Bỏ qua, tới nội dung
Năm 590–604 · Rôma

Chương 54

Grêgôriô Cả giữa Rôma điêu tàn

Năm 590–604 · Rôma

Giáo hoàng Grêgôriô CảHoàng đế Maurixiô, Phôca

Mùa xuân năm 590, thành Rôma đang chết dần vì dịch hạch.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 590–604 (và Rôma với Byzantium đến năm 756)

  1. Rôma
  2. Constantinôpôli
  3. Ravenna
  4. dãy Alps
  5. Ponthion
  6. Saint-Denis
Grêgôriô gửi Augustinô lên đường sang Canterbury. Năm 753 Giáo hoàng Stêphanô II vượt dãy Alps tìm vua Frank; nét đứt chỉ hướng đi.
Bắt đầu đọc

Chương 54

Năm 590–604 · Rôma

Mùa xuân năm 590, thành Rôma đang chết dần vì dịch hạch. Mùa thu trước đó, nước sông Tibrê dâng cao vỡ bờ, cuốn trôi nhiều nhà cửa cùng các kho lúa mì của Hội Thánh. Thánh Grêgôriô, Giám mục thành Tours bên xứ Frank, nghe một thầy phó tế có mặt ở Rôma lúc ấy kể lại rằng nước lũ còn cuốn theo vô số rắn rết và cả một con giao long khổng lồ trôi ra biển. Nước rút đi thì dịch bệnh ập tới. Người ta ngã xuống tắt thở ngay ngoài phố, trong nhà và cả trong nhà thờ. Ngày 7 tháng Hai, chính Giám mục Rôma là Đức Giáo hoàng Pêlagiô II cũng qua đời vì trận dịch ấy.

Hàng giáo sĩ và dân chúng Rôma đồng lòng chọn ngay người kế vị: thầy phó tế Grêgôriô, năm mươi tuổi, một đan sĩ có dáng người gầy gò và hay đau dạ dày. Grêgôriô một mực từ chối, viết thư gửi lên hoàng đế ở Constantinôpôli xin đừng chuẩn y cuộc bầu cử này. Nhưng trong lúc chờ thư hồi âm từ kinh đô, ông vẫn bắt tay làm điều duy nhất có thể cứu thành phố lúc ấy: kêu gọi toàn dân Rôma thống hối cầu nguyện.

Ông chia dân chúng thành bảy đoàn rước: hàng giáo sĩ, các nam tu sĩ, các nữ tu, trẻ em, nam giới giáo dân, các bà góa và các phụ nữ có gia đình. Mỗi đoàn khởi hành từ một nhà thờ khác nhau, vừa đi vừa hát kinh cầu xin Chúa thương xót, rồi cùng tiến về đền thờ Đức Maria trên đồi Esquilinô, tức Đền thờ Đức Bà Cả ngày nay. Theo lời kể của một phó tế đi trong đoàn, chỉ trong một tiếng đồng hồ rước kiệu ấy, đã có tám mươi người ngã gục xuống đường mà chết.

Vài thế kỷ sau, người dân Rôma truyền tụng thêm một chi tiết kỳ diệu: khi đoàn rước đi ngang qua lăng mộ lớn của hoàng đế Hađrianô bên bờ sông, Grêgôriô ngước nhìn lên và thấy Tổng lãnh thiên thần Micae đang đứng trên đỉnh lăng, tra thanh gươm đẫm máu vào vỏ, dấu hiệu báo tin cơn dịch bệnh chấm dứt. Từ truyền thuyết ấy mà tòa lăng mộ cổ được đổi tên thành Castel Sant’Angelo, nghĩa là Lâu đài Thánh Thiên Thần, trên đỉnh ngày nay vẫn có bức tượng thiên thần bằng đồng đang tra gươm vào vỏ. Còn sự việc chắc chắn của lịch sử là đến tháng Chín năm ấy, chiếu thư chuẩn nhận của hoàng đế từ Constantinôpôli gửi tới nơi. Grêgôriô định trốn khỏi thành phố nhưng bị dân chúng phát hiện và rước về lại; ngày 3 tháng Chín năm 590, ngài chính thức được tấn phong làm Giám mục Rôma.

