng vào nguyện đường, rước Mình Thánh Chúa, đứng dậy được các môn đệ đỡ hai bên, giơ tay cầu nguyện rồi tắt thở. Năm “khoảng 547” là năm truyền thống; các nhà nghiên cứu đặt trong khoảng từ 547 đến 560. Lễ thánh Biển Đức là ngày 11 tháng Bảy. Cảnh ông đứng bên cửa sổ trong tháp và thấy cả thế giới gom lại trong một tia nắng ở Đối thoại II,35, và chỉ có nguồn duy nhất ấy.

Hạt giống sống sót

Người Lombard phá Monte Cassino. Grêgôriô kể rằng Biển Đức đã báo trước việc này (II,17), và các tu sĩ chạy về Rôma. Sử gia Phaolô Phó tế, ở thế kỷ VIII, kể rằng họ mang theo bản Tu luật. Năm bị phá thường được đặt khoảng 577 đến 581.

Tu luật pha trộn. Nhiều đan viện ở xứ Gaule thế kỷ VII theo một tu luật pha giữa Biển Đức và Côlumbanô (xem tư liệu chương 50).

Aachen năm 817. Thượng hội đồng Aachen họp năm 816 và 817, dưới thời hoàng đế Louis Mộ Đạo, do thánh Biển Đức thành Aniane chủ trì, đòi mọi đan viện trong đế quốc sống theo Tu luật Biển Đức. Chương kể đúng. Chương gọi Louis là con của Charlemagne.

Những lần Monte Cassino bị phá:

  • Người Lombard: khoảng năm 577 đến 581.
  • Người Ả Rập (Saracen): năm 883.
  • Động đất: năm 1349.
  • Bom Đồng Minh: ngày 15 tháng Hai năm 1944, trong trận Monte Cassino. Sau chiến tranh các sử gia xác nhận quân Đức không ở trong đan viện, dù họ giữ các vị trí quanh núi. Những người chết là dân làng đã leo lên tìm chỗ trú. Vài tháng trước đó, năm 1943, các sĩ quan Đức đã giúp các tu sĩ chất bản thảo và nghệ thuật lên xe tải đưa về Rôma cất giữ. Chương kể đúng.

Năm 1964. Đức Phaolô VI thánh hiến nhà thờ mới ngày 24 tháng Mười năm 1964, và cùng ngày ban tông thư Pacis Nuntius, tuyên bố Biển Đức là bổn mạng châu Âu. Năm 1980, Đức Gioan Phaolô II thêm các thánh Cyrillô và Mêthôđiô làm đồng bổn mạng, trong tông thư Egregiae Virtutis ngày 31 tháng Mười Hai năm 1980. Chương 60 kể về hai vị này.

Những người chép sách

Da bê. Một bộ Kinh Thánh trọn vẹn cỡ lớn cần da của hàng trăm con bê. Cuốn Kinh Thánh Amiatinus, làm ở nước Anh khoảng năm 700, cần khoảng năm trăm con.

Những dòng cuối sách. Câu “Ba ngón tay viết, nhưng cả thân mình lao nhọc” (La-tinh: Tres digiti scribunt, totum corpus laborat) là một lời than rất hay gặp ở cuối các bản chép tay thời Trung Cổ. Câu “Tạ ơn Chúa, sắp tối rồi” cũng thuộc loại ấy. Các nhà nghiên cứu đã sưu tầm hàng ngàn câu như thế. Cảnh người chép ngồi bên cửa sổ, tay tê cóng mùa đông, là người kể dựng lên từ những dòng than ấy.

Cassiôđôrô và Vivarium. Cassiôđôrô (khoảng 485 đến 585) từng làm quan lớn dưới triều Theodoric. Khoảng năm 540, ông lập đan viện Vivarium ở Squillace, miền Calabria. Sách Các thể chế của ông hướng dẫn các tu sĩ chép, sửa và đóng sách. Chương kể đúng.

