Chương 55
Năm 570–732 · Từ bán đảo Ả Rập đến bờ Đại Tây Dương
Mùa xuân năm 638, thành Giêrusalem mở cổng đầu hàng.
Thành phố thánh đã bị bao vây ròng rã gần hai năm trời. Các đạo quân Ả Rập cắm trại kín trên những ngọn đồi quanh thành, còn dân chúng bên trong thì đã tắt hẳn hy vọng có một viện binh nào của hoàng đế Byzantium kéo đến giải cứu. Người đứng đầu gánh vác vận mệnh thành phố lúc ấy không phải là một vị tướng lĩnh nhà nghề, mà là Đức Thượng phụ Sôphrôniô, một cụ già xuất thân đan sĩ, đồng thời là một nhà thơ và nhà thần học uyên bác. Thương dân trong thành lâm cảnh đói khát, ngài đành chấp nhận mở cổng giao thành, nhưng kèm theo một điều kiện duy nhất: ngài chỉ trao chìa khóa thành Giêrusalem cho đích thân vị lãnh tụ tối cao của người Ả Rập mà thôi.
Và vị lãnh tụ tối cao ấy đã đích thân đi từ sa mạc tới. Ông là Umar, vị khalip thứ hai, tức “người kế vị”, người đang đứng đầu dẫn dắt toàn bộ cộng đồng Hồi giáo sau khi ngôn sứ Muhammad qua đời. Mọi sử liệu về sau khi thuật lại biến cố này đều nhấn mạnh cùng một chi tiết: vị chúa tể của đạo quân chiến thắng bước vào thành với một dáng vẻ hết sức bình dị. Ông cưỡi trên lưng một con lạc đà, khoác chiếc áo vải thô đã sờn cũ có chỗ vá, không hề có đoàn tùy tùng ngựa xe lộng lẫy nào đi theo hầu hạ. Người dân Giêrusalem, vốn đã quen mắt với những đám rước vàng son chói lọi của các quan tổng trấn Byzantium trước kia, đứng hai bên đường nhìn vị lãnh tụ mới mà không khỏi ngỡ ngàng.

Các tín hữu Kitô giáo nói tiếng Ả Rập vẫn thường truyền tụng một câu chuyện mà khoảng hơn ba trăm năm sau mới được chép vào sử sách. Chuyện kể rằng Đức Thượng phụ Sôphrôniô đã đích thân dẫn ông Umar đi thăm Đền thờ Mộ Thánh. Đúng lúc đang đứng bên trong đền thờ thì tới giờ cầu nguyện trong ngày của người Hồi giáo; vị thượng phụ già liền lịch sự mời ông Umar cứ việc trải thảm cầu nguyện ngay bên trong nhà thờ. Thế nhưng ông Umar đã từ chối. Ông bước hẳn ra phía ngoài cửa, quỳ cầu nguyện một mình trên bậc thềm đá rồi giải thích với vị thượng phụ rằng: nếu hôm nay ông cầu nguyện ở bên trong nhà thờ, thì mai sau các tín đồ của ông sẽ lấy cớ đây là nơi vị khalip từng cầu nguyện để đòi chiếm lấy ngôi thánh đường này và biến nó thành đền thờ Hồi giáo. Câu chuyện ấy có thể mang màu sắc truyền thuyết đời sau, nhưng có một sự thật lịch sử là Đền thờ Mộ Thánh đã được bảo toàn và vẫn là ngôi thánh đường của người Kitô hữu cho đến tận ngày hôm nay.
Tuy nhiên, một sử gia người Byzantium cầm bút viết gần hai trăm năm sau đó lại ghi lại một khung cảnh mang tâm trạng khác hẳn. Ông kể rằng khi nhìn thấy Umar bước chân vào khu vực nền Đền Thờ Giêrusalem cổ xưa, cụ già Sôphrôniô đã ứa nước mắt khóc thầm và thốt lên bằng tiếng Hy Lạp câu sấm trong sách ngôn sứ Đanien: “Đây quả thực là đồ ghê tởm gây cảnh hoang tàn đang đứng ngay tại Nơi Thánh mà ngôn sứ Đanien đã từng báo trước”, chính câu Kinh Thánh mà Chúa Giêsu cũng từng nhắc lại khi nói về cơn đại nạn ngày sau hết. Chỉ một thời gian ngắn sau ngày giao thành, vị thượng phụ già đau khổ ấy cũng qua đời.