Grêgôriô Cả, người kiến tạo trật tự mới từ đống đổ nát
Grêgôriô Cả, người kiến tạo trật tự mới từ đống đổ nát

Từ dinh đô trưởng đến cuộc đời đan sĩ

Grêgôriô sinh khoảng năm 540 trong một gia đình đại quý tộc đạo đức và giàu có tại Rôma. Thân phụ ngài là ông Gorđianô giữ chức nguyên lão nghị sĩ, thân mẫu là bà Silvia được tôn kính như một vị hiển thánh, và trong gia tộc trước đó từng có Đức Giáo hoàng Fêlix III. Dinh thự của gia đình nằm trên đồi Caelius nhìn thẳng sang đấu trường Colosseum; tuổi thơ của cậu bé Grêgôriô lớn lên giữa cuộc chiến dai dẳng giữa quân đội của hoàng đế Justinianô và người Goth, những năm tháng mà thành Rôma bị bao vây, thất thủ rồi giành giật qua lại đến năm lần.

Khoảng năm 573, khi mới ngoài ba mươi tuổi, Grêgôriô được bổ nhiệm làm Đô trưởng Rôma, chức quan hành chính cao nhất của thành phố. Thế nhưng chỉ một hai năm sau, sau khi cha qua đời, ông quyết định từ bỏ tất cả. Ông đem phần tài sản thừa kế ở đảo Sicilia lập sáu đan viện, biến chính tòa dinh thự của gia đình mình trên đồi Caelius thành đan viện dâng kính Thánh Anrê Tông đồ, rồi tự mình cởi áo quan trường để mặc tấm áo vải thô làm một đan sĩ bình thường ngay trong ngôi nhà ấy. Nhiều năm về sau, ngài vẫn luôn nhắc lại quãng thời gian sống đời đan sĩ thinh lặng đó là những tháng ngày hạnh phúc nhất của đời mình. Ngày nay du khách đến Rôma vẫn có thể ghé thăm nhà thờ San Gregorio Magno al Celio nằm đúng trên nền đan viện xưa, nhìn ra đấu trường Colosseum.

Nhưng Hội Thánh đang cơn ngặt nghèo không để ông được yên thân tu hành. Năm 579, Đức Giáo hoàng truyền gọi ông rời đan viện, phong làm phó tế rồi cử sang Constantinôpôli làm đại diện Tòa Thánh bên cạnh triều đình hoàng đế suốt sáu năm ròng. Tại đó, ông sống giữa một kinh đô phương Đông vẫn còn lộng lẫy vàng son với đại thánh đường Hagia Sophia nguy nga, trong khi quê hương Rôma của ông ở phương Tây đã suy tàn thành một đô thị tỉnh lẻ hoang phế. Để giữ nhịp sống tu trì giữa chốn cung đình, ông đưa một nhóm anh em đan sĩ đi cùng và hằng ngày giảng giải sách Gióp cho họ nghe, những bài giảng về sau được tập hợp thành bộ sách Luân lý trên sách Gióp đồ sộ gồm ba mươi lăm quyển.

Khi đế quốc dời đô, Constantinôpôli hoa lệ và Rôma điêu tàn
Khi đế quốc dời đô, Constantinôpôli hoa lệ và Rôma điêu tàn

Suốt sáu năm ở kinh đô, Grêgôriô không học tiếng Hy Lạp. Nhiệm vụ chính của ông là xin hoàng đế gửi viện binh sang cứu Rôma, nhưng ông phải trở về tay trắng. Hoàng đế phương Đông lúc ấy đang phải căng sức chống chọi với đế quốc Ba Tư ở phía đông và người Avar bên dòng Đanuýp, chẳng còn quân đâu mà gửi sang nước Ý. Mà tại bán đảo Ý, từ năm 568, một bộ tộc Giecman mới và hung dữ hơn nhiều là người Lombard đã tràn xuống từ phương bắc, chiếm gần trọn đất đai vừa thu phục được thời Justinianô. Chính quyền đế quốc chỉ còn giữ được thành Ravenna, nơi vị Tổng trấn đại diện hoàng đế đóng quân, thành Rôma, thành Napôli cùng một hành lang hẹp nối liền ba thành phố ấy.

Vị mục tử gánh vác cả một thành phố

Đức Grêgôriô ngồi trên ngai tòa Phêrô mười bốn năm, và gần như suốt mười bốn năm ấy ngài phải chống chọi với bệnh tật. Chứng bệnh gút và đau dạ dày hành hạ khiến những năm cuối đời có khi hàng tháng liền ngài nằm liệt giường không dậy nổi. Cũng suốt chừng ấy năm, quân Lombard thường xuyên đóng trại rình rập ngay bên ngoài cổng thành Rôma.

Con đường qua nước Ý chia cắt
Con đường qua nước Ý chia cắt

Rôma lúc ấy không còn Đô trưởng, Viện Nguyên lão đã tan, quân đồn trú quá mỏng. Có lần đứng giảng giữa thành bị vây, Đức Grêgôriô nhìn quanh đền đài đổ nát, nghẹn ngào hỏi: “Viện Nguyên lão nay đâu rồi? Dân chúng đông đúc xưa đâu rồi?” Khi chẳng còn một cấp chính quyền dân sự nào có thể trông cậy, người cha tinh thần của thành phố buộc phải gánh lấy cả trách nhiệm nuôi dân và giữ thành.

May mắn là qua nhiều thế hệ được các gia đình tín hữu hiến tặng đất đai, Giáo hội Rôma lúc ấy sở hữu những điền trang nông nghiệp rộng lớn tại đảo Sicilia, miền nam nước Ý, đảo Sardinia và xứ Gaul, thường được gọi chung là “Gia sản của Thánh Phêrô”. Với kinh nghiệm quản trị từ thời làm Đô trưởng, Đức Grêgôriô trực tiếp điều hành hệ thống điền trang ấy hết sức chặt chẽ và công bằng. Trong số hơn tám trăm năm mươi bức thư của ngài còn lưu lại đến nay, có rất nhiều bức thư gửi cho các viên quản lý điền trang với những chỉ thị tỉ mỉ: phải trả công xứng đáng cho nông dân, tuyệt đối không được dùng cân gian lận hay thu lạm của tá điền dù chỉ một đồng. Lúa mì thu hoạch từ Sicilia được chở bằng thuyền về Rôma, đưa vào kho của Hội Thánh để phát chẩn hằng ngày cho người tị nạn và dân nghèo. Ngài lập một cuốn sổ bộ lớn ghi rõ tên tuổi từng gia đình nghèo túng trong thành phố để đầu mỗi tháng phân phát lúa mì, rượu vang, dầu ăn, phô mai và cá khô; thậm chí các sử liệu cổ còn kể lại rằng có một lần, khi nghe tin có một người ăn xin bị chết đói trong một con hẻm nhỏ ở Rôma, Đức Grêgôriô đã đau đớn tự trách mình là kẻ sát nhân và tự phạt không dám bước lên bàn thờ dâng lễ suốt mấy ngày liền!

Năm 593, vua Agilulf của người Lombard dẫn đại quân vây Rôma. Từ trên tường thành, Đức Grêgôriô đứt ruột nhìn dân ngoại ô bị trói dây thừng quanh cổ như đàn chó, dắt đi bán làm nô lệ bên xứ Gaul. Đang giảng dở loạt bài về ngôn sứ Êdêkien, ngài phải bỏ ngang vì nghẹn ngào không nói tiếp được. Không có quân, vị Giáo hoàng xuất vàng nhà thờ chuộc mạng cho thành phố, tự đứng ra ký hòa ước với vua Lombard, không chờ lệnh viên Tổng trấn đang ngồi yên ở Ravenna. Khi hoàng đế viết thư trách ngài ngây thơ nhẹ dạ, Đức Grêgôriô thẳng thắn đáp: nếu quả thật tôi có khờ dại, thì cũng chỉ vì tôi đã trót trông chờ vào sự cứu viện của bệ hạ mà thôi!

Ngài còn cho các giám mục nấu chảy cả chén thánh, bình thánh bằng vàng bạc để chuộc người bị bắt làm nô lệ, vì không gì đẹp lòng Chúa bằng dùng những chiếc bình vô tri của bàn thờ mà chuộc những linh hồn sống Chúa Kitô đã mua bằng Máu Người.

Ngày người thân trở về
Ngày người thân trở về

Không chỉ ngoại giao, ngài còn gieo đức tin vào lòng chính dân Lombard, qua những lá thư gửi Hoàng hậu Thêôđêlinđa, người Bavaria, một tín hữu Công giáo đạo đức lấy vua Lombard. Nhờ ảnh hưởng dịu dàng của bà, người Lombard dần bỏ bè rối Ariô theo đức tin Công giáo; năm 603, hoàng tử kế vị được rửa tội trong Hội Thánh Công giáo. Hiện nay nhà thờ chính tòa thành phố Monza gần Milanô vẫn còn lưu giữ những kỷ vật quý giá mà Đức Grêgôriô từng gửi tặng Hoàng hậu Thêôđêlinđa.

“Tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa”

Đức Grêgôriô là vị Giáo hoàng đầu tiên thường xuyên sử dụng ở đầu các văn kiện danh hiệu khiêm nhường mà mọi vị Giáo hoàng kế nhiệm cho đến tận hôm nay vẫn dùng: Servus servorum Dei, “Tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa”. Ngài chọn danh hiệu ấy một phần để làm gương khiêm tốn trước việc vị Thượng phụ kinh đô Constantinôpôli lúc bấy giờ là Gioan Ăn Chay tự xưng mình là “Thượng phụ Đại kết”, có thể hiểu là giám mục của toàn thế giới. Đức Grêgôriô đã viết thư phản đối gay gắt tước hiệu phô trương ấy: ngài khẳng định không một vị giám mục nào, kể cả chính Giám mục Rôma, được phép tự xưng là “giám mục phổ quát” để hạ thấp các anh em giám mục khác; quyền tối thượng của Tòa Thánh Rôma là để phục vụ sự hiệp nhất chứ không phải để đề cao tính kiêu ngạo thế gian.

Giữa công việc bộn bề và những cơn đau, ngài vẫn miệt mài viết sách dạy đoàn chiên. Nổi tiếng nhất là cuốn Quy luật Mục vụ, cẩm nang về nghệ thuật coi sóc các linh hồn. Ngài dạy hướng dẫn tâm hồn là “nghệ thuật của mọi nghệ thuật”; mục tử không thể dùng một công thức cho mọi người, mà phải hiểu từng hạng người để khuyên cho hợp: nói với người nghèo khác với người giàu, nói với người đang vui khác với người đang u sầu, với kẻ nhút nhát phải khích lệ, với kẻ liều lĩnh kiêu căng phải kìm giữ. Suốt thời Trung Cổ, tân giám mục thường được trao cuốn sách này ngay trong lễ tấn phong. Khoảng năm 890, vua Alfred Đại đế của nước Anh tự tay dịch nó sang tiếng Anh cổ để rèn giáo sĩ nước mình. Ngài còn để lại các bài giảng Tin Mừng và bộ Đối thoại bốn quyển kể gương các bậc tu hành trên đất Ý, mà quyển thứ hai chính là tiểu sử Thánh Biển Đức như chương 52 đã kể.

Truyền thống Hội Thánh còn gắn liền tên tuổi ngài với việc hệ thống hóa các bài đọc phụng vụ và kho tàng thánh nhạc mang tên ngài: Bình ca Grêgôriô. Dù các nhà nghiên cứu âm nhạc hiện đại cho biết những giai điệu bình ca như chúng ta nghe hôm nay được hoàn thiện phần lớn tại xứ Frank khoảng hai thế kỷ sau thời Đức Grêgôriô, khi lối hát cổ của Rôma kết hợp với truyền thống địa phương, nhưng việc toàn bộ nền thánh nhạc ấy mang tên ngài đã nói lên công lao to lớn của vị Giáo hoàng đan sĩ trong việc định hình phụng vụ Rôma, một di sản vẫn được Công đồng Vatican II trân trọng dành cho “vị trí ưu tiên hàng đầu” trong các cử hành phụng vụ.

“Không phải người Angli, mà là các Thiên thần!”

Người Anh nhớ ơn Đức Grêgôriô qua một giai thoại thật đẹp do Thánh Bêđa Khả Kính ghi lại hơn một thế kỷ sau. Hồi còn là đan sĩ ở Rôma, một hôm đi ngang chợ nô lệ, Grêgôriô thấy mấy thiếu niên da trắng, tóc vàng, mặt khôi ngô đang bị rao bán. Động lòng, thầy hỏi các em từ đâu tới; người buôn đáp từ đảo Britannia xa xôi, nơi dân còn ngoại giáo. Hỏi các em thuộc dân tộc nào, người ta đáp là người Angli, tức người Angle, gốc của tên nước Anh, England, sau này. Nghe vậy, thầy Grêgôriô mỉm cười cảm mến nói: “Gọi thế đúng lắm! Họ không phải là Angli đâu, mà là Angeli, các Thiên thần, thì đúng hơn, bởi họ mang gương mặt của thiên thần và xứng đáng được trở thành những người đồng thừa kế với các thiên thần trên trời!” Hỏi thêm tên vương quốc của các em là gì thì nghe đáp là xứ Deira, thầy liền chơi chữ tiếng Latinh: “De ira”: họ sẽ được cứu thoát khỏi cơn thịnh nộ của Thiên Chúa; và khi biết vua xứ ấy tên là Aella, thầy reo lên rằng chẳng bao lâu nữa trên mảnh đất ấy sẽ vang lên tiếng hát Alleluia!