Phần lớn văn chương La-tinh cổ điển đến với ta qua các đan viện. Đây là nhận định chung của các nhà ngữ văn học. Những bản chép xưa nhất còn trọn vẹn của thơ Virgilô và của nhiều tác phẩm Cicêrô được giữ ở thư viện các đan viện, và nhiều bản chép quan trọng được làm trong thế kỷ IX tại những đan viện như Tours, Fulda, Corbie.

Chữ viết thời Charlemagne. Khoảng năm 800, các người chép trong đế quốc Charlemagne hoàn thiện một kiểu chữ tròn, rõ, có chữ hoa và chữ thường. Các nhà cổ tự học, như Bernhard Bischoff, gọi đó là chữ Carolingia nhỏ (Caroline minuscule). Chữ thường ta đọc ngày nay là con cháu của kiểu chữ ấy.

Khai khẩn, trường học, chăm người bệnh. Các sử gia đều nhận những việc này. Bạn cũng nên biết rằng các sử gia nhắc thêm: nhiều đan viện về sau trở nên rất giàu, nắm đất đai và nông nô, và chính điều ấy dẫn đến các cuộc cải cách như Cluny và Cîteaux, được kể ở chương 63.

Các đan viện ở Việt Nam

Đoạn kết chương đưa về Việt Nam là phần người viết sách thêm vào cho bạn đọc Việt, không phải chuyện của thời Biển Đức. Các dòng Xitô và Trappist đều sống theo Tu luật Biển Đức. Số tu sĩ nam nữ sống theo Tu luật ngày nay ước tính vào khoảng vài chục ngàn.

  • Phước Sơn: dòng Xitô, do cha Henri Denis (Biển Đức Thuận) khởi xướng năm 1918, lúc đầu ở gần Huế.
  • Châu Sơn: dòng Xitô, lập ở Nho Quan, Ninh Bình, năm 1936. Sau năm 1954, một cộng đoàn vào miền Nam, lên vùng cao nguyên.
  • Phước Lý: đan viện Xitô ở Đồng Nai.
  • Thiên An: dòng Biển Đức, lập ở Huế năm 1940.

Về Norcia: ngôi nhà thờ lớn xây trên chỗ được cho là nơi Biển Đức chào đời sập trong trận động đất ngày 30 tháng Mười năm 2016 và đang được xây lại. Các tu sĩ ở đó vẫn tiếp tục hát các giờ kinh.

Những người trong chương

Biển Đức thành Nursia (khoảng 480 đến 547).

Scôlastica, em gái Biển Đức.

Grêgôriô Cả, giáo hoàng, người viết bộ Đối thoại (chương 54).

Totila, vua người Ostrogoth (541 đến 552). Riggo, cận vệ của ông.

Theodoric, vua người Ostrogoth ở Ý (493 đến 526).

Rômanô, đan sĩ ở Subiaco, người thả bánh cho Biển Đức.

Maurô và Placiđô, hai môn đệ trẻ.

Flôrentiô, linh mục ghen ghét Biển Đức.

Louis Mộ Đạo, hoàng đế (814 đến 840). Biển Đức thành Aniane, nhà cải cách đan tu.

Cassiôđôrô, người lập Vivarium.

Phaolô VI, giáo hoàng (1963 đến 1978).

Những nơi trong chương

Norcia (Nursia), vùng Umbria. Affile (Enfide). Subiaco, đan viện Sacro Speco. Vicovaro. Monte Cassino, gần thị trấn Cassino, giữa Rôma và Napôli. Squillace, Calabria. Aachen, nước Đức.

Đọc thêm

Tu luật thánh Biển Đức ngắn, chừng một buổi tối đọc là hết, và đọc lên vẫn thấy rất người. Nếu chỉ đọc vài chương, bạn nên đọc Lời mở đầu, chương 53 về việc đón khách, và chương 72 về lòng nhiệt thành tốt. Quyển II bộ Đối thoại của Grêgôriô đọc như một chuỗi truyện ngắn. Bản Tu luật có nhiều bản dịch tiếng Việt của các đan viện Biển Đức và Xitô.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 43 (các Cha sa mạc, Cassianô, thánh Martinô), chương 50 (Côlumbanô và Bônifaxô), chương 54 (Grêgôriô Cả), và chương 63 (Cluny và Cîteaux).

Trở lại chương 52