Thực ra, Đức Thượng phụ Sôphrôniô đã sớm nhìn thấy trước cơn bão đang ập tới từ mấy năm trước đó. Hiện chúng ta vẫn còn giữ được bài giảng lễ Giáng Sinh năm 634 của ngài tại Giêrusalem, trong đó vị chủ chăn ngậm ngùi nói với giáo dân rằng mùa Giáng Sinh năm nay cộng đoàn đành phải ở lại trong thành chứ không thể đi bộ sang Bêlem để mừng lễ bên hang đá như mọi năm được nữa. Quãng đường ngắn chỉ vài cây số nối từ Giêrusalem sang Bêlem vốn là con đường hành hương quen thuộc suốt hàng thế kỷ của các tín hữu, thế nhưng mùa đông năm ấy các toán kỵ binh Ả Rập đã chiếm giữ và đóng trại ngay trên đường đi. Bài giảng lễ Giáng Sinh năm 634 ấy chính là một trong những văn bản Kitô giáo cổ xưa nhất nhắc trực tiếp đến các cuộc tiến quân của người Ả Rập.
Có lẽ cả hai câu chuyện trên đều phản ánh đúng một phần của sự thật lịch sử. Những thập niên biến động ấy vừa có những cử chỉ khoan dung ban đầu, vừa chất chứa nỗi đau mất mát lớn lao. Chỉ trong vòng chưa đầy một đời người, toàn bộ những vùng đất cái nôi nơi đạo Kitô đã chào đời và lớn lên, từ Giêrusalem, Antiôkhia cho đến Alêxanđria và Carthage, đều lần lượt rơi vào tay một dân tộc và một tôn giáo mới mẻ mà mới vài chục năm trước thế giới bên ngoài hầu như chưa từng nghe tới tên.
Người thương gia thành Mecca
Bán đảo Ả Rập nằm kẹp bên rìa hai siêu cường: Đông Rôma ở tây bắc và Ba Tư ở đông bắc. Phần lớn là sa mạc, điểm những ốc đảo và thị trấn buôn bán dọc đường các đoàn lạc đà. Người Ả Rập sống theo bộ tộc, phần đông thờ nhiều thần. Nhưng họ không hoàn toàn xa lạ với Thiên Chúa của tổ phụ Ápraham: tại các ốc đảo phía bắc có những cộng đồng người Do Thái sinh sống lâu đời; dọc vùng biên giới giáp Syria và Irắc có những bộ tộc người Ả Rập đã theo Kitô giáo từ sớm; còn ở vùng Najran tận miền nam bán đảo từng có cả một thành phố đông đảo tín hữu Kitô giáo, nơi mà vào năm 523, hàng trăm người có đạo đã bị một ông vua địa phương theo Do Thái giáo tàn sát vì không chịu bỏ đạo, khiến nhà vua Kitô giáo của vương quốc Aksum bên kia bờ Biển Đỏ, mà chương 49 đã kể, phải đem quân vượt biển sang giải cứu.
Giữa miền tây bán đảo là Mecca, thị trấn buôn bán sầm uất và trung tâm hành hương của các bộ tộc. Giữa Mecca có ngôi đền đá khối vuông gọi là Kaaba, nơi các bộ tộc đem tượng thần của mình về thờ; truyền thống Hồi giáo cho biết lúc ấy trong đền có tới ba trăm sáu mươi pho tượng thần.

Vào khoảng năm 570, tại chính thị trấn Mecca ấy, có một cậu bé tên là Muhammad chào đời trong một gia đình thuộc bộ tộc Quraysh danh giá. Cha cậu qua đời từ khi cậu còn nằm trong bụng mẹ, đến năm lên sáu tuổi thì người mẹ cũng mất sớm; cậu bé mồ côi lần lượt được ông nội rồi người chú ruột cưu mang nuôi dưỡng. Khi trưởng thành, Muhammad đi theo các đoàn lạc đà chở hàng buôn bán ngược xuôi lên tới tận xứ Syria, và nổi tiếng trong giới buôn bán là người đứng đắn, thật thà đến mức người dân địa phương đặt cho ông biệt danh là al-Amin, nghĩa là “người đáng tin cậy”. Năm hai mươi lăm tuổi, ông kết hôn với bà Khadija, một góa phụ giàu có lớn hơn ông mười lăm tuổi theo truyền thống kể lại, và cũng chính là bà chủ của đoàn buôn nơi ông đang làm việc.
