Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 55

Kiểm chứng chương 55: Khi Hồi giáo trỗi dậy

Đọc xong chương 55, chắc bạn sẽ tự hỏi: chuyện Giêrusalem năm 638 và chuyện những người chạy sang Aksum lấy từ đâu, kinh Qur’an thật sự nói gì về Đức Giêsu và Đức Maria, và ta biết được bao nhiêu về cuộc đời Muhammad. Chương kể sự ra đời của Hồi giáo và cuộc mở rộng nhanh chóng của nó, qua con mắt các cộng đoàn Kitô hữu sống ở những vùng đất ấy. Đây là đề tài cần cẩn trọng, nên những trang này nói rõ nguồn của từng điều: phần nào lấy từ kinh Qur’an, phần nào từ truyền thống Hồi giáo (được ghi lại hơn một trăm năm sau Muhammad), phần nào từ các tác giả Kitô giáo cùng thời hay đời sau, và phần nào là nhận định của các sử gia hiện đại. Chương cố kể cân bằng, cả những trang khoan dung lẫn những trang đau, và các ghi chú này giữ đúng tinh thần ấy.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. Kinh Qur’an dẫn theo số chương và câu: “Qur’an 19” là chương 19.

Về các nguồn Hồi giáo. Tiểu sử Muhammad xưa nhất còn lại là Sīrat Rasūl Allāh của Ibn Ishaq (mất khoảng năm 767), qua bản biên tập của Ibn Hisham (mất khoảng năm 833). Như vậy các chi tiết về đời Muhammad được viết ra khoảng một trăm hai mươi đến hai trăm năm sau. Các sử gia, cả Hồi giáo lẫn không Hồi giáo, đều nhớ điều này khi dùng các nguồn ấy.

Giêrusalem năm 638

Năm. Các nguồn ghi năm 636, 637 hoặc 638. Chương viết mùa xuân năm 638, theo một cách tính phổ biến. Chuyện thành bị vây lâu, và cảnh những người bên trong không còn mong quân Byzantium đến giải vây, là cách người kể dựng bối cảnh.

Thượng phụ Sôphrôniô. Ông là tu sĩ, nhà thơ, nhà thần học, và đã chống thuyết “một ý chí” (xem chương 56). Bài giảng Giáng Sinh năm 634 của ông còn giữ được. Trong đó ông than rằng người Giêrusalem không đi Bêlem dự lễ được vì quân Ả Rập đóng trên đường. Đó là một trong những văn bản Kitô giáo xưa nhất nhắc đến các cuộc chinh phục. Ông qua đời không bao lâu sau năm 638.

Umar đến giản dị. Cả nguồn Hồi giáo lẫn nguồn Kitô giáo đều kể. Sử gia Byzantium Thêôphanê (đầu thế kỷ IX) nói Umar mặc chiếc áo lông lạc đà bẩn, và Sôphrôniô tặng ông áo mới.

Umar không cầu nguyện trong Nhà thờ Mộ Thánh. Chuyện này được ghi lần đầu bởi Eutykhiô, thượng phụ Alêxanđria thuộc Hội Thánh Melkite, tên Ả Rập là Sa’id ibn Batriq (877 đến 940), khoảng ba trăm năm sau. Chương nói rõ chuyện ghi lại hơn ba trăm năm sau và có thể chỉ là truyền thuyết. Ngày nay, đối diện cửa Nhà thờ Mộ Thánh có đền thờ Hồi giáo Umar, xây năm 1193 để ghi nhớ nơi truyền thống cho là ông đã cầu nguyện.

Sôphrôniô khóc. Thêôphanê kể trong Biên niên sử, ở năm 6127 theo lịch Byzantium (tương ứng năm 634 đến 635; cách tính của ông lệch vài năm). Lời Sôphrôniô nói theo chương, rằng đây là sự ghê tởm tàn phá mà ngôn sứ Đanien đã nói, vọng lại lời Đức Giêsu nói về ngày tận thế trong Tin Mừng Mátthêu 24,15; cụm từ ấy vốn từ sách Đanien 9,27. Một sử gia Byzantium viết gần hai trăm năm sau, như chương nói, là một nguồn muộn.

Nhận định rằng cả hai câu chuyện có lẽ đều chứa một phần sự thật là của người kể.

Bán đảo Ả Rập trước Hồi giáo

Người Do Thái ở các ốc đảo phía bắc, như Yathrib (Mêđina) và Khaybar: các nguồn Hồi giáo đều nhắc.

Các bộ tộc Ả Rập Kitô giáo. Người Ghassanid ở biên giới Syria là đồng minh của Byzantium, người Lakhmid ở biên giới Irắc là đồng minh của Ba Tư. Thành Hira của người Lakhmid có nhiều Kitô hữu.

Najran năm 523. Vua Yusuf As’ar Yath’ar (các nguồn Ả Rập gọi là Dhu Nuwas), một vị vua theo đạo Do Thái ở Yemen, giết các Kitô hữu ở Najran. Một lá thư tiếng Syria của giám mục Simêon thành Beth Arsham, viết ngay sau đó, kể lại việc này. Vua Kaleb của Aksum vượt biển sang đánh khoảng năm 525. Qur’an 85,4-8 nói về những người của cái hố lửa, mà nhiều nhà chú giải Hồi giáo hiểu là chuyện Najran. Chương kể đúng.

Kaaba và các tượng thần. Truyền thống Hồi giáo kể rằng trước năm 630 có ba trăm sáu mươi tượng thần quanh Kaaba, như chương ghi.

Người lái buôn thành Mecca

Các chi tiết về đời Muhammad trong chương theo truyền thống Hồi giáo (Ibn Ishaq, Ibn Hisham, và các sử gia như al-Tabari):

  • Sinh khoảng năm 570 trong bộ tộc Quraysh; cha mất trước khi ông sinh, mẹ mất khi ông sáu tuổi; ông nội rồi người chú là Abu Talib nuôi ông.
  • Theo các đoàn buôn lên Syria, được gọi là “người đáng tin” (al-Amīn).
  • Cưới Khadija năm hai mươi lăm tuổi. Truyền thống phổ biến nói bà bốn mươi tuổi, hơn ông mười lăm tuổi, như chương ghi. Có truyền thống khác nói bà trẻ hơn.

Năm sinh 570 là năm truyền thống. Các nhà nghiên cứu ngày nay nghĩ năm sinh thật có thể khác vài năm.

Hang núi Hira, khoảng năm 610. Lời “Hãy đọc, nhân danh Chúa của ngươi, Đấng đã tạo dựng” là câu đầu của chương 96 kinh Qur’an. Truyền thống Hồi giáo coi đây là những lời được mặc khải đầu tiên. Chương viết “theo truyền thống Hồi giáo” và “mà ông tin là của thiên thần Gabrien”, đúng cách một người viết không thuộc Hồi giáo nên nói.

Qur’an được gom thành sách. Truyền thống Hồi giáo kể rằng khalip thứ ba là Uthman (644 đến 656) cho soạn một bản chuẩn. Năm 2015, Đại học Birmingham công bố hai tờ da thuộc chép Qur’an mà phép đo các-bon phóng xạ cho thấy có từ khoảng năm 568 đến 645.

Chữ “Allah”. Đó là chữ Ả Rập có nghĩa “Thiên Chúa”. Các Kitô hữu nói tiếng Ả Rập đến nay vẫn gọi Thiên Chúa là Allah, và các bản Kinh Thánh tiếng Ả Rập cũng dùng chữ ấy.

“Islam” và “Muslim”. Hai chữ cùng gốc s-l-m, nghĩa là “thuận phục”. Muslim là người thuận phục. Chương giải thích đúng.

“Khalip” nghĩa là “người kế vị”. Sau khi Muhammad qua đời, Abu Bakr trị vì hai năm, Umar mười năm. Umar bị một nô lệ người Ba Tư đâm năm 644 khi đang dẫn kinh nguyện (al-Tabari).

Những người chạy sang Aksum

Cuộc di cư sang Aksum (người Hồi giáo gọi là cuộc Hijra thứ nhất), khoảng năm 615. Trong đoàn có Ruqayya, con gái Muhammad, và chồng bà là Uthman.

Cuộc gặp với vua Aksum. Nguồn là Ibn Ishaq. Truyền thống gọi nhà vua là Najashi (từ chữ negus, “vua”), và có nguồn ghi tên ông là Ashama. Ja’far, anh họ của Muhammad và là một người tị nạn, đã đọc chương 19 kinh Qur’an, chương mang tên Maryam. Nhà vua khóc, lấy gậy vạch một đường trên đất, và nói khoảng cách giữa họ và ông không hơn đường vạch ấy. Chương kể theo Ibn Ishaq. Đây là truyền thống người Hồi giáo rất quý. Các sử gia coi phần cốt lõi, rằng có cuộc di cư và vua Aksum đã che chở người tị nạn, là đáng tin.

Đức Giêsu và Đức Maria trong kinh Qur’an:

  • Giêsu (Isa) là ngôn sứ, là “Lời” và “một Thần Khí” từ Thiên Chúa: Qur’an 4,171.
  • Sinh bởi Đức Trinh Nữ Maria: Qur’an 3,45-47 và 19,16-34.
  • Chương 19 mang tên Maryam. Tên Maria được nhắc khoảng ba mươi bốn lần trong Qur’an. Trong Tân Ước, tên mẹ Đức Giêsu được nhắc khoảng mười chín lần. Chương nói tên bà xuất hiện ở Qur’an nhiều hơn trong Tân Ước, đúng như vậy.
  • Chối rằng Đức Giêsu là Con Thiên Chúa và chối Ba Ngôi: Qur’an 4,171; 5,73; 5,116; 112.
  • Nói Người không thật sự bị đóng đinh: Qur’an 4,157.

Năm 622

Hijra. Yathrib cách Mecca khoảng 400 cây số về phía bắc, chương ghi đúng. Thị trấn về sau mang tên Mêđina, “Thành của Ngôn sứ”.

Lịch Hồi giáo tính từ năm 622. Truyền thống kể chính khalip Umar đặt ra lịch này khoảng năm 638.

Muhammad là người cai trị ở Mêđina. Đúng với mọi nguồn. Văn bản gọi là Hiến chương Mêđina, do Ibn Ishaq chép lại, quy định quan hệ giữa các nhóm trong thị trấn, kể cả các bộ tộc Do Thái.

Sự so sánh với Kitô giáo thuở đầu, một bên bị bách hại ba trăm năm, một bên ngay từ đầu vừa tôn giáo vừa chính trị, là nhận định mà nhiều sử gia tôn giáo dùng. Các học giả Hồi giáo có cách nhìn riêng về điều ấy, và chương cũng nói như vậy.

Năm 630: Muhammad trở về Mecca và đập vỡ các tượng thần trong Kaaba. Năm 632: Muhammad qua đời ở Mêđina.

Một trăm năm

Chiến tranh Byzantium và Ba Tư từ năm 602 đến 628. Năm 614, quân Ba Tư chiếm Giêrusalem, đốt Nhà thờ Mộ Thánh và mang Thánh Giá đi. Một tu sĩ tên Antiôkhô Strategô viết bản tường thuật vụ chiếm thành, còn giữ được bằng tiếng Gruzia và Ả Rập.

Hêraclius rước Thánh Giá về ngày 21 tháng Ba năm 630. Đó là nguồn gốc lễ Suy tôn Thánh Giá ở một số truyền thống.

Trận Yarmuk tháng Tám năm 636, ở biên giới Syria và Giordani ngày nay.

“Vĩnh biệt Syria, vĩnh biệt mãi mãi.” Câu này do sử gia Ả Rập al-Baladhuri (thế kỷ IX) ghi lại. Chương nói “theo một sử gia đời sau”, đúng.

Các mốc khác:

  • Alêxanđria: đầu hàng năm 641, quân Ả Rập vào thành năm 642.
  • Ba Tư: vua cuối cùng, Yazdegerd III, bị giết năm 651.
  • Carthage: thất thủ năm 698.
  • Tariq vượt eo biển năm 711. Chữ “Gibraltar” từ Jabal Tāriq, “núi của Tariq”.

Hai cuộc vây Constantinôpôli. Cuộc thứ nhất thường được ghi vào năm 674 đến 678. Một số sử gia ngày nay nghĩ đó là một chuỗi đột kích, và cuộc vây thật sự ngắn hơn. Cuộc thứ hai, năm 717 đến 718, thì chắc chắn và rất lớn. Lêô III giữ thành năm 717, rồi về sau khởi đầu chính sách chống ảnh thánh (chương 58).

Lửa Hy Lạp. Thêôphanê kể một kiến trúc sư tên Callinicô, chạy từ Syria sang, đã đem công thức đến khoảng năm 672. Như chương nói, công thức chính xác đã thất truyền. Các nhà nghiên cứu đoán nó gồm dầu mỏ thô, nhựa thông và vài chất khác.

Trận Poitiers. Tháng Mười năm 732, có sử gia đặt vào 733. Charles Martel là ông nội của Charlemagne. Chương nêu đúng nhận định của các sử gia ngày nay: đó có lẽ là một cuộc đột kích lớn, không phải một cuộc chinh phục. Trong nhiều thế kỷ, các sử gia châu Âu coi đó là trận “cứu châu Âu”, cách nhìn mà ngày nay ít người giữ.

Vòm Đá do các khalip Umayyad xây khoảng năm 691 trên nền Đền Thờ xưa.

Những người ở lại

“Dân Sách” (Ả Rập: ahl al-kitāb). Qur’an dùng chữ này cho người Do Thái và Kitô hữu. Câu nói về thuế đầu người (jizya) ở Qur’an 9,29.

Dhimmi nghĩa là “người được bảo hộ”, theo một khế ước (dhimma).

Thượng phụ Copt Bênjamin I. Ông lánh mười năm trong sa mạc vì bị Cyrô, vị thượng phụ do Byzantium đặt, bức hại. Khoảng năm 644, tướng Amr ibn al-As mời ông về Alêxanđria. Nguồn là Lịch sử các thượng phụ Alêxanđria, một bộ sử của Hội Thánh Copt. Chương kể đúng.

Gia đình thánh Gioan Đamascênô. Ông nội của Gioan là Mansur ibn Sarjun giữ chức quản lý tài chính ở Đamát. Cha ông là Sarjun ibn Mansur giữ chức ấy dưới các khalip Umayyad. Chính Gioan có lẽ cũng làm việc ở triều trước khi đi tu. Chương 58 kể thêm.

Gioan thành Nikiu. Giám mục Copt cuối thế kỷ VII. Biên niên sử của ông chỉ còn lại qua bản dịch tiếng Ge’ez của Êthiôpia, làm năm 1602 từ một bản Ả Rập. Ông kể nhiều cảnh cướp phá, giết người trong cuộc chinh phục Ai Cập, và cả những Kitô hữu bỏ đạo theo kẻ chinh phục. Đó là nguồn Kitô giáo gần nhất với các biến cố.

Những hạn chế đối với dhimmi. Chương nêu một loạt quy định: không xây nhà thờ mới, không rung chuông to, không rước kiệu, mặc áo phân biệt, không giảng đạo cho người Hồi giáo. Phần lớn đến từ văn bản gọi là Giao ước Umar. Truyền thống gán văn bản này cho khalip Umar, nhưng đa số sử gia nghĩ nó được soạn muộn hơn, khoảng thế kỷ VIII đến IX, và được áp dụng rất khác nhau tùy thời. Chương nói mức khắt khe thay đổi tùy triều đại, có thời khoan dung, có thời bách hại, và nói vậy là đúng.

Tốc độ cải đạo. Nghiên cứu quan trọng nhất là cuốn Conversion to Islam in the Medieval Period (Cải đạo sang Hồi giáo thời Trung Cổ, 1979) của sử gia Mỹ Richard Bulliet. Ông ước tính ở Iran người Hồi giáo thành đa số vào khoảng thế kỷ X, còn ở Ai Cập và Syria thì muộn hơn. Chương nói có nơi đến khoảng thế kỷ X, có nơi muộn hơn nhiều, khớp với ước tính ấy.

Điều đã mất, điều còn lại

Bắc Phi. Những dấu vết cuối cùng của các cộng đoàn Kitô hữu bản địa ở Bắc Phi hiện trong các thư của giáo hoàng thế kỷ XI, và có thể kéo dài đến giữa thế kỷ XII, trước triều đại Almohad. Chương nói khoảng thế kỷ XII.

Người Copt.

  • Lịch Copt tính từ năm 284, năm Điôclêtianô lên ngôi, gọi là “năm các vị tử đạo”.
  • Tỷ lệ người Copt trong dân số Ai Cập được ước tính rất khác nhau, từ khoảng năm đến mười lăm phần trăm. Chương nói “chừng một phần mười”, là ước tính thường gặp.
  • Những vụ tấn công gần đây: nhà thờ ở Alêxanđria đêm Giao thừa năm 2011, hai nhà thờ ở Tanta và Alêxanđria vào Chúa nhật Lễ Lá năm 2017, và vụ hai mươi mốt người Copt bị nhóm Nhà nước Hồi giáo giết ở Libya năm 2015. Năm 2023, Đức Phanxicô ghi tên hai mươi mốt vị ấy vào sổ các vị tử đạo của Hội Thánh (thông báo của Vatican ngày 11 tháng Năm năm 2023), một việc hiếm có vì các vị thuộc Hội Thánh Copt, như chương nhắc.

Phong trào dịch thuật ở Bátđa. Thế kỷ VIII đến X, dưới triều Abbasid. Dịch giả nổi tiếng nhất là Hunayn ibn Ishaq (809 đến 873), thầy thuốc Kitô hữu thuộc Hội Thánh Phương Đông. Ông cùng các học trò dịch hàng trăm sách Hy Lạp, nhất là sách của Galen.

Đường quay về châu Âu. Thế kỷ XII, ở Tôlêđô bên Tây Ban Nha, các học giả như Gêrarđô thành Cremona dịch các sách này từ tiếng Ả Rập sang La-tinh, kèm lời chú giải của các triết gia như Ibn Rushd (Averroès). Chương 72 và chương 76 kể về thời ấy.

Năm tòa thượng phụ. Rôma, Constantinôpôli, Alêxanđria, Antiôkhia, Giêrusalem. Người Byzantium gọi hệ thống ấy là pentarchia (ngũ đầu chế). Chương nói đúng: ba trong năm tòa nằm trong vùng đất do người Hồi giáo cai trị.

Công đồng Vatican II. Lời trích trong chương là từ tuyên ngôn Nostra Aetate (Thời đại chúng ta), số 3: Hội Thánh nhìn người Hồi giáo với lòng quý trọng, nhắc rằng họ thờ phượng Thiên Chúa duy nhất, tôn kính Đức Giêsu như một ngôn sứ và tôn vinh Đức Maria; cũng ở số 3, công đồng kêu gọi quên đi quá khứ. Bạn đọc được toàn văn trên trang vatican.va.

Hai cuộc tranh luận cuối: chương 56 (ý chí của Đức Kitô) và chương 58 (ảnh thánh).

Những người trong chương

Sôphrôniô, thượng phụ Giêrusalem (634 đến 638).

Umar ibn al-Khattab, khalip thứ hai (634 đến 644).

Muhammad (khoảng 570 đến 632), người sáng lập Hồi giáo.

Khadija, vợ đầu của Muhammad. Abu Talib, chú của ông.

Ja’far, Ruqayya và Uthman, những người trong nhóm di cư sang Aksum.

Najashi (Ashama), vua Aksum.

Hêraclius, hoàng đế Byzantium (610 đến 641).

Tariq ibn Ziyad, tướng người Berber.

Charles Martel, tể tướng người Frank.

Bênjamin I, thượng phụ Copt. Amr ibn al-As, tướng Ả Rập chinh phục Ai Cập.

Gioan thành Nikiu, giám mục Copt.

Eutykhiô (Sa’id ibn Batriq), thượng phụ Alêxanđria thế kỷ X.

Thêôphanê, sử gia Byzantium.

Hunayn ibn Ishaq, dịch giả Kitô hữu ở Bátđa.

Những nơi trong chương

Giêrusalem, Nhà thờ Mộ Thánh và đền thờ Umar. Mecca và Mêđina, nay thuộc Ả Rập Saudi. Hang núi Hira. Aksum, nay thuộc Êthiôpia. Najran, nay thuộc Ả Rập Saudi. Sông Yarmuk, biên giới Syria và Giordani. Alêxanđria. Carthage. Gibraltar. Constantinôpôli. Poitiers và Tours, nước Pháp. Đamát. Bátđa. Tôlêđô.

Đọc thêm

Tuyên ngôn Nostra Aetate số 3 chỉ dài một đoạn, và là cách Hội Thánh hôm nay nói về người Hồi giáo. Nếu muốn hiểu cách người Hồi giáo tự kể về khởi đầu của mình, chương 19 kinh Qur’an, chương về bà Maria, là chỗ một người Kitô hữu nên đọc trước. Hai cuốn dẫn nhập tiếng Anh tốt là In God’s Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire của Robert Hoyland và The Church in the Shadow of the Mosque của Sidney Griffith.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 48 (các Hội Thánh không nhận Canxêđônia), chương 49 (Aksum), chương 53 (người Copt và người Syria dưới thời Justinianô), chương 56 (thuyết một ý chí), chương 58 (Gioan Đamascênô), chương 72 (trường học và đại học, các bản dịch ở Tôlêđô) và chương 76 (Tôma Aquinô và Aristote).

Trở lại chương 55