Kể từ buổi gặp gỡ ngoài chợ nô lệ ấy, nỗi thao thức đem Tin Mừng sang đảo quốc Anh luôn canh cánh trong lòng ngài. Năm 595, khi đã làm Giáo hoàng, ngài viết thư dặn viên quản lý của Tòa Thánh tại xứ Gaul hãy dùng tiền của Hội Thánh tìm mua những thiếu niên người Anh khoảng mười bảy, mười tám tuổi đang bị bán làm nô lệ tại các chợ để trả tự do và đưa vào nuôi dạy trong các đan viện. Và đến năm 596, ngài quyết định cử chính vị bề trên đan viện Thánh Anrê của mình là Thánh Augustinô, thường gọi là Augustinô thành Canterbury để phân biệt với Thánh Augustinô thành Hippô ở thế kỷ trước, dẫn đầu một phái đoàn gồm bốn mươi đan sĩ lên đường đi truyền giáo cho nước Anh.

Đi được nửa đường, dừng chân ở miền nam xứ Gaul, nghe dân địa phương kể người Anglo-Saxon hung dữ man rợ, tiếng nói lại bất đồng, các đan sĩ hoảng sợ, cử Augustinô về Rôma xin hủy chuyến đi. Đức Grêgôriô không cho rút lui, trao Augustinô một lá thư ngắn nhắn anh em: đã bắt tay vào một công việc tốt lành thì phải kiên trì đi cho tới đích, đừng để những lời đồn đại làm nhụt chí!

Vâng lời vị cha chung, mùa xuân năm 597, bốn mươi đan sĩ đã vượt biển đổ bộ lên đảo Thanet thuộc vương quốc Kent ở miền đông nam nước Anh. Vị vua trị vì xứ Kent lúc ấy là Ethelbert tuy còn ngoại giáo nhưng lại kết hôn với một công chúa Công giáo người Frank là Hoàng hậu Bertha, nên nhà vua đồng ý tiếp kiến đoàn tu sĩ. Theo lời Thánh Bêđa, vua Ethelbert cẩn thận chọn ngồi tiếp các ngài ở ngoài trời chứ không dám ngồi trong nhà kín, vì sợ các giáo sĩ lạ dùng phép thuật bỏ bùa mình! Bốn mươi đan sĩ xếp hàng trang nghiêm tiến đến trước mặt nhà vua, đi đầu là cây Thánh giá bằng bạc và bức linh ảnh vẽ Chúa Kitô trên gỗ, miệng đồng thanh hát kinh cầu nguyện. Cảm mến vẻ hiền lành và lời giảng dạy chân thành của các ngài, vua Ethelbert cho phép đoàn được định cư và tự do giảng đạo tại kinh đô Canterbury. Ở đó vẫn còn ngôi nhà thờ nhỏ kính Thánh Martinô, nơi Hoàng hậu Bertha thường đến cầu nguyện, ngôi nhà thờ cổ xưa nhất nước Anh vẫn được dùng liên tục cho đến tận ngày nay.

Chẳng bao lâu, chính Ethelbert xin rửa tội; và lễ Giáng Sinh năm 597 ấy, Đức Grêgôriô hân hoan báo tin hơn mười ngàn người Anh đã chịu phép Rửa Tội! Augustinô được tấn phong Tổng Giám mục đầu tiên của Canterbury, mở đầu Giáo hội nước Anh. Cho đến tận hôm nay, các vị Tổng Giám mục Canterbury khi nhậm chức vẫn ngồi trên chiếc ngai đá cổ mang tên “Ghế Thánh Augustinô”.

Năm 601, khi gửi thêm một đoàn tu sĩ sang Anh, Đức Grêgôriô viết cho Viện phụ Mellitô một lá thư về hội nhập văn hóa, được coi là một trong những văn kiện truyền giáo khôn ngoan, cởi mở nhất lịch sử Hội Thánh. Ngài dặn: khi dân bản xứ trở lại, đừng đập phá đền thờ cũ của họ, chỉ dẹp tượng thần bên trong; hãy rảy nước thánh, dựng bàn thờ, đặt hài cốt các thánh, biến đền cũ thành nhà thờ, để dân đến thờ Chúa thật vẫn thấy thân thuộc vì bước vào ngôi nhà quen của cha ông! Những ngày lễ hội xưa dân làng vẫn giết bò tế thần và ăn uống vui chơi, đừng cấm, mà hãy hướng dẫn họ dựng lều lá quanh nhà thờ, mở tiệc mừng lễ các thánh tử đạo để tạ ơn Thiên Chúa ban lương thực! Ngài giải thích bằng một câu sâu sắc: “Không thể chỉ trong một sớm một chiều mà xóa bỏ sạch trơn mọi tập quán lâu đời khỏi tâm trí chất phác của họ được; bởi người nào muốn leo lên tới đỉnh núi cao thì phải bước đi từng bậc, từng bước một, chứ không ai có thể nhảy vọt một cái mà lên tới đỉnh được đâu!”

Một vết gợn buồn và di sản để lại

Viết sử cho công bằng, cũng phải nhắc một trang đáng tiếc cuối đời Đức Grêgôriô. Năm 602, viên sĩ quan thô bạo Phôca cầm đầu binh biến lật đổ hoàng đế Maurixiô: hắn giết cả năm con trai của Maurixiô ngay trước mắt cha, rồi mới chém đầu hoàng đế. Năm 603, khi chân dung vua mới được rước sang Rôma, Đức Grêgôriô, có lẽ vì chưa biết hết cuộc thảm sát và mong vua mới lo cho nước Ý hơn vua cũ, đã viết thư chúc mừng Phôca với lời tán dương quá mức, mở đầu bằng câu “Vinh danh Thiên Chúa trên các tầng trời… nguyện trời vui mừng và đất hân hoan!” Dù xuất phát từ mục đích ngoại giao để bảo vệ dân thành Rôma, bức thư ấy vẫn để lại một vết gợn ngậm ngùi, cho thấy ngay cả một bậc đại thánh nhân đôi khi cũng bị cuốn vào những lề thói ngoại giao trần thế. Cây cột đá dựng năm 608 tại Quảng trường Rôma để tôn vinh tên bạo chúa Phôca hiện vẫn còn đứng đó, công trình cuối cùng được dựng lên tại khu Quảng trường cổ đại của Rôma.

Ngày 12 tháng 3 năm 604, người tôi tớ trung tín của Chúa là Đức Grêgôriô trút hơi thở cuối cùng sau mười bốn năm vác thập giá chăn dắt Hội Thánh. Trên bia mộ của ngài tại Đền thờ Thánh Phêrô, người dân Rôma khắc danh hiệu tôn vinh ngài là “Quan Chấp chính của Thiên Chúa”. Hậu thế muôn đời tôn kính gọi ngài là Thánh Grêgôriô Cả và xếp ngài vào hàng Bốn Đại Tiến sĩ của Hội Thánh phương Tây, cùng với Thánh Ambrôsiô, Thánh Giêrônimô và Thánh Augustinô. Hội Thánh mừng kính ngài ngày 3 tháng 9 hằng năm, ngày ngài đăng quang Giáo hoàng.

Khi hai nửa Đông Tây trôi xa nhau và bước chân vượt núi Alps

Sau ngày Thánh Grêgôriô qua đời, Rôma trên danh nghĩa còn thuộc đế quốc Đông Rôma gần một thế kỷ rưỡi nữa, nhưng hai bờ Đông Tây cứ xa dần. Phương Đông nói tiếng Hy Lạp, phương Tây nói tiếng Latinh, ngày càng ít người hiểu nhau. Năm 726, hoàng đế Lêô III phát động bài trừ ảnh tượng, mà các chương sau sẽ kể; gặp các Giáo hoàng kiên quyết chống lại, nhà vua trả đũa: tịch thu các điền trang ở Sicilia và nam Ý, nguồn lúa nuôi dân nghèo Rôma từ thời Đức Grêgôriô, và cắt quyền quản hạt của Rôma trên nam Ý và vùng Balkan, trao cho Thượng phụ Constantinôpôli.

Hai ngả đường lịch sử, hạt mầm rạn nứt giữa Đông và Tây
Hai ngả đường lịch sử, hạt mầm rạn nứt giữa Đông và Tây
Thần quyền và thế quyền, cuộc giằng co giữa hai thế giới
Thần quyền và thế quyền, cuộc giằng co giữa hai thế giới
Ảnh thánh giữa những căng thẳng
Ảnh thánh giữa những căng thẳng

Giọt nước tràn ly là năm 751: vua Lombard Aistulf chiếm nốt Ravenna, cứ điểm cuối của đế quốc ở bắc Ý, rồi kéo quân xuống vây Rôma, đòi nộp thuế thần phục. Đức Giáo hoàng Stêphanô II gửi thư khẩn về Constantinôpôli xin cứu, nhưng hoàng đế không gửi một người lính, chỉ phái một sứ thần tay không sang bảo Đức Giáo hoàng… tự đi mà thương lượng với quân Lombard!

Hết trông cậy phương Đông, mùa thu năm 753, Đức Stêphanô II làm một chuyến đi đổi vận mệnh châu Âu: đến Pavia thuyết phục vua Aistulf không xong, thay vì về Rôma chịu trói, ngài đi thẳng lên bắc, vượt đèo Alps phủ tuyết đầu mùa đông, sang cầu cứu người Frank, dân tộc đã đón nhận đức tin Công giáo từ thời vua Clovis ở chương 50.

Ngày 6 tháng 1 năm 754, nhằm đại lễ Hiển Linh, tại cung điện Ponthion, vị vua mới của người Frank là Pepin Lùn đã đích thân ra tận ngoài xa đón Đức Giáo hoàng. Theo Sách các Giáo hoàng của Rôma, vua Pepin đã xuống ngựa, sấp mình sát đất bái chào vị đại diện Thánh Phêrô, rồi đi bộ bên cạnh cầm dây cương dắt ngựa cho Giáo hoàng một quãng đường. Còn biên niên sử của người Frank thì ghi lại cảnh hôm sau Đức Giáo hoàng mặc áo vải thô, rắc tro lên đầu, van xin nhà vua xuất quân cứu Rôma.

Lời cam kết với Pépin
Lời cam kết với Pépin

Mùa hè năm 754 ấy, tại Đan viện Saint-Denis gần Paris, Đức Giáo hoàng Stêphanô II đã long trọng xức dầu thánh tấn phong cho vua Pepin cùng hai con trai của ông làm Vua người Frank và trao tước hiệu “Người bảo hộ thành Rôma”. Một trong hai cậu hoàng tử nhỏ được xức dầu hôm ấy, lúc đó mới lên sáu tuổi, mang tên là Charles, người mà lịch sử thế giới về sau sẽ gọi là Charlemagne.

Pepin giữ trọn lời: hai lần thân chinh dẫn quân Frank vượt Alps đánh bại Aistulf. Năm 756, lấy lại Ravenna cùng hơn hai mươi thành miền trung nước Ý, thay vì trả cho hoàng đế Constantinôpôli, người đã bỏ mặc Rôma, Pepin làm văn bản hiến cả dải đất ấy cho Thánh Phêrô, tức trao quyền cai quản cho Đức Giáo hoàng! Đại diện của vua là Viện phụ Fulrađô đi từng thành thu chìa khóa cổng, rồi đem cả chùm chìa khóa cùng văn bản hiến tặng đặt trên mộ Thánh Phêrô. Khi sứ thần phương Đông đến đòi đất, vua Pepin đáp thẳng rằng ông đổ máu chiến đấu chỉ vì lòng yêu mến Thánh Phêrô và để xin ơn tha tội cho linh hồn mình, chứ không vì bất kỳ ai khác.

Sự kiện “Sự hiến tặng của Pepin” năm 756 ấy đã chính thức khai sinh ra Quốc gia Giáo hoàng, một vùng lãnh thổ độc lập vắt ngang miền trung bán đảo Ý do các Đức Giáo hoàng trực tiếp làm quốc trưởng, tồn tại hơn một ngàn một trăm năm, cho đến năm 1870. Phần thu nhỏ còn lại ngày nay chính là Thành quốc Vatican rộng 44 héc-ta, quốc gia độc lập nhỏ nhất thế giới. Lãnh thổ riêng ấy là tấm khiên giúp các Giáo hoàng khỏi thành công cụ của vua chúa, nhưng cũng sẽ kéo ngai tòa Phêrô vào bao cuộc chiến giữ đất, toan tính chính trị và cám dỗ quyền lực tiền bạc trong các thế kỷ sau.

Cũng vào khoảng thế kỷ thứ VIII này đã xuất hiện một văn bản ngụy tạo nổi tiếng mang tên Bản Hiến tặng của Constantinô, bịa ra chuyện từ thế kỷ thứ IV hoàng đế Constantinô đã trao quyền cai trị toàn bộ phương Tây cho Giáo hoàng. Mãi đến năm 1440, học giả người Ý Lôrensô Valla mới dùng phương pháp ngôn ngữ học chứng minh văn bản ấy là giả mạo.

Quyền cai quản và đời sống dân chúng
Quyền cai quản và đời sống dân chúng

Đối với người dân bình thường ở Rôma giữa thế kỷ thứ VIII, họ chỉ biết một điều rõ ràng: từ nay, trục lịch sử của Hội Thánh phương Tây đã xoay hẳn khỏi phương Đông để gắn kết với các vương quốc châu Âu phương Bắc. Và chỉ bốn mươi sáu năm sau nữa thôi, ngay trong Thánh lễ ngày Đại lễ Giáng Sinh năm 800, cậu bé hoàng tử sáu tuổi tên Charles ngày nào sẽ quỳ gối cầu nguyện trước mộ Thánh Phêrô, để rồi Đức Giáo hoàng đặt lên đầu ông chiếc vương miện Hoàng đế Rôma phương Tây, mở ra một thời đại hoàn toàn mới.

Vượt dãy Alps
Vượt dãy Alps

Và chỉ bốn mươi sáu năm sau nữa thôi, ngay trong Thánh lễ ngày Đại lễ Giáng Sinh năm 800, cậu bé hoàng tử sáu tuổi tên Charles ngày nào sẽ quỳ gối cầu nguyện trước mộ Thánh Phêrô, để rồi Đức Giáo hoàng đặt lên đầu ông chiếc vương miện Hoàng đế Rôma phương Tây, mở ra một thời đại hoàn toàn mới.

Chương 54 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Họ không phải là Angli đâu, mà là Angeli, các Thiên thần, thì đúng hơn…

Grêgôriô Cả, theo lời Bêđa kể
Grêgôriô gửi Augustinô lên đường sang Canterbury. Năm 753 Giáo hoàng Stêphanô II vượt dãy Alps tìm vua Frank; nét đứt chỉ hướng đi.

Những người trong chương

  • Grêgôriô Cả · Nhà thờ San Gregorio Magno al Celio đứng đúng chỗ ngôi biệt thự của ngài trên đồi Caelius, nhìn ra Colosseum. Mộ ngài trong Đền thờ Thánh Phêrô khắc: “Chấp chính quan của Thiên Chúa”.
  • Augustinô thành Canterbury · Các tổng giám mục Canterbury cho đến nay vẫn được tấn phong trên chiếc ghế đá gọi là Ghế Thánh Augustinô.
  • Thêôđêlinđa · Nhà thờ chính tòa Monza, gần Milanô, vẫn trưng bày những báu vật truyền thống gắn với bà, cùng quà Đức Grêgôriô gửi bà.

Nơi ấy hôm nay

  • Castel Sant’Angelo là lăng mộ hoàng đế Hađrianô bên sông Tibrô. Trên đỉnh tháp có tượng đồng thiên thần tra gươm vào vỏ, nhớ truyền thuyết dịch hạch chấm dứt.
  • Nhà thờ Thánh Martinô ở Canterbury, nơi hoàng hậu Bertha cầu nguyện, được cho là nhà thờ cổ nhất nước Anh còn dùng liên tục.
  • Quảng trường Rôma còn cột Phôca dựng năm 608, công trình cuối cùng thêm vào quảng trường cổ.

Muốn đọc thêm

Grêgôriô Cả, Quy luật Mục vụ · Thư gửi Mellitô năm 601 · Bêđa, Lịch sử Hội Thánh dân Anh, quyển 2 · Ed 33,1-9 · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 55

Khi Hồi giáo trỗi dậy

Năm 638, cụ thượng phụ Sôphrôniô chịu giao Giêrusalem với một điều kiện duy nhất, đó là gì?

Khoảng 30 phút đọc