Chương 52
Khoảng năm 480–547 · Miền trung nước Ý
- Nơi chốn
- Nursia, Rôma, Subiaco, Monte Cassino
- Giáo hoàng
- Simpliciô … Vigiliô
- Hoàng đế
- Zênô … Giustinianô I
Khoảng năm 542, vua Totila của người Goth, lúc ấy đang nắm giữ gần hết đất nước Ý, nghe đồn rằng trên đỉnh núi Monte Cassino, nằm giữa Rôma và Napôli, có một vị viện phụ già nhìn thấu được chuyện tương lai. Nhà vua quyết định làm một phép thử. Thay vì đích thân lên núi, ông sai viên cận vệ tên là Riggo khoác tấm áo bào tím, đi đôi hài của vua, dẫn theo ba vị quan hầu cùng cả một đoàn tùy tùng rầm rộ lên đan viện giả làm nhà vua đến viếng thăm.
Vị tu sĩ già đang ngồi yên lặng. Vừa thoáng thấy bóng người mặc hoàng bào bước qua cổng đan viện, cụ đã cất tiếng gọi lớn: “Con ơi, hãy cởi ngay những thứ con đang mặc trên người ra đi, vì chúng đâu phải là của con!”
Riggo kinh hãi ngã sấp xuống đất, cả đoàn tái mặt về bẩm lại. Lần sau, chính Totila lên núi. Từ xa trông thấy vị viện phụ, vị vua chiến trận đã sấp mình xuống đất không dám đứng lên, đến nỗi cụ già phải bước tới nâng vua dậy. Rồi cụ nói thẳng những lời chẳng ông vua nào muốn nghe: “Ngài đã gây ra biết bao điều ác độc, và hiện giờ vẫn còn đang tiếp tục làm ác; hãy dừng tay lại đi!” Cụ cũng báo trước cho Totila biết rằng ông sẽ tiến vào được thành Rôma, sẽ vượt biển sang đảo Sicilia, sẽ trị vì thêm chín năm nữa và đến năm thứ mười thì sẽ bỏ mạng.
Người thuật lại câu chuyện này là Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả, viết vào khoảng năm 593, tức chỉ chừng nửa thế kỷ sau ngày vị tu sĩ già qua đời, dựa trên lời kể trực tiếp của bốn môn đệ thân tín từng sống bên cạnh ngài. Vị tu sĩ già ấy chính là Thánh Biển Đức, cũng gọi là Bênêđictô.

Hầu hết những gì ta biết về đời Thánh Biển Đức đến từ một nguồn duy nhất: quyển thứ hai trong bộ Đối thoại của Đức Grêgôriô, viết theo lối truyện gương sáng đầy phép lạ mà sử gia ngày nay đọc thận trọng. Ngoài ra, chính ngài chỉ để lại một tác phẩm mỏng: bản Tu luật chừng bảy mươi trang, bảy mươi ba chương ngắn. Thế mà cuốn sổ tay nhỏ ấy đã định hình nếp sống đan tu phương Tây suốt mười lăm thế kỷ.
Chàng sinh viên bỏ học rời kinh thành Rôma
Biển Đức chào đời vào khoảng năm 480 tại Nursia, nay là thị trấn Norcia, một vùng núi nhỏ ở miền trung nước Ý; theo truyền thống lâu đời, ngài có một người em gái song sinh tên là Scôlastica. Con nhà quý tộc khá giả, lớn lên Biển Đức được gửi lên Rôma học văn chương và luật, mong sau này vào chốn quan trường như bao con nhà quyền quý.
Rôma lúc bấy giờ không còn hoàng đế nữa; cả nước Ý đang nằm dưới quyền cai trị của Theodoric, vị vua người Ostrogoth theo đạo Kitô phái Ariô nhưng vẫn rất tôn trọng nền văn hóa và luật pháp Rôma. Kinh thành cũ còn những trường danh tiếng, những bậc thầy hùng biện, nhưng cũng đầy cảnh ăn chơi của đám công tử nhà giàu. Nhìn bạn đồng môn trượt dài trong buông thả, chàng sinh viên hoảng sợ: như lời Đức Grêgôriô, anh sợ cứ mải mê chữ nghĩa thế gian ở đây thì sớm muộn cũng rơi xuống vực mà bạn bè đang lao xuống. Thế là anh bỏ dở việc học, bỏ gia sản mà ra đi, chấp nhận trở thành một người “có học mà như kẻ dốt nát, khôn ngoan mà chịu tiếng khờ dại” vì Chúa.
Chặng đầu tiên là làng Enfide trên vùng đồi phía đông Rôma, có bà vú nuôi già đi theo lo cơm nước. Đức Grêgôriô kể một hôm bà vú mượn hàng xóm cái sàng đất nung, chẳng may làm rơi vỡ đôi; thấy bà cụ ngồi khóc, Biển Đức thương quá, gom hai mảnh lại, quỳ xuống cầu nguyện, và chiếc sàng lành lặn như mới! Dân làng đem treo chiếc sàng trên cổng nhà thờ. Nhưng Biển Đức không muốn được khen; anh lặng lẽ trốn khỏi làng, từ biệt cả bà vú, đi sâu vào thung lũng núi đá Subiaco.