Khoảng năm 610, khi đã bước sang tuổi bốn mươi, trong một lần lên ẩn mình cầu nguyện một mình trong hang đá trên núi Hira ở ngoại ô Mecca, theo truyền thống Hồi giáo ghi lại, ông Muhammad đã nghe thấy một tiếng phán truyền từ trời mà ông xác tín là lời của sứ thần Gabrien: “Hãy đọc lên, nhân danh Chúa của ngươi, Đấng đã tạo dựng muôn loài!” Suốt hai mươi hai năm sau đó, những lời ông đọc lên, mà tín đồ tin là mặc khải của Thiên Chúa, được môn đệ học thuộc và ghi trên lá chà là, xương lạc đà, những mảnh đá mỏng. Về sau tất cả được gom thành kinh Qur’an. Theo truyền thống Hồi giáo, khalip thứ ba là Uthman, trị vì từ năm 644 đến 656, đã cho biên tập và ban hành bản chuẩn duy nhất. Năm 2015, Đại học Birmingham bên Anh công bố: hai tờ da chép một đoạn Qur’an trong thư viện trường, đo bằng phóng xạ carbon, có niên đại khoảng từ năm 568 đến 645, rất sát thời của chính Muhammad.
Sứ điệp Muhammad rao giảng ngắn gọn, dễ hiểu mà mạnh mẽ: chỉ có một Thiên Chúa gọi là Allah, chữ Ả Rập nghĩa là “Thiên Chúa”, mà Kitô hữu nói tiếng Ả Rập ở Trung Đông tới nay vẫn dùng khi đọc kinh và dịch Kinh Thánh. Con người phải bỏ mọi ngẫu tượng, quy phục Thiên Chúa duy nhất ấy, tin ngày phán xét, giữ giờ cầu nguyện mỗi ngày và chia sẻ của cải cho người nghèo. Tên tôn giáo mới, Islam, nghĩa là “sự vâng phục, thuận phục Thiên Chúa”, còn người tín đồ được gọi là Muslim, nghĩa là “người thuận phục”.

Những người tị nạn đầu tiên sang vương quốc Kitô giáo Aksum
Giới thương gia nắm quyền ở Mecca phản ứng gay gắt. Thờ một Thiên Chúa vô hình duy nhất nghĩa là dẹp hết tượng thần trong Kaaba, và các bộ tộc sa mạc sẽ thôi kéo về Mecca hành hương, mua bán. Người theo Muhammad bị chế giễu, tẩy chay, đánh đập; có những nô lệ theo đạo mới bị tra tấn đến chết.
Khoảng năm 615, để cứu các môn đệ khỏi cảnh bách hại, ông Muhammad đã khuyên một nhóm tín đồ đầu tiên, trong đó có cả người con gái ruột của ông là bà Ruqayyah cùng chồng bà, hãy xuống thuyền vượt qua Biển Đỏ để sang xin tị nạn tại vương quốc Kitô giáo Aksum ở vùng sừng châu Phi, nay thuộc Êthiôpia. Theo sử liệu Hồi giáo kể lại, giới cầm quyền ở Mecca đã cử một phái đoàn mang theo nhiều quà cáp đắt tiền đuổi sang tận Aksum để yêu cầu nhà vua bắt trói nhóm người tị nạn giao trả về. Vị vua Kitô giáo của xứ Aksum đã từ chối nhận quà trước khi nghe rõ hai bên, rồi cho gọi nhóm người tị nạn Hồi giáo vào triều để hỏi xem tôn giáo của họ dạy những điều gì. Đại diện nhóm tị nạn đã đọc vang lên cho nhà vua và các giám mục trong triều nghe một đoạn trong chương 19 của kinh Qur’an kể về sự kiện sứ thần truyền tin cho Đức Trinh Nữ Maria và việc Chúa Giêsu được sinh ra cách lạ lùng. Nghe xong những lời ấy, vị vua Kitô giáo xúc động đến rơi nước mắt; ông lấy chiếc gậy trong tay vạch một đường thẳng mảnh trên nền đất trước mặt rồi tuyên bố rằng khoảng cách khác biệt giữa niềm tin của những người tị nạn này với niềm tin Kitô giáo của ông chỉ mỏng bằng nét vạch ấy mà thôi, và ông kiên quyết bảo vệ không giao nộp họ cho người Mecca.
