Tư liệu chương 53
Kiểm chứng chương 53: Constantinôpôli năm 553 và bóng Justinianô
Đọc xong chương 53, chắc bạn sẽ tự hỏi: ta biết bằng cách nào chuyện lính kéo một giáo hoàng khỏi bàn thờ, hoàng hậu Thêôđôra có thật nói câu về tấm khăn liệm hay không, và vì sao một giáo hoàng lại ký vào điều mình từng chống. Những trang này trả lời những câu hỏi như thế. Chương kể về hoàng đế Justinianô và Công đồng Constantinôpôli năm 553, công đồng mà chương gọi là để lại nhiều cay đắng nhất trong bảy công đồng đầu tiên. Chương không né những trang khó. Nguồn của nó gồm sử gia Prôcôpiô (người sống trong triều Justinianô), biên bản công đồng, các văn kiện của giáo hoàng Vigiliô, và Sách các Giáo hoàng. Dưới đây bạn sẽ thấy chuyện nào lấy từ đâu, và nguồn nào có thể nghiêng về một phía.
Chương này gần như không trích Kinh Thánh. Khi cần, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ, đọc miễn phí được trên trang ktcgkpv.org.
Về Prôcôpiô. Prôcôpiô thành Xêdarê là thư ký của tướng Bêlisariô. Ông viết ba bộ sách: Các cuộc chiến tranh (sử chính thức), Các công trình xây dựng (ca ngợi Justinianô), và Sử bí mật (công kích Justinianô và Thêôđôra dữ dội, chỉ được công bố sau khi ông mất). Vì ba cuốn khen chê rất khác nhau, các sử gia đọc ông với dè dặt, nhất là Sử bí mật.
Cảnh ở bàn thờ năm 551
Nguồn. Một lá thư của các giáo sĩ Ý đi theo Vigiliô, gửi các sứ giả của vua Frank năm 552, kể lại chuyện tháng Tám năm 551. Lá thư còn giữ được. Những chi tiết chương kể đều có trong thư: lính túm chân, túm tóc, túm râu; mấy cây cột nhỏ đỡ bàn thờ gãy, tấm đá phía trên nghiêng xuống suýt đè ông; đám đông phản đối; lính bỏ đi.
Nhà thờ thánh Phêrô cạnh cung điện Hormisdas là nơi Vigiliô trú ngụ. Gần đó, Justinianô xây nhà thờ thánh Sergiô và Bacchô, nay là đền thờ Hồi giáo Küçük Ayasofya (“Hagia Sophia nhỏ”) ở Istanbul. Chương không nhắc nhà thờ này, nhưng nếu bạn đến Istanbul thì đó là công trình cùng khu.
Chương nói đúng: lá thư được viết để phương Tây biết, nên có ý bênh Vigiliô. Cảnh bàn thờ vì thế là lời kể của phía ông, và các sử gia dùng nó với sự lưu ý ấy.
Justinianô
- Sinh năm 482 ở Tauresium, gần Skopje (nay thuộc Bắc Macedonia). Tiếng mẹ đẻ của ông là La-tinh, như chương nói.
- Người chú là Giustinô I, từ lính lên ngôi hoàng đế năm 518.
- Trị vì từ năm 527 đến 565, tức ba mươi tám năm.
- “Hoàng đế không bao giờ ngủ”: Prôcôpiô dùng chữ này trong Các công trình xây dựng (khen) và trong Sử bí mật (chê).
Thêôđôra.
- Bà là con gái người nuôi gấu ở trường đua, từng làm diễn viên: Sử bí mật, chương 9. Prôcôpiô kể quá khứ của bà với những chi tiết rất xấu, và các sử gia không tin hết.
- Việc sửa luật để cưới bà: Giustinô I ban một đạo luật cho phép các quan chức cao cấp cưới những phụ nữ từng làm diễn viên và đã bỏ nghề. Đạo luật này còn trong Bộ luật Justinianô (quyển 5, mục 4, đoạn 23).
Cuộc nổi loạn Nika, tháng Giêng năm 532. Prôcôpiô, Các cuộc chiến tranh, I,24. Tiếng hô “Nika!” là tiếng reo của các phe đua xe, nghĩa là “Thắng!”. Đám đông thiêu cháy nửa thành phố, kể cả nhà thờ Hagia Sophia cũ, rồi những kẻ nổi loạn bị dồn vào Hippodrome. Lời Thêôđôra về tấm khăn liệm ở I,24,37. Chương kể ý của lời ấy: chiếc áo tía của hoàng đế là tấm khăn liệm cao quý nhất. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu nghĩ Prôcôpiô đã soạn lại bài nói này theo lối các sử gia xưa, và câu ấy có lẽ mượn ý một lời cổ hơn. Con số ba mươi ngàn người chết ở I,24,54.
Hagia Sophia. Thánh đường được cung hiến ngày 27 tháng Chạp năm 537, xây trong chưa đầy sáu năm bởi Anthêmiô xứ Tralles và Isiđôrô xứ Milêtô. Mái vòm rộng khoảng ba mươi mốt mét và cao khoảng năm mươi lăm mét. Prôcôpiô viết rằng nó dường như treo từ trời xuống bằng sợi xích vàng (Các công trình xây dựng, quyển 1, chương 1, đoạn 46). Câu “Salômon ơi, ta đã vượt ngươi rồi” đến từ một bản văn Byzantine thế kỷ IX. Chương gọi đó là truyền thuyết về sau, và gọi vậy là đúng.
Hagia Sophia thành đền thờ Hồi giáo năm 1453, thành bảo tàng năm 1934, rồi lại thành đền thờ Hồi giáo năm 2020, như chương kể.
Bộ luật. Bộ Corpus Iuris Civilis (Dân luật tập thành) soạn từ năm 529 đến 534. Chương nói đúng: các trường luật châu Âu dạy theo nó đến thời hiện đại, và nhiều bộ luật dân sự ngày nay vẫn mang dấu vết của nó.
Các cuộc chiến. Bêlisariô lấy lại Bắc Phi trong những năm 533 đến 534. Chiến tranh với người Goth ở Ý kéo từ năm 535 đến 554. Trong đó người Goth cắt các ống dẫn nước của Rôma khi vây thành suốt một năm (537 đến 538), và Rôma đổi chủ nhiều lượt. Prôcôpiô kể rất kỹ trong Các cuộc chiến tranh, quyển 5 đến 7.
Dịch hạch năm 541. Prôcôpiô, Các cuộc chiến tranh, II,22-23. Ông kể rằng lúc cao điểm, mỗi ngày năm ngàn người chết ở kinh đô, rồi mười ngàn, và chính Justinianô cũng mắc bệnh. Các nhà khoa học đã tìm thấy vi khuẩn dịch hạch Yersinia pestis trong xương những người chết ở Đức thời ấy, xác nhận đây thật là dịch hạch. Con số “một phần tư dân kinh đô” là ước tính của các sử gia hiện nay; có người cho là cao hơn, có người cho là thấp hơn.
Bài thánh ca. Truyền thống ghi công Justinianô bài “Con Một và Ngôi Lời của Thiên Chúa”, mà Kitô hữu Chính Thống và Công giáo Đông phương vẫn hát lúc khởi đầu Phụng vụ Thánh. Đó là truyền thống, không phải một văn kiện chứng thực.
Vết nứt sau Canxêđônia và Ba Chương
Thêôđôra che chở những người không nhận Canxêđônia. Sử gia Gioan thành Êphêsô, người thuộc phe ấy, kể bà giấu cả cựu thượng phụ Anthimô trong khu của bà suốt mười hai năm. Anthimô bị phế truất năm 536. Chương nói có người ngờ hai vợ chồng cố ý chia vai. Đó là ý kiến của một số sử gia, cả xưa lẫn nay, không có bằng chứng chắc chắn.
Thêôđôrêtô và Ibas được Canxêđônia nhận lại: biên bản Canxêđônia, các phiên 8, 9 và 10.
Thêôđôrô thành Mopsuestia: xem tư liệu chương 34, nơi nói về ông như vị thầy của trường Antiôkhia. Chương nói nhiều người coi ông là thầy của Nestôriô; đó là điều người ta vẫn nói về ông chứ không phải một kết luận đã chốt.
Sắc lệnh Ba Chương. Ban hành khoảng năm 543 đến 545. Tên “Ba Chương” (La-tinh: tria capitula) chỉ ba điều bị lên án: con người và tác phẩm của Thêôđôrô, những bài của Thêôđôrêtô chống Cyrillô, và bức thư của Ibas.
Phương Tây phản đối. Người phó tế ở Carthage mà chương nhắc là Ferrandô. Giám mục Facunđô thành Hermiane viết mười hai quyển Bênh vực Ba Chương, và Victô thành Tunnuna cũng viết chống sắc lệnh. Cả ba đều là người Bắc Phi. Các giám mục ở Ý và xứ Gaule cùng lên tiếng, như chương kể.
Vigiliô
Lên ngôi năm 537. Giáo hoàng Silvêriô bị Bêlisariô truất vào tháng Ba năm 537, với tội danh thông đồng với người Goth. Vigiliô được đặt vào chỗ ông. Các nguồn nói về vai trò của Thêôđôra là Sách các Giáo hoàng (phần tiểu sử Silvêriô), phó tế Liberatô thành Carthage (Tóm lược, chương 22), và Prôcôpiô (Sử bí mật, chương 1). Liberatô kể chuyện Vigiliô hứa với hoàng hậu. Bạn nên biết rằng cả ba nguồn đều không ưa Vigiliô, nên lời kể này cần đọc cẩn thận.
Silvêriô chết trên đảo Palmarola, ngoài khơi bờ biển Ý, cuối năm 537, có lẽ vì đói. Hội Thánh kính ông là thánh tử đạo, ngày 20 tháng Sáu, như chương nói.
Bị bắt ở nhà thờ thánh Cêcilia ngày 22 tháng Mười Một năm 545: Sách các Giáo hoàng. Chi tiết dân Rôma đứng trên bờ ném đá theo con tàu và nguyền rủa ông cũng ở trong sách ấy. Vigiliô đến Constantinôpôli vào tháng Giêng năm 547, nên “hơn một năm sau” trong chương là đúng.
Bảy năm ở kinh đô
- Văn kiện năm 548 (Iudicatum), ngày 11 tháng Tư năm 548: lên án Ba Chương nhưng giữ nguyên hiệu lực của Canxêđônia.
- Bắc Phi cắt hiệp thông với Vigiliô năm 550: Victô thành Tunnuna ghi lại trong biên niên sử.
- Hai phó tế quay lưng: Rusticô (cháu của Vigiliô) và Sêbastianô.
- Rút lại văn kiện năm 550. Bạn nên biết là cùng lúc ấy, Vigiliô đã thề riêng với hoàng đế rằng ông sẽ làm hết sức để Ba Chương bị lên án. Về sau Justinianô đưa lời thề này ra trước công đồng.
- Sắc chỉ năm 551 của Justinianô, tên là Tuyên xưng đức tin.
- Vigiliô dứt phép thông công giám mục Thêôđôrô Askiđa, cố vấn của hoàng đế, và thượng phụ Mêna. Chương chỉ nhắc vị thượng phụ.
- Chạy sang nhà thờ thánh Euphêmia ở Canxêđônia, tháng Chạp năm 551. Về nhà thờ ấy xem tư liệu chương 48.
Công đồng năm 553
Khai mạc ngày 5 tháng Năm năm 553, trong một đại sảnh cạnh Hagia Sophia. Số giám mục vào khoảng một trăm năm mươi đến một trăm sáu mươi tám; chương nói khoảng một trăm sáu mươi, hầu hết từ phương Đông.
Văn kiện của Vigiliô ngày 14 tháng Năm (Constitutum thứ nhất): lên án sáu mươi câu trích từ tác phẩm của Thêôđôrô, nhưng không lên án chính con người ông, và không lên án Thêôđôrêtô hay Ibas.
Hoàng đế đưa các thư riêng của Vigiliô ra trước công đồng, ở phiên thứ bảy, ngày 26 tháng Năm. Công đồng xóa tên Vigiliô khỏi các danh sách đọc lên trong phụng vụ (La-tinh: diptycha), nhưng tuyên bố vẫn hiệp thông với Tòa Rôma. Chương viết rằng họ tách con người ra khỏi chiếc ghế; đó là cách người kể tóm lại cho dễ nhớ, và tóm khá đúng.
Phán quyết ngày 2 tháng Sáu. Có mười bốn khoản lên án. Khoản thứ mười, theo lời chương trích: “Nếu ai không tuyên xưng rằng Chúa chúng ta là Đức Giêsu Kitô, Đấng bị đóng đinh về phần xác, là Thiên Chúa thật và là Chúa vinh quang và là một trong Ba Ngôi, thì phải bị anathema.” Bạn có thể tìm toàn văn trong bộ Denzinger, số 421 đến 438. Chương nói những khẳng định ấy không sai, và có thể đọc như một cách giải thích Canxêđônia bằng ngôn ngữ của Cyrillô. Đó là đánh giá chung của các nhà thần học ngày nay.
Lên án các ý theo Origênê. Xem tư liệu chương 34. Mười lăm khoản lên án giáo huấn Origênê có lẽ được ký trong một buổi họp ngay trước công đồng chính thức. Ý “linh hồn có trước thân xác” mà chương nhắc là một trong những ý ấy.
Vigiliô chấp nhận. Trong lá thư ngày 8 tháng Chạp năm 553 gửi thượng phụ Eutykhiô, ông nói ông không xấu hổ khi rút lại ý mình, và nhắc rằng thánh Augustinô từng viết cả một cuốn sách, tên là Retractationes (Những điều sửa lại), để sửa những gì mình viết sai. Chương kể đúng. Văn kiện dài hơn, Constitutum thứ hai, ra ngày 23 tháng Hai năm 554. Sách các Giáo hoàng kể chuyện ông bị đày và hàng giáo sĩ đi theo bị đưa đi làm mỏ trước khi ông đồng ý.
Cái chết. Ông qua đời ngày 7 tháng Sáu năm 555 ở Syracuse, vì bệnh sỏi thận: Sách các Giáo hoàng. Ông được chôn trong một nhà thờ nhỏ kính thánh Marcellô trên đường Salaria.
Cái giá của một công đồng
Pêlagiô I. Ông từng là phó tế của Vigiliô và từng viết chống sắc lệnh Ba Chương, rồi chấp nhận công đồng. Sách các Giáo hoàng kể rằng ông chỉ tìm được hai giám mục và một linh mục để tấn phong, và ở đền thờ thánh Phêrô, ông phải lên bục giảng, tay cầm sách Tin Mừng và cây thánh giá, thề rằng mình vô tội trong cái chết của Vigiliô. Chương kể đúng. Ông làm giáo hoàng từ năm 556 đến 561.
Ly giáo Aquileia. Các giám mục miền bắc nước Ý không nhận công đồng. Milanô trở lại hiệp thông vào cuối thế kỷ VI. Aquileia làm hòa ở thượng hội đồng Pavia năm 698 hoặc 699. Chương viết “một trăm bốn mươi lăm năm”, đúng như vậy. Trong chính thành phố mà Attila từng san phẳng, nền khảm thế kỷ IV với cá, sinh vật biển và chuyện ông Giôna ngày nay vẫn còn xem được.
Giacôbê Baradaeus (khoảng 500 đến 578). Ông được tấn phong giám mục năm 542 hoặc 543, nhờ sự sắp xếp của hoàng hậu Thêôđôra. Gioan thành Êphêsô, người quen ông, kể rằng ông đi khắp nơi trong áo ăn mày và truyền chức cho hai mươi bảy giám mục cùng rất nhiều linh mục. Gioan còn nói tới một trăm ngàn giáo sĩ, con số mà các sử gia cho là thổi phồng. Chương viết “hàng chục giám mục và hàng trăm linh mục”, dè dặt hơn.
Tên “Giacôbit” là cách gọi của người ngoài, đúng như chương nói “theo tên ông”. Giáo hội Chính Thống Syria ngày nay không dùng tên ấy.
Công đồng Chung thứ Năm. Các giáo hoàng Pêlagiô I và Grêgôriô Cả (chương 54) đều chấp nhận công đồng. Grêgôriô từng ví bốn công đồng đầu như bốn sách Tin Mừng, và cũng nhận công đồng thứ năm. Chính Thống giáo cũng đếm năm 553 là Công đồng Chung thứ Năm.
Năm 1973. Đức Phaolô VI và giáo hoàng Copt Shenouda III ký một bản tuyên bố chung ngày 10 tháng Năm năm 1973, cùng tuyên xưng một đức tin vào Đức Kitô, Thiên Chúa thật và người thật (xem tư liệu chương 48).
Những người trong chương
Justinianô I (482 đến 565), hoàng đế.
Thêôđôra (khoảng 500 đến 548), hoàng hậu.
Bêlisariô, tướng.
Prôcôpiô thành Xêdarê, sử gia.
Vigiliô, giáo hoàng (537 đến 555).
Silvêriô, giáo hoàng (536 đến 537), thánh tử đạo.
Thêôđôrô thành Mopsuestia, Thêôđôrêtô thành Cyrrhus và Ibas thành Edessa: ba người của “Ba Chương”.
Ferrandô và Facunđô, hai người Bắc Phi bênh vực Ba Chương.
Rusticô và Sêbastianô, hai phó tế của Vigiliô.
Thêôđôrô Askiđa, giám mục, cố vấn của hoàng đế. Mêna và Eutykhiô, các thượng phụ Constantinôpôli.
Pêlagiô I, giáo hoàng (556 đến 561).
Giacôbê Baradaeus, giám mục người Syria.
Gioan thành Êphêsô, sử gia người Syria.
Những nơi trong chương
Constantinôpôli, Hagia Sophia, cung điện Hormisdas, Küçük Ayasofya. Canxêđônia, nhà thờ thánh Euphêmia. Rôma, nhà thờ thánh Cêcilia ở Trastevere. Palmarola, đảo ngoài khơi bờ biển Ý. Syracuse, đảo Sicilia. Aquileia và Pavia, miền bắc nước Ý.
Đọc thêm
Chương 24 quyển I sách Các cuộc chiến tranh của Prôcôpiô kể cuộc nổi loạn Nika như một vở kịch, và các bản dịch đọc miễn phí được trên mạng. Muốn hiểu phương Tây phản đối thế nào, có thể đọc sách của Facunđô, hiện có bản dịch tiếng Pháp. Nếu có dịp đến Istanbul, đứng dưới mái vòm Hagia Sophia là cách tốt nhất để hiểu Justinianô muốn nói gì với thế giới.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 34 (Thêôđôrô thành Mopsuestia và Origênê), chương 48 (Canxêđônia), chương 54 (Grêgôriô Cả), chương 55 (người Copt và người Syria dưới thời Hồi giáo), và chương 56 (một giáo hoàng khác bị bắt về kinh đô).