Ba năm ẩn mình trong hang đá và chiếc bình rượu độc
Tại Subiaco, lưng chừng vách núi đá dựng đứng nhìn xuống dòng sông Aniene phía dưới, có một cái hang đá nhỏ hẹp. Biển Đức chui vào sống ẩn tu một mình trong hang đá ấy suốt ba năm trời. Không một ai biết chỗ ở của anh ngoại trừ một tu sĩ tên là Rômanô sống ở đan viện phía trên đỉnh núi. Cứ cách vài ngày, thầy Rômanô lại nhịn bớt một phần khẩu phần bánh mì của mình, buộc vào đầu một sợi dây dài có treo kèm một chiếc chuông nhỏ rồi thả từ trên đỉnh vách đá xuống cửa hang; nghe tiếng chuông leng keng báo hiệu, Biển Đức mới bước ra nhận lấy bánh ăn.

Ba năm cô tịch ấy, chàng trai cũng qua những cơn cám dỗ xác thịt dữ dội. Có lần hình bóng một người phụ nữ anh từng gặp cứ hiện về, mãnh liệt đến mức anh suýt bỏ hang về đời cũ. Ngoài cửa hang có bụi gai và tầm ma mọc um tùm; Biển Đức cởi phăng áo, lăn mình vào đám gai cho đến khi thân thể rách toạc, đẫm máu, lấy cái đau thể xác chữa vết thương linh hồn, và từ đó anh làm chủ được mình.
Ngày nay, tại Đan viện Hang Thánh xây cheo leo áp sát vách núi Subiaco, khách hành hương vẫn được chỉ cho xem một vườn hoa hồng đặc biệt: tương truyền bảy trăm năm sau, khi Thánh Phanxicô thành Assisi đến đây hành hương năm 1223, ngài đã ghép những cành hoa hồng lên chính bụi gai năm xưa. Đan viện ấy còn giữ bức bích họa được coi là chân dung cổ xưa nhất của Thánh Phanxicô.
Rồi mấy người chăn dê thấy Biển Đức mặc áo da thú ngồi trong hang, giật mình tưởng thú rừng; nghe ngài giảng đạo lý, họ cảm phục và đồn khắp vùng. Đúng lúc ấy, một cộng đoàn tu sĩ ở Vicovaro gần đó vừa mất bề trên, kéo nhau đến nài ngài về làm viện phụ. Biển Đức từ chối, biết nếp sống khắc khổ của mình không hợp với lối sống phóng túng của họ; nhưng họ van nài mãi, ngài đành nhận lời.
Đúng như ngài liệu: ít lâu sau, đám tu sĩ quen buông thả đâm ghét vị bề trên nghiêm minh. Họ bàn mưu bỏ thuốc độc vào bình rượu dâng lên trong bữa ăn. Đức Grêgôriô kể khi bình rượu bưng ra, Biển Đức giơ tay làm dấu Thánh giá chúc lành như thường lệ, thì chiếc bình thủy tinh vỡ tan như bị đá ném trúng, rượu độc chảy tràn ra đất! Hiểu mưu của họ, Biển Đức đứng dậy, bình thản nói: “Xin Thiên Chúa toàn năng thương xót và tha thứ cho anh em! Tại sao anh em lại đối xử với tôi như thế? Ngay từ đầu tôi đã chẳng nói trước với anh em rằng lối sống của anh em và của tôi không hợp nhau đó sao? Thôi, anh em hãy tự đi tìm cho mình một vị bề trên khác hợp ý anh em đi!” Rồi ngài lặng lẽ về lại hang đá.
Chuyện chiếc bình vỡ có thể là một phép lạ nhãn tiền, nhưng bài học thực tế mà Biển Đức rút ra được từ thất bại đầu đời ấy thì thấm đẫm vào từng trang Tu luật ngài viết về sau: làm một vị bề trên mà đòi hỏi kỷ luật quá cứng nhắc, vượt quá sức chịu đựng của những anh em yếu đuối thì chỉ làm cho chiếc bình cộng đoàn vỡ nát mà thôi!
Sau biến cố đó, người từ khắp nơi kéo về Subiaco xin làm môn đệ của ngài đông đến mức Biển Đức đã thiết lập quanh thung lũng ấy mười hai đan viện nhỏ, mỗi nhà gồm mười hai tu sĩ do một bề trên coi sóc. Ngay cả các gia đình đại quý tộc ở Rôma cũng tin tưởng đưa con trai mình lên gửi cho ngài giáo dục, tiêu biểu nhất là hai thiếu niên Maurô và Placiđô, những người về sau trở thành hai cánh tay đắc lực nhất của ngài.
Cũng thời ở Subiaco có câu chuyện cảm động về một anh tu sĩ người Goth nghèo khổ, thật thà. Anh đang cầm dao phát bụi gai ven hồ thì chẳng may lưỡi dao sắt văng khỏi cán, chìm nghỉm xuống đáy hồ sâu. Thấy anh ngồi buồn rầu sợ hãi, Cha Biển Đức bước tới cầm cái cán gỗ nhúng xuống mặt nước, lưỡi sắt từ đáy hồ tự nổi lên khớp chặt vào cán, rồi ngài ân cần trao lại cho anh: “Của con đây, cứ yên tâm làm việc tiếp đi, đừng buồn phiền nữa nhé!”
Ngọn núi Monte Cassino giữa đường từ Rôma đi Napôli
Thấy uy tín Biển Đức ngày càng lan rộng, một linh mục gần đó tên Flôrentiô sinh lòng ghen ghét, tìm đủ cách hãm hại ngài. Ban đầu, ông ta gửi tặng Biển Đức một ổ bánh mì có tẩm thuốc độc. Ngài nhận ra, và truyền cho một con quạ rừng vẫn thường đến ăn bánh trên tay ngài quắp ổ bánh độc ấy bay đi vứt ở một nơi hoang vắng không ai tìm thấy. Vì thế mà tranh tượng Thánh Biển Đức thường có hình một con quạ đen đứng bên cạnh ổ bánh mì. Thấy kế thuốc độc không xong, Flôrentiô chuyển sang kế độc địa hơn để đầu độc linh hồn các môn đệ: ông ta thuê bảy cô gái lẳng lơ trần truồng đi vào nhảy múa khiêu gợi ngay trong khu vườn đan viện trước mắt các tu sĩ trẻ!
Không muốn đôi co tranh chấp và để bảo vệ đàn con tinh thần khỏi cạm bẫy, Biển Đức quyết định nhường bước. Ngài sắp xếp người ở lại trông coi các đan viện tại Subiaco, rồi dẫn một nhóm môn đệ lên đường đi về hướng nam.
Khoảng năm 529, đoàn của ngài dừng chân tại thị trấn Cassino, nằm bên trục đường lớn nối Rôma với Napôli. Trên đỉnh Monte Cassino, ngọn núi cao sừng sững sau thị trấn, lúc ấy vẫn còn một ngôi đền cổ thờ thần ngoại giáo Apollô cùng những khu rừng thiêng nơi dân quê vùng đó vẫn lén lút kéo lên cúng tế tà thần. Biển Đức cùng các môn đệ leo lên đỉnh núi, đập bỏ ngẫu tượng, đốn hạ khu rừng mê tín và xây dựng ngay trên nền đền thờ cũ hai nguyện đường nhỏ dâng kính Thánh Martinô thành Tours và Thánh Gioan Tẩy Giả, đặt viên gạch đầu tiên cho Đan viện Monte Cassino lừng danh thế giới, nơi ngài sẽ gắn bó suốt gần hai mươi năm cuối đời.

“Ngôi trường học phụng sự Chúa” đầy tính nhân bản
Trên đỉnh núi này, đúc kết kinh nghiệm cả đời tu, Biển Đức viết bản Tu luật.
Tu luật mở đầu ấm áp như lời người cha thủ thỉ với con: “Con ơi, hãy lắng nghe lời chỉ dạy của thầy, và hãy nghiêng tai của trái tim con mà đón nhận…” Chữ đầu tiên trong bản Latinh, “Hãy lắng nghe!”, đã trở thành lời mở đầu nổi tiếng nhất của linh đạo đan tu. Ngài định nghĩa đan viện đơn giản là “một ngôi trường học để phụng sự Chúa”; và ngay ở lời mở đầu ấy, ngài đã viết một câu mang tính kim chỉ nam cho toàn bộ tác phẩm: “Trong ngôi trường này, chúng tôi hy vọng sẽ không đặt ra điều gì quá khắc nghiệt, cũng chẳng có điều gì quá nặng nề”.
Thật ra Biển Đức không làm từ con số không: ngài đọc kỹ Gioan Cassianô, Tu luật của Basiliô, gương các Giáo phụ sa mạc như chương 43 đã kể, và nhất là một bản văn khuyết danh có trước gọi là Tu luật của Thầy. Cái tài của ngài là mạnh dạn cắt bỏ cả hai phần ba những quy định chi li, cực đoan, giữ lại tinh túy của sa mạc mà chỉnh cho vừa sức con người bình thường.

Đọc Tu luật Biển Đức, điều làm người ta ngạc nhiên nhất chính là sự quân bình, thực tế và tấm lòng nhân hậu trong từng quy định nhỏ:
- Về giấc ngủ và ăn uống: Các đan sĩ được ngủ đủ giấc, khoảng tám tiếng đồng hồ vào mùa đông; mỗi ngày dùng hai bữa chính, mỗi bữa nhà bếp phải nấu ít nhất hai món chín khác nhau để lỡ có thầy nào bụng dạ yếu không ăn được món này thì còn có món kia mà dùng, kèm thêm rau tươi hoặc trái cây theo mùa. Thú vị nhất là đoạn ngài viết về chuyện uống rượu vang, nghe như một tiếng thở dài thông cảm của người cha: “Đúng ra chúng ta đọc thấy trong sách các giáo phụ rằng người tu sĩ thì hoàn toàn không nên uống rượu; thế nhưng vì thời buổi ngày nay không tài nào thuyết phục được các tu sĩ nhịn rượu hẳn, nên ít nhất chúng ta hãy thống nhất với nhau là uống có chừng mực, không bao giờ được uống tới mức say sưa!” Và ngài cho phép mỗi thầy mỗi ngày được uống một cốc nhỏ rượu vang, chừng hơn một xị, để bồi dưỡng sức khỏe.
- Về người già, trẻ nhỏ và người bệnh: Người già và các chú nhỏ được ăn trước giờ của cộng đoàn. Với các thầy đau ốm, Tu luật truyền phải chăm sóc họ “như chăm sóc chính Chúa Kitô”, có phòng riêng và người phục vụ tận tâm, và cho phép người bệnh được ăn thịt để mau lại sức, dù các thầy khỏe mạnh thì kiêng thịt thú bốn chân.
- Về lòng hiếu khách: Khách nào gõ cửa cũng phải được đón “như đón chính Đức Kitô”, vì Chúa sẽ phán: “Ta là khách lạ và các ngươi đã tiếp rước”; chính Viện phụ rót nước rửa tay cho khách, và với người nghèo cùng khách hành hương thì càng phải ân cần hơn, “bởi nơi người nghèo, Đức Kitô được đón nhận cách chân thật hơn; còn đối với hạng nhà giàu quyền thế thì chính cái uy thế bề ngoài của họ đã tự bắt người đời phải nể trọng sẵn rồi!” Ở cổng phải có một tu sĩ cao niên khôn ngoan, hiền hậu giữ cửa, nghe khách gõ là thưa ngay: “Tạ ơn Chúa!”
- Về vị Viện phụ: Trong đan viện, Viện phụ nắm quyền quyết định tối cao và được anh em tôn kính như người đại diện Chúa Kitô; nhưng Biển Đức liên tục cảnh tỉnh vị Viện phụ rằng ngài sẽ phải trả lẽ trước tòa Chúa về từng linh hồn được trao phó. Vị bề trên phải có trái tim của người cha và người thầy thuốc: biết tùy cơ ứng biến, dịu dàng nâng đỡ người yếu đuối và nghiêm khắc với kẻ kiêu căng, luôn nhớ mình cũng là người mỏng giòn, “đừng vì cố cạo cho sạch vết gỉ sét mà làm vỡ luôn cả chiếc bình, và đừng để cây sậy đã giập bị gãy nát”! Trước việc hệ trọng, Viện phụ phải họp toàn thể anh em nghe ý từng người, kể cả thầy trẻ nhất mới vào, “bởi nhiều khi Thiên Chúa lại muốn mặc khải ý kiến khôn ngoan nhất qua miệng người trẻ tuổi nhất”! Ngược lại, người từ ngoài đời mới đến xin đi tu thì không được nhận vào ngay, mà phải đứng chờ ngoài cổng bốn, năm ngày, xem có thật lòng bền chí tìm Chúa hay không.
“Không được đặt bất cứ điều gì lên trước Công việc của Chúa”
Nhịp sống một ngày trong đan viện Biển Đức trôi đi hài hòa theo tiếng chuông ngân, xoay quanh ba trụ cột: Cầu nguyện phụng vụ, Lao động chân tay và Đọc sách thánh, được hậu thế đúc kết thành châm ngôn Latinh nổi tiếng: Ora et Labora, “Cầu nguyện và Lao động”.
Trụ cột thứ nhất là lời kinh chung của cộng đoàn mà Thánh Biển Đức gọi là “Công việc của Chúa”, tức là Phụng vụ Các Giờ Kinh. Ngài truyền dạy: “Không được đặt bất cứ việc gì lên trước Công việc của Chúa”. Khoảng hai giờ sáng, giữa màn đêm tĩnh mịch, các đan sĩ đã thức dậy tiến vào nhà nguyện để hát Kinh Đêm; lúc hừng đông mặt trời mọc là giờ Kinh Sáng; xen kẽ trong ngày lao động là bốn giờ kinh ngắn: Giờ Nhất lúc sáu giờ sáng, Giờ Ba lúc chín giờ, Giờ Sáu lúc giữa trưa và Giờ Chín lúc ba giờ chiều; hoàng hôn là Kinh Chiều, và trước khi ngủ là Kinh Tối. Mỗi tuần, cộng đoàn hát trọn một trăm năm mươi Thánh Vịnh.

Trụ cột thứ hai là lao động chân tay. Thánh Biển Đức mở đầu chương nói về lao động bằng một câu sắc gọn: “Sự nhàn rỗi là kẻ thù của linh hồn”. Bởi thế, ngoài giờ kinh nguyện, các đan sĩ tự tay làm lấy mọi công việc để tự túc nuôi sống đan viện: từ cày ruộng, làm vườn, xay bột, nướng bánh, may vá quần áo cho đến đóng bàn ghế, sửa sang nhà cửa. Hằng tuần, tất cả các thầy, trừ người đang ốm hoặc vướng việc đặc biệt, đều phải thay phiên nhau xuống nhà bếp nấu ăn và phục vụ bàn ăn cho anh em; đến chiều thứ Bảy khi bàn giao công việc, nhóm trực bếp tuần cũ phải giặt sạch khăn lau, quỳ xuống rửa chân cho toàn thể anh em trong cộng đoàn, rồi kiểm đếm bàn giao từng chiếc nồi, cái muôi cho nhóm tuần mới, và Biển Đức dặn một câu tuyệt đẹp rằng người tu sĩ phải biết giữ gìn và nâng niu từng chiếc xoong nồi, từng cái cuốc cái xẻng của nhà dòng “cẩn trọng và tôn kính chẳng khác nào những bình thánh đặt trên bàn thờ của Chúa!”

Quy định buộc mọi tu sĩ phải lao động chân tay ấy đã tạo ra một cuộc cách mạng xã hội thầm lặng tại châu Âu: trong thế giới Rôma cổ đại cũng như xã hội bộ tộc Giecman, lao động chân tay vốn bị coi là công việc thấp hèn chỉ dành cho hạng nô lệ và nông nô, còn giới quý tộc thì không bao giờ đụng tay vào việc nặng. Thế nhưng khi bước qua cánh cổng đan viện Biển Đức, con trai của một vị công tước đại quý tộc và một người cựu nô lệ vừa được trả tự do đều mặc chung một tấm áo dòng đen, đứng xếp hàng thứ tự theo ngày gia nhập nhà dòng chứ không theo dòng dõi gia thế, ngồi ăn chung một bàn và thay phiên nhau xuống bếp rửa bát, quỳ rửa chân cho nhau như anh em ruột thịt một nhà!
Trụ cột thứ ba là đọc và suy niệm Lời Chúa, gọi là Lectio Divina. Mọi đan sĩ đều phải biết chữ và mỗi ngày phải dành ra vài tiếng đồng hồ yên lặng để đọc Kinh Thánh cùng sách các Giáo phụ. Đầu Mùa Chay hằng năm, mỗi thầy được phát riêng một cuốn sách từ thư viện để đọc suy niệm trọn từ đầu tới cuối. Lối đọc Lectio Divina không phải là đọc lướt lấy kiến thức, mà là đọc thật chậm rãi, mắt đọc miệng lẩm nhẩm thành tiếng nhỏ để lời Chúa thấm qua tai vào tận đáy tim, “nhai đi nhai lại” từng câu chữ giống như con bò nhai lại cỏ cho tới khi nếm được vị ngọt thiêng liêng và bật lên thành lời cầu nguyện.
Khi chính thức khấn dòng, người đan sĩ Biển Đức tuyên hứa ba điều trước mặt Chúa và cộng đoàn: Vâng lời, Canh tân đời sống theo tinh thần đan tu, và đặc biệt là lời khấn Bền đỗ tại một đan viện. Lời khấn “Bền đỗ”, tức ổn định nơi chốn, là sáng kiến rất riêng của Thánh Biển Đức nhằm chấm dứt tệ nạn các tu sĩ lang thang nay đây mai đó, hễ thấy nhà dòng nào có chuyện không vừa ý là lại xách gói bỏ đi tìm chỗ khác dễ chịu hơn; ngài dạy người đan sĩ phải chấp nhận cắm rễ sâu xuống mảnh đất đan viện của mình, học cách kiên nhẫn yêu thương và chịu đựng những anh em bằng xương bằng thịt đang sống cạnh mình cho tới ngày nhắm mắt xuôi tay, bởi tất cả mọi hy sinh ấy đều quy về một câu tâm niệm duy nhất ở cuối bản Tu luật: “Không đặt bất cứ điều gì lên trên tình yêu Đức Kitô”.
Đêm trò chuyện cuối cùng với người em gái Scôlastica
Cũng giống như anh trai mình, người em gái song sinh của Biển Đức là Thánh nữ Scôlastica đã dâng mình cho Chúa từ thuở thanh xuân và đứng đầu một đan viện nữ nằm không xa dưới chân núi Monte Cassino. Mỗi năm chỉ có đúng một lần, hai anh em cho phép mình gặp nhau tại một căn nhà nhỏ thuộc đất đan viện nằm ở lưng chừng núi để cùng nhau đàm đạo chuyện thiêng liêng suốt cả ngày.
Khoảng đầu năm 543, hai anh em lại gặp nhau như lệ thường. Chiều xuống, dùng xong bữa tối, có lẽ linh cảm ngày về nhà Cha đã gần, bà Scôlastica nài anh: “Anh ơi, xin anh hãy nán lại đây với em đêm nay đi, để anh em mình tiếp tục trò chuyện với nhau cho tới tận sáng mai về những niềm hoan lạc của quê trời!”
Người giữ luật nghiêm chỉnh ấy giật mình từ chối: “Em nói gì lạ vậy? Anh làm sao có thể ngủ lại qua đêm ở bên ngoài đan viện được!”
Bà Scôlastica không nói thêm lời nào. Bà đan mười ngón tay đặt lên bàn, gục đầu xuống mà âm thầm khóc cầu nguyện. Lạ thay, trời đêm đang trong vắt không một gợn mây; vậy mà bà vừa ngẩng đầu lên thì sấm sét nổ đùng đoàng, mưa giông trút xuống dữ dội đến mức không ai thò chân ra khỏi bậc cửa được!
Biển Đức vừa ngỡ ngàng vừa nửa đùa nửa trách: “Xin Thiên Chúa toàn năng tha tội cho em! Em vừa làm cái chuyện gì thế hả?” Bà Scôlastica mỉm cười hiền hậu đáp: “Em mở lời xin anh mà anh chẳng chịu nghe em; nên em đành quay sang xin Chúa của em, và Ngài đã nhậm lời em đó! Bây giờ nếu anh đi được thì cứ việc mở cửa mà về đan viện đi!”
Vị viện phụ nghiêm minh đành chịu thua cơn mưa ân sủng, thức trắng đêm ấy cùng em tâm sự về hạnh phúc Nước Trời. Sáng hôm sau trời tạnh, hai anh em chia tay; đúng ba ngày sau, ngồi trong phòng trên đỉnh núi, Biển Đức thấy linh hồn em gái dưới hình chim bồ câu trắng bay vút lên trời. Ngài sai các thầy xuống rước thi hài em lên chôn trong chính phần mộ ngài đào sẵn cho mình. Đức Grêgôriô viết một câu thật đẹp về chuyện ấy: lời cầu của người em thắng được luật của người anh, “bởi vì theo lời Thánh Gioan, Thiên Chúa là Tình Yêu; nên thật chí lý khi người nào yêu mến nhiều hơn thì người ấy làm được nhiều hơn!” Hội Thánh mừng kính Thánh nữ Scôlastica ngày 10 tháng 2 hằng năm.
Khoảng bốn năm sau, năm 547, cũng đến ngày Cha Biển Đức hoàn tất cuộc lữ hành trần thế. Trước đó ít lâu, một đêm đứng cầu nguyện bên cửa sổ tháp cao, ngài được ơn chiêm ngắm một thị kiến kỳ vĩ: toàn bộ thế giới như thu lại, hiện rõ mồn một trước mắt ngài trong một tia sáng duy nhất của Thiên Chúa. Sáu ngày trước khi qua đời vì một cơn sốt nặng, ngài truyền cho các môn đệ mở sẵn cửa phần mộ nơi em gái ngài đang yên nghỉ. Đến ngày thứ sáu, khi sức lực đã cạn kiệt, ngài xin các môn đệ khiêng mình vào trong nhà nguyện của đan viện, sốt sắng rước Mình và Máu Thánh Chúa làm Của Ăn Đàng, rồi nhờ các môn đệ đỡ xốc hai bên nách để ngài đứng thẳng dậy, hai tay giơ cao lên trời đọc lời kinh tạ ơn cuối cùng và trút hơi thở bình an ngay trong tư thế đứng cầu nguyện ấy. Ngài được an táng chung một mộ với người em gái Scôlastica; Hội Thánh mừng lễ Thánh Biển Đức ngày 11 tháng 7 hằng năm.
Hạt giống vượt qua lửa đạn và những bàn tay chép sách cứu vãn văn minh
Khi Thánh Biển Đức nhắm mắt xuôi tay năm 547, bản Tu luật của ngài mới chỉ được áp dụng tại vài đan viện nhỏ ở nước Ý. Khoảng ba mươi năm sau, năm 577, quân Lombard tràn xuống cướp phá và đốt cháy Đan viện Monte Cassino lần thứ nhất. Các đan sĩ thoát chết chạy về Rôma tay trắng, chỉ kịp ôm theo bản Tu luật của cha tổ phụ.
Chính nhờ cuộc chạy loạn về Rôma ấy mà bản Tu luật nhỏ bé bước ra ánh sáng toàn cầu: tại Rôma, Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả, vốn cũng xuất thân là một đan sĩ, đã đọc bản Tu luật, viết cuốn tiểu sử ca ngợi Thánh Biển Đức, và khi ngài sai phái đoàn bốn mươi đan sĩ do Thánh Augustinô thành Canterbury dẫn đầu vượt biển sang truyền giáo cho đảo quốc Anh năm 596, các ngài đã mang theo chính bản Tu luật Biển Đức ấy! Từ nước Anh, các nhà truyền giáo vĩ đại như Thánh Bônifaxô ở chương 50 lại đem Tu luật Biển Đức quay ngược về gieo trồng khắp nước Đức và lục địa châu Âu; để rồi đến năm 817, dưới triều hoàng đế Louis Mộ Đạo, con trai Charlemagne, công nghị Aachen đã chính thức chọn Tu luật Biển Đức làm bộ luật chuẩn mực duy nhất cho toàn bộ các đan viện trên khắp đế quốc phương Tây.
Chính đan viện mẹ trên Monte Cassino, qua mười lăm thế kỷ, đã bốn lần thành đống gạch vụn nhưng cả bốn lần đều trỗi dậy như phượng hoàng từ tro tàn, đúng như khẩu hiệu của đan viện: “Cây bị đốn xuống lại đâm chồi xanh tươi”. Đan viện bị quân Lombard phá năm 577, bị quân Hồi giáo Ảrập đốt năm 883, bị động đất đánh sập năm 1349, và lần bi thảm nhất là vào ngày 15 tháng 2 năm 1944 giữa Thế chiến thứ II, khi hàng trăm máy bay ném bom của quân Đồng Minh trút hàng ngàn tấn bom san phẳng hoàn toàn đan viện vì nghi quân Đức Quốc xã cố thủ bên trong. Thực ra lính Đức không đóng quân trong đan viện; người thiệt mạng là dân lành địa phương chạy lên đó trú ẩn. Rất may, vài tháng trước trận bom, hai sĩ quan Đức đã giúp các đan sĩ chuyển kho tàng bảy vạn cuốn sách cổ và bản thảo quý giá về cất giấu an toàn ở Rôma; còn hầm mộ Thánh Biển Đức nằm dưới đống đổ nát mà vẫn còn nguyên. Ngay sau chiến tranh, đan viện được tái thiết nguyên trạng theo đúng bản vẽ cũ; và vào ngày 24 tháng 10 năm 1964, khi đích thân đến thánh hiến vương cung thánh đường mới tại Monte Cassino, Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã long trọng tuyên phong Thánh Biển Đức là Bổn mạng chính của toàn lục địa châu Âu. Năm 1980, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong thêm hai anh em truyền giáo phương Đông là Thánh Cyrillô và Mêthôđiô làm đồng bổn mạng châu Âu bên cạnh ngài.
Sở dĩ các Đức Giáo hoàng gọi Thánh Biển Đức là “Cha của châu Âu” vì một công lao văn hóa vô giá mà có lẽ lúc sinh thời chính ngài cũng không ngờ tới. Vì Tu luật Biển Đức buộc mọi đan sĩ mỗi ngày phải dành nhiều giờ đọc sách, nên đan viện nào cũng cần phải có thư viện sách. Mà thời cổ đại và Trung Cổ chưa có máy in, mọi cuốn sách đều phải chép tay từng chữ trên giấy da cừu, da bê; chép trọn một bộ Kinh Thánh cần tới da của hàng trăm con bê và mất hàng năm trời miệt mài.
Thế là theo gương học giả Cassiôđôrô, cựu tể tướng của vua Theodoric, người khi về già lập đan viện Vivarium ở miền nam nước Ý và đưa việc chép sách thành công việc lao động chính của tu sĩ, các đan viện Biển Đức khắp châu Âu đều có một căn phòng đặc biệt gọi là Phòng chép sách. Suốt hàng thế kỷ tăm tối khi các bộ tộc man di tràn ngập châu Âu, đường sá đứt gãy, thành thị hoang tàn và trường học đóng cửa, bên những khung cửa sổ nhỏ của các đan viện Biển Đức, hàng ngàn tu sĩ vô danh vẫn lặng lẽ ngồi cặm cụi viết từ lúc mặt trời mọc đến lúc mặt trời lặn, mùa đông giá buốt đôi bàn tay tê cóng cầm chiếc bút lông ngỗng nắn nót từng nét chữ cùng những bức tranh tiểu họa dát vàng tuyệt đẹp. Đôi khi ở góc trang cuối của những bản thảo cổ ấy, người đọc ngày nay vẫn bắt gặp những dòng ghi chú nhỏ thật dễ thương của các thầy chép sách xưa, chẳng hạn: “Ba ngón tay cầm bút viết, nhưng cả tấm thân đều mỏi nhừ”, hay: “Tạ ơn Chúa, trời tối rồi, được nghỉ tay rồi!”

Và điều kỳ diệu là các đan sĩ không chỉ sao chép Kinh Thánh, sách phụng vụ hay tác phẩm của các Giáo phụ; với tấm lòng trân trọng tri thức nhân loại, chính các ngài đã cần mẫn sao chép và cứu sống hầu hết các tác phẩm văn chương, sử học và triết học cổ điển của nền văn minh Hy La ngoại giáo, từ thơ của Virgilô, Ovidiô, các bài hùng biện của Cicêrô cho đến các bộ sử của Liviô, Tacitus, khỏi mất hẳn trong cơn hồng thủy của lịch sử! Khoảng năm 800, các đan sĩ thời Charlemagne còn tạo ra kiểu chữ thường tròn trịa, rõ ràng, có khoảng cách giữa các từ, gọi là chữ thường Carôlinh, chính là mẫu chữ cái in thường mà mắt chúng ta đang đọc trên trang sách hôm nay!
Ngoài giữ lửa tri thức và mở trường dạy chữ, đan viện còn là trung tâm nông nghiệp và bác ái làm hồi sinh lục địa: các đan sĩ đi đầu phá rừng hoang, đào kênh biến đầm lầy thành ruộng tốt, lai giống cây, trồng nho, nuôi ong; mỗi đan viện là một trạm nghỉ chân, một bệnh viện có vườn thuốc, một kho lương cứu đói suốt thời Trung Cổ.

Cả nền văn minh ấy nảy mầm từ lời khiêm nhường của cụ già trên Monte Cassino, khi ngài khép chương bảy mươi ba của Tu luật: những gì ngài viết ra đây chỉ là “một bản tu luật nhỏ sơ khởi dành cho những người mới bắt đầu tập sống nhân đức”!
Mười lăm thế kỷ đã trôi qua, ngày hôm nay trên khắp thế giới vẫn có hàng chục ngàn đan sĩ nam nữ thuộc đại gia đình Biển Đức, gồm dòng Biển Đức, dòng Xitô và dòng Xitô Nhặt Phép, đang sống từng chữ của “bản tu luật nhỏ” ấy. Và như chương 43 đã nhắc, ngay trên dải đất Việt Nam thân yêu của chúng ta, từ đồi thông Thiên An ở Huế, Biển Đức Thủ Đức cho đến các đan viện Xitô Phước Sơn, Châu Sơn, Phước Lý, Mỹ Ca, cứ mỗi rạng sáng khi vạn vật còn đang say ngủ, tiếng chuông ngân và lời hát Thánh Vịnh của các đan sĩ Việt Nam vẫn đều đặn vút lên bầu trời, tiếp nối đúng nhịp thở cầu nguyện và lao động mà người sinh viên trẻ bỏ học ở Rôma đã khởi xướng trên đỉnh núi Monte Cassino một ngàn năm trăm năm về trước.
Và ngay tại quê hương Norcia của ngài, khi trận động đất mạnh ngày 30 tháng 10 năm 2016 đánh sập ngôi vương cung thánh đường cổ xây trên nền nhà nơi Thánh Biển Đức chào đời, các đan sĩ trẻ ở đó đã lập tức quỳ gối ngay trước đống đổ nát bụi mù để tiếp tục hát các giờ kinh, rồi bắt tay dựng lại đan viện từ đầu.
Và ngay tại quê hương Norcia của ngài, khi trận động đất mạnh ngày 30 tháng 10 năm 2016 đánh sập ngôi vương cung thánh đường cổ xây trên nền nhà nơi Thánh Biển Đức chào đời, các đan sĩ trẻ ở đó đã lập tức quỳ gối ngay trước đống đổ nát bụi mù để tiếp tục hát các giờ kinh, rồi bắt tay dựng lại đan viện từ đầu.
Chương 52 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Không được đặt bất cứ việc gì lên trước Công việc của Chúa”.
Những người trong chương
- Biển Đức · Mộ ngài nằm dưới hầm Monte Cassino, chung với em gái, và còn nguyên sau trận bom 1944. Năm 1964 Giáo hoàng Phaolô VI tuyên bố ngài là bổn mạng châu Âu.
- Scôlastica · Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 10 tháng Hai. Mộ ngài chung với anh dưới hầm Monte Cassino.
Nơi ấy hôm nay
- Sacro Speco (“Hang Thánh”) ở Subiaco đứng cheo leo trên hang xưa của Biển Đức. Tường còn bích họa thế kỷ XIII đến XV, có chân dung Thánh Phanxicô.
- Monte Cassino, bị bom Đồng Minh san phẳng ngày 15 tháng Hai năm 1944, được xây lại theo đúng dáng cũ. Khẩu hiệu đan viện: “Bị đốn lại đâm chồi”.
- Norcia, quê Biển Đức, có nhà thờ sập trong trận động đất 30 tháng Mười năm 2016. Các tu sĩ quỳ trước đống đổ nát và vẫn hát các giờ kinh.
Muốn đọc thêm
Tu luật Thánh Biển Đức (khoảng bảy mươi trang) · Grêgôriô Cả, Đối thoại, quyển 2 · Châm 15,31-33 · newadvent.org · osb.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Biển Đức thành Nursia
- Scôlastica
- Grêgôriô Cả
- Totila
- Riggo
- Theodoric
- Rômanô
- Maurô
- Placiđô
- Flôrentiô
- Louis Mộ Đạo
- Biển Đức thành Aniane
- Cassiôđôrô
- Phaolô VI
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 53
Constantinôpôli năm 553 và bóng Justinianô
Vì sao một Giáo hoàng phải ôm chân bàn thờ trốn lính hoàng đế ngay giữa kinh đô Constantinôpôli?
Khoảng 19 phút đọc