Quả thực, người Hồi giáo dành một lòng tôn kính đặc biệt đối với Đức Giêsu, Đấng mà họ gọi theo tiếng Ả Rập là ngôn sứ Isa. Kinh Qur’an dạy rằng ngài là một trong những vị ngôn sứ vĩ đại nhất, được sinh ra bởi một người mẹ đồng trinh là bà Maria, tiếng Ả Rập gọi là Maryam, mà không có cha trần thế, ngài đã làm nhiều phép lạ chữa bệnh và cho kẻ chết sống lại, được gọi là “Lời phát xuất từ Thiên Chúa” và là “một Thần Khí từ nơi Ngài”. Trong bộ kinh Qur’an có hẳn một chương dài lấy tên là chương Maryam, tức Đức Maria, và tên của Đức Mẹ được nhắc đến trong kinh Qur’an tới khoảng ba mươi bốn lần, thậm chí còn nhiều hơn số lần tên Mẹ Maria xuất hiện trực tiếp trong toàn bộ bộ Kinh Thánh Tân Ước, vốn chỉ khoảng mười chín lần. Thế nhưng ở chiều ngược lại, kinh Qur’an lại bác bỏ hoàn toàn niềm tin cốt lõi của người Kitô hữu: kinh Qur’an dứt khoát phủ nhận Đức Giêsu là Con Thiên Chúa vì cho rằng Thiên Chúa siêu việt không thể có con cái, bác bỏ mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi, và tuyên bố rằng Đức Giêsu không hề bị đóng đinh thật trên thập giá, mà được Thiên Chúa đưa thẳng lên trời, chỉ có một người mang hình dạng giống ngài bị đóng đinh thay. Đó chính là vực sâu ngăn cách về thần học mà nét gậy đầy thiện chí của vị vua xứ Aksum năm xưa không thể xóa nhòa được.
Bước ngoặt năm 622
Năm 622, khi bà Khadija và người chú từng che chở ông đều đã mất, tình thế ở Mecca nguy ngập, Muhammad cùng các tín đồ bí mật bỏ Mecca, di cư lên ốc đảo Yathrib, cách chừng 400 cây số về phía bắc. Các bộ tộc xung đột triền miên ở đó đã mời ông về làm người phân xử mối thù truyền kiếp giữa họ. Từ ngày ông đến, thị trấn Yathrib được đổi tên thành Mêđina, nói tắt từ cụm từ Ả Rập nghĩa là “Thành phố của vị Ngôn sứ”. Cuộc di cư lịch sử năm 622 ấy được gọi là cuộc Hijra, nghĩa là cuộc di cư, và về sau người Hồi giáo đã chọn chính năm 622 này làm năm thứ nhất mở đầu cho bộ lịch Hồi giáo tính theo chu kỳ mặt trăng của họ.

Ở Mêđina, vai trò của Muhammad sang trang mới: không chỉ là nhà rao giảng, ông còn là người cai trị thành phố, nhà lập pháp, thẩm phán tối cao và tổng chỉ huy quân đội. Một văn kiện lịch sử nổi tiếng mang tên Hiến chương Mêđina, được lưu lại trong cuốn tiểu sử cổ nhất viết về ông, đã đặt ra các quy tắc tổ chức xã hội và liên minh phòng thủ chung giữa các bộ tộc Hồi giáo với các bộ tộc Do Thái đang cùng sinh sống trong thành. Điểm khởi đầu này tạo nên một sự khác biệt căn bản giữa Hồi giáo và Kitô giáo: Chúa Giêsu đã khẳng định “Nước của Tôi không thuộc về thế gian này”, Người chịu chết trên thập giá dưới tay một tổng trấn Rôma và suốt ba thế kỷ đầu tiên các môn đệ của Người chỉ là một nhóm thiểu số không nắm quyền bính và chịu bách hại. Ngược lại, ngay từ thế hệ đầu tiên dưới sự lãnh đạo của vị sáng lập tại Mêđina, Hồi giáo đã hình thành như một cộng đồng thống nhất cả hai phương diện tôn giáo và nhà nước chính trị làm một, một nét đặc trưng mