Tư liệu chương 54
Kiểm chứng chương 54: Grêgôriô Cả giữa Rôma điêu tàn
Đọc xong chương 54, chắc bạn sẽ tự hỏi: ta biết bằng cách nào về trận lụt và dịch hạch năm 590, thiên thần trên lăng Hađrianô có thật hiện ra không, và câu chuyện “không phải Angli, mà là Angeli” đáng tin đến đâu. Những trang này trả lời những câu hỏi như thế. Chương theo chân Giáo hoàng Grêgôriô Cả, rồi đi tiếp đến năm 756, khi vua Pepin trao các vùng đất ở Ý cho giáo hoàng. Về Grêgôriô, nguồn rất phong phú: hơn tám trăm năm mươi lá thư của chính ông còn giữ trong bộ sổ gọi là Registrum, cùng các bài giảng và sách của ông, lời kể của Grêgôriô thành Tours (người cùng thời) và của Bêđa (viết hơn một trăm năm sau). Phần cuối chương dựa vào Sách các Giáo hoàng và các biên niên sử người Frank, hai nguồn mà chính chương nói là mỗi bên kể theo cách làm đẹp cho mình. Bạn sẽ thấy điều nào chắc chắn, điều nào chỉ là lời truyền lại, và chỗ nào các sử gia còn bàn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Cách ghi thư. “Thư V,36” là quyển 5, thư 36 trong bộ Registrum của Grêgôriô. Có nhiều cách đánh số; ở đây theo bản phê bình hiện đại.
Mùa xuân năm 590
Nguồn chính. Grêgôriô thành Tours, Lịch sử người Frank, quyển 10, chương 1. Ông nói ông nghe kể từ phó tế Agiulf của mình, người có mặt ở Rôma lúc ấy. Như vậy là lời chứng gần như cùng thời. Mọi điều dưới đây lấy từ một chương ấy:
- Sông Tibrô lụt tháng Mười Một năm 589, cuốn trôi kho lúa của Hội Thánh. Grêgôriô thành Tours thêm rằng nước lũ đưa cả rắn rết, và một con rồng khổng lồ, ra biển. Đó là lời ông thuật, và ông kể như lời thuật lại.
- Dịch hạch giết Giáo hoàng Pêlagiô II ngày 7 tháng Hai năm 590.
- Grêgôriô viết thư xin hoàng đế Maurixiô đừng chuẩn nhận cuộc bầu cử.
- Cuộc rước bảy đoàn đi từ bảy nhà thờ về đền thờ Đức Maria (Đền thờ Đức Bà Cả; xem tư liệu chương 47). Grêgôriô thành Tours chép lại bài giảng mà Grêgôriô đọc để kêu gọi dân đi rước.
- Tám mươi người ngã chết trong một giờ.
- Grêgôriô định trốn đi. Có bản kể ông trốn trong một cái giỏ và bị lôi về.
Tổng lãnh thiên thần Micae. Chương nói rõ đây là truyền thuyết về sau. Chuyện xuất hiện trong các tập truyện thời Trung Cổ, nổi tiếng nhất là Truyện các thánh (Legenda Aurea) của Giacôbê thành Voragine, thế kỷ XIII. Lăng Hađrianô mang tên Castel Sant’Angelo, “Lâu đài Thánh Thiên Thần”, từ thời Trung Cổ. Thiên thần bằng đồng tra gươm trên nóc hiện nay do Peter Anton von Verschaffelt làm năm 1753.
Tấn phong ngày 3 tháng Chín năm 590. Hội Thánh nhớ thánh Grêgôriô vào ngày 3 tháng Chín, đúng ngày ông được tấn phong.
Từ dinh tổng trấn đến đan viện
- Sinh khoảng năm 540, trong một gia đình quý tộc. Cha là Gorđianô, mẹ là Silvia, người được kính là thánh. Chính Grêgôriô viết trong Đối thoại (quyển 4, đoạn 17) rằng một tổ tiên xa của ông là Giáo hoàng Fêlix III.
- Ngôi nhà của gia đình trên đồi Caelius nay là nhà thờ và đan viện San Gregorio Magno al Celio, nhìn ra Colosseum. Du khách đến được.
- Tổng trấn Rôma (praefectus urbi) khoảng năm 573: chính Grêgôriô nhắc trong một lá thư (Thư IV,2).
- Lập đan viện thánh Anrê và sáu đan viện ở Sicilia: Grêgôriô thành Tours kể (X,1).
- Nhớ những năm làm tu sĩ là hạnh phúc nhất đời: Grêgôriô viết ở đầu bộ Đối thoại và trong nhiều lá thư.
- Sứ thần ở Constantinôpôli (apocrisiarius) từ khoảng năm 579 đến 585 hoặc 586. Ở đó ông bắt đầu giảng sách Gióp, và những bài giảng lớn dần thành bộ Moralia ba mươi lăm quyển, như ông nói trong thư gửi Leanđrô làm lời tựa cho bộ sách.
Tiếng Hy Lạp. Chính Grêgôriô nói ông không biết tiếng Hy Lạp (Thư VII,29 và XI,55). Chữ “hoặc không buồn học” trong chương là lời bình nhẹ nhàng của người kể. Các sử gia không chắc ông có biết chút nào không.
Người Lombard vào Ý năm 568. Sử gia Phaolô Phó tế kể trong Lịch sử người Lombard, quyển 2.
Người ăn xin trên ngai
Bệnh tật. Grêgôriô than về bệnh gút và bệnh dạ dày trong rất nhiều thư, nhất là những năm cuối đời.
Gia sản thánh Phêrô. Các thư gửi những người quản lý điền trang của Hội Thánh, như Thư I,42 gửi phó tế Phêrô ở Sicilia, dặn phải dùng cân đúng, không ép nông dân nộp thêm, và phải trả lại những gì đã thu sai. Chương kể đúng tinh thần các thư ấy.
Cuốn sổ người nghèo và việc phát lương thực mỗi tháng. Nguồn là Cuộc đời thánh Grêgôriô do Gioan Phó tế viết khoảng năm 875, gần ba trăm năm sau (quyển 2, chương 24 đến 30). Gioan nói ông đã thấy cuốn sổ lớn ghi tên người nghèo, thời ông vẫn còn được giữ ở Latêranô.
Người ăn xin chết đói. Gioan Phó tế (2,29) kể Grêgôriô bàng hoàng đến mức nhiều ngày liền không dâng lễ, như thể chính mình có lỗi. Chương viết đúng như vậy. Vì nguồn viết quá lâu sau sự việc, đây thuộc về điều truyền lại, và chương nói “một ghi chép viết gần ba trăm năm sau” là đúng mức.
Năm 593, vua Agilulf vây Rôma. Cảnh người Rôma bị quàng dây vào cổ như chó, dắt đi bán, là do chính Grêgôriô kể trong bài giảng về ngôn sứ Êdêkien (quyển 2, bài 10, đoạn 24), một bài ông giảng khi thành đang bị vây. Cũng trong loạt bài ấy ông hỏi viện nguyên lão đâu, dân đâu; chương thuật ý, không phải nguyên văn. Ông ngừng loạt bài ấy.
Mua hòa bình bằng vàng và tự thương lượng. Các thư năm 593 đến 595 cho thấy điều này. Lá thư trả lời hoàng đế Maurixiô (Thư V,36) có một câu chua chát về chuyện bị gọi là ngây thơ, là dại (La-tinh: fatuus). Chương tóm đúng ý.
Bán đồ thờ để chuộc tù binh. Grêgôriô cho phép các giám mục làm việc này trong nhiều thư, ví dụ Thư VII,13. Ý rằng không gì đẹp lòng Thiên Chúa hơn vọng lại lời thánh Ambrôsiô trong sách Về các bổn phận của hàng giáo sĩ (2,28; xem chương 45).
Hoàng hậu Thêôđêlinđa. Các thư Grêgôriô gửi bà còn giữ được. Con trai bà là Ađalôalđô được rửa tội theo nghi thức Công giáo năm 603: Phaolô Phó tế (4,27) và thư của Grêgôriô (XIV,12) có kể. Ở nhà thờ chính tòa Monza, nước Ý, còn giữ nhiều đồ vật mà truyền thống gắn với Thêôđêlinđa và với quà Grêgôriô gửi bà. Sự gắn kết ấy là điều truyền lại, chưa được chứng minh.
Tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa
Danh hiệu servus servorum Dei đã có vài người dùng trước Grêgôriô, nhưng ông dùng thường xuyên, và từ đó các giáo hoàng giữ nó trong các văn kiện chính thức.
Cuộc tranh luận với Gioan “người ăn chay”. Gioan IV, thượng phụ Constantinôpôli, dùng danh hiệu “thượng phụ đại kết” (Hy Lạp: oikoumenikos). Grêgôriô phản đối trong nhiều thư năm 595, như Thư V,37, V,39, V,44. Ông viết rằng danh hiệu ấy kiêu ngạo, và không ai, kể cả giám mục Rôma, nên tự xưng là “giám mục của toàn thế giới”. Chữ Hy Lạp ấy có thể hiểu là “thượng phụ của cả thế giới”, và Grêgôriô nghe theo nghĩa đó. Các thượng phụ Constantinôpôli đến nay vẫn dùng danh hiệu “Thượng phụ Đại kết”, và người Chính Thống hiểu nó như một vinh dự gắn với kinh đô đế quốc xưa.
Sách Quy luật Mục vụ. Viết năm 590 hoặc 591. Phần III nói người mục tử phải nói với mỗi hạng người một cách khác nhau: người nghèo và người giàu, người vui và người buồn, kẻ nhút nhát và kẻ liều lĩnh, cùng nhiều cặp khác. Vua Alfred Đại đế của nước Anh tự tay dịch sách này sang tiếng Anh cổ, khoảng năm 890. Thế kỷ IX, tổng giám mục Hincmar thành Reims kể chuyện trao sách cho các giám mục mới.
Những sách khác. Bộ Moralia về sách Gióp, ba mươi lăm quyển. Bốn mươi bài giảng về các Tin Mừng. Những bài giảng về Êdêkien. Bốn quyển Đối thoại (xem tư liệu chương 52).
Bình ca Grêgôriô. Chương nói đúng điều các nhà nghiên cứu âm nhạc ngày nay đồng ý: lối hát này thành hình chủ yếu trong vương quốc Frank vào thế kỷ VIII và IX, hòa giữa lối hát Rôma và lối hát xứ Gaule. Tên Grêgôriô bắt đầu được gắn vào từ thế kỷ IX. Công đồng Vatican II gọi bình ca Grêgôriô là bài hát riêng của phụng vụ Rôma và nói nên dành cho nó “pride of place”, tức vị trí hàng đầu, mà chương dịch là “chỗ danh dự” (hiến chế Sacrosanctum Concilium, số 116).
“Không phải Angli, mà là Angeli”
Nguồn. Bêđa, Lịch sử Giáo hội dân Anh, quyển 2, chương 1, nơi ông ghi đây là điều “người ta truyền lại” từ các bậc đi trước. Chuyện còn có trong một tiểu sử Grêgôriô do một đan sĩ ở Whitby viết khoảng năm 704 đến 714, sớm hơn Bêđa. Chương nói đúng khi bảo chuyện có thể đã được gọt giũa. Câu La-tinh nổi tiếng là Non Angli sed angeli.
Bêđa kể tiếp những trò chơi chữ khác: xứ Deira với chữ de ira, “thoát khỏi cơn thịnh nộ”, và vua Ælla với chữ Alleluia. Đó là Bêđa thuật lại một câu chuyện, và ông kể như một câu chuyện.
Sứ mạng sang nước Anh.
- Năm 596, sai Augustinô, viện phụ đan viện thánh Anrê, cùng khoảng bốn mươi tu sĩ: Bêđa, 1,25.
- Dừng ở xứ Gaule, sợ hãi, cử Augustinô quay về xin thôi: Bêđa, 1,23.
- Thư ngày 23 tháng Bảy năm 596, bảo rằng thà đừng bắt đầu một việc tốt còn hơn bắt đầu rồi bỏ: Bêđa chép nguyên văn (1,23).
- Đến Kent năm 597. Vua Ethelbert có vợ là Bertha, công chúa Frank theo Công giáo: Bêđa, 1,25. Họ đổ bộ lên đảo Thanet, nhà vua tiếp họ ngoài trời vì sợ phép thuật. Họ đến với một cây thánh giá bạc, một bức tranh Đức Kitô, và hát kinh cầu: Bêđa, 1,25.
- Hơn mười ngàn người được rửa tội dịp Giáng Sinh năm 597: Grêgôriô viết trong thư gửi thượng phụ Eulôgiô thành Alêxanđria (Thư VIII,29).
Trước đó, năm 595, Grêgôriô đã viết cho một linh mục, dặn mua các cậu bé người Anh mười bảy mười tám tuổi ở xứ Gaule để nuôi dạy trong đan viện (Thư VI,10).
Nhà thờ thánh Martinô ở Canterbury, nơi hoàng hậu Bertha cầu nguyện trước khi các tu sĩ đến, vẫn còn, và thường được gọi là nhà thờ cổ nhất ở nước Anh còn được dùng liên tục. Đến nay, tổng giám mục Canterbury vẫn được đặt lên ngôi trên một chiếc ghế đá gọi là Ghế thánh Augustinô.
Lá thư năm 601. Gửi viện phụ Mellitô, và Bêđa chép lại (1,30). Mọi điều chương trích đều có trong thư: đừng phá đền thờ, chỉ phá tượng thần; rảy nước thánh, dựng bàn thờ, đặt thánh tích; lấy tiệc mừng các thánh thay cho lễ giết bò tế thần; và lời bảo rằng ai muốn leo lên chỗ cao nhất thì đi từng bậc chứ không nhảy vọt.
Bạn nên biết thêm: trước đó, trong một thư gửi vua Ethelbert (Bêđa, 1,32), Grêgôriô lại khuyên nhà vua phá các đền thờ thần. Có vẻ ông đã đổi ý sau khi nghĩ thêm, và lá thư gửi Mellitô là lời cuối cùng của ông.
Một lá thư đáng hổ thẹn
- Phôca nổi loạn năm 602, bắt hoàng đế Maurixiô, giết năm người con trai trước mắt ông rồi mới giết ông: sử gia Thêôphylactô Simôcatta (8,11).
- Tượng hoàng đế mới đến Rôma ngày 25 tháng Tư năm 603.
- Lá thư của Grêgôriô là Thư XIII,32, tháng Sáu năm 603. Trong thư có lời “Vinh danh Thiên Chúa trên các tầng trời” (Tin Mừng Luca 2,14) và lời “nguyện trời vui mừng, đất hân hoan” (Thánh vịnh 96,11, một số bản đánh số 95). Chương trích đúng ý hai câu ấy, bằng lời văn riêng của chương.
Chương kể thẳng trang này, và nói rằng các sử gia còn tranh cãi lúc viết thư ông biết được bao nhiêu. Đúng là như vậy.
Bạn có thể thấy tận mắt một dấu vết: Cột Phôca trong Quảng trường Rôma, dựng năm 608 để tôn vinh vị hoàng đế này. Đó là công trình cuối cùng được thêm vào Quảng trường thời cổ đại.
Những năm cuối
Qua đời ngày 12 tháng Ba năm 604.
Văn bia “Chấp chính quan của Thiên Chúa” (La-tinh: Consul Dei): Bêđa chép lại văn bia (2,1). Mộ ông nay nằm dưới một bàn thờ trong đền thờ thánh Phêrô.
Lễ nhớ. Ngày 3 tháng Chín.
Bốn Tiến sĩ lớn của Hội Thánh Latinh. Năm 1298, Giáo hoàng Bônifaxô VIII công nhận Ambrôsiô, Giêrônimô, Augustinô và Grêgôriô là bốn Tiến sĩ của Hội Thánh.
Hai thế giới trôi xa nhau
Các giáo hoàng gốc Hy Lạp và Syria thế kỷ VII và VIII. Đúng. Ví dụ Thêôđôrô I (người Hy Lạp, sinh ở Giêrusalem) và Sergiô I (gia đình gốc Syria). Từ năm 678 đến 752, phần lớn các giáo hoàng có gốc Hy Lạp hoặc Syria.
Một giáo hoàng bị bắt về kinh đô: Giáo hoàng Martinô I năm 653 (chương 56).
Lêô III và cuộc chiến ảnh thánh: chương 58. Năm khởi đầu thường được đặt vào 726 hoặc 730.
Tịch thu điền trang và tách giáo phận. Các sử gia thường đặt vào khoảng năm 732 đến 733, dựa vào sử gia Byzantine Thêophanê. Một số người hiện nay cho rằng việc tách các giáo phận xảy ra muộn hơn, vào những năm 750. Chương viết “khoảng năm 732”, theo cách tính truyền thống.
Vượt dãy Alps
Năm 751: vua Aistulf chiếm Ravenna.
Stêphanô II. Ngài đến Pavia mùa thu năm 753, bị từ chối, rồi đi tiếp qua đèo Thánh Bênađô Lớn: Sách các Giáo hoàng, tiểu sử Stêphanô II. Đây là lần đầu một giáo hoàng vượt dãy Alps.
Ponthion, ngày 6 tháng Giêng năm 754.
- Sách các Giáo hoàng kể Pepin xuống ngựa, cúi sát đất, rồi đi bên cạnh dắt ngựa cho giáo hoàng như người giữ ngựa (La-tinh: strator).
- Các biên niên sử Frank (Biên niên sử Metz và phần nối tiếp Fredegar) kể giáo hoàng và hàng giáo sĩ mặc vải thô, rắc tro, quỳ trước nhà vua.
Chương đặt hai bên cạnh nhau và nói mỗi bên kể theo cách làm đẹp cho mình. Đó cũng là nhận xét của chính các sử gia.
Theo Sách các Giáo hoàng (tiểu sử Stêphanô II, đoạn 27), Stêphanô trao cho Pepin và các con trai danh hiệu Quý tộc của người Rôma (La-tinh: Patricius Romanorum).
Saint-Denis. Lễ xức dầu ngày 28 tháng Bảy năm 754. Charles (Charlemagne) sinh năm 742, 747 hoặc 748, các sử gia chưa thống nhất. Chữ “chừng sáu tuổi” trong chương theo năm 748.
Năm 756 và chùm chìa khóa. Sách các Giáo hoàng kể viện phụ Fulrađô của Saint-Denis đi từng thành nhận chìa khóa, rồi đặt chúng cùng văn bản trao tặng lên mộ thánh Phêrô. Câu Pepin đáp sứ giả Byzantium, rằng ông đánh trận vì lòng mến thánh Phêrô và để được tha tội, cũng ở trong sách ấy.
Nước Giáo hoàng tồn tại đến ngày 20 tháng Chín năm 1870, khi quân Ý vào Rôma. Chương 129 kể chuyện đó. Thành quốc Vatican ngày nay rộng chừng 44 héc-ta, do Hiệp ước Latêranô năm 1929 xác định.
Bản Hiến tặng Constantinô. Đây là văn bản giả mạo, các nhà nghiên cứu đặt vào khoảng năm 750 đến 800. Nhiều người cho là nó được soạn ở Rôma; chương thận trọng viết “Rôma hoặc xứ Frank”. Năm 1440, học giả Lôrensô Valla viết sách Về Bản Hiến tặng Constantinô bị tin nhầm và giả mạo, chứng minh từ ngôn ngữ rằng văn bản dùng những chữ La-tinh chưa có ở thời Constantinô. Chương kể đúng. Bạn nên biết là trong thế kỷ VIII văn bản này chưa được dùng nhiều. Nó trở nên quan trọng từ thế kỷ XI.
Lễ đăng quang năm 800: chương 59.
Những người trong chương
Grêgôriô Cả (khoảng 540 đến 604), giáo hoàng từ năm 590.
Gorđianô và Silvia, cha mẹ ông.
Pêlagiô II, giáo hoàng trước ông.
Grêgôriô thành Tours, sử gia. Agiulf, phó tế của ông.
Maurixiô, hoàng đế (582 đến 602). Phôca, hoàng đế (602 đến 610).
Agilulf, vua Lombard. Thêôđêlinđa, hoàng hậu Lombard.
Gioan IV “người ăn chay”, thượng phụ Constantinôpôli.
Augustinô thành Canterbury, viện phụ, sau là tổng giám mục đầu tiên của Canterbury.
Ethelbert, vua Kent. Bertha, hoàng hậu của ông.
Mellitô, viện phụ nhận lá thư năm 601.
Bêđa Khả kính, sử gia.
Gioan Phó tế, người viết tiểu sử Grêgôriô vào thế kỷ IX.
Aistulf, vua Lombard. Stêphanô II, giáo hoàng (752 đến 757). Pepin Lùn, vua Frank (751 đến 768). Fulrađô, viện phụ Saint-Denis.
Charlemagne, con trai Pepin.
Lôrensô Valla (1407 đến 1457), học giả người Ý.
Những nơi trong chương
Rôma: đồi Caelius, Đền thờ Đức Bà Cả, Castel Sant’Angelo, Cột Phôca. Constantinôpôli. Sicilia. Pavia. Ravenna. Monza. Canterbury và vương quốc Kent. Đèo Thánh Bênađô Lớn, giữa Thụy Sĩ và Ý. Ponthion và Saint-Denis, nước Pháp.
Đọc thêm
Lá thư gửi Mellitô năm 601 (Bêđa, quyển 1, chương 30) chỉ dài một trang, mà vẫn là bài học về truyền giáo. Bộ Lịch sử Giáo hội dân Anh của Bêđa có bản dịch Penguin Classics, và bản dịch cũ của Giles đọc miễn phí được ở sourcebooks.fordham.edu. Phần III sách Quy luật Mục vụ cho thấy một giáo hoàng đọc con người tinh tế đến mức nào. Hai cuốn dễ đọc để vào đề là Gregory the Great: Perfection in Imperfection của Carole Straw và Gregory the Great and His World của Robert Markus.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 47 (Đền thờ Đức Bà Cả), chương 50 (Whitby và Bônifaxô), chương 52 (thánh Biển Đức), chương 53 (Justinianô), chương 56 (Giáo hoàng Martinô I), chương 58 (cuộc chiến ảnh thánh), chương 59 (Charlemagne), và chương 129 (năm 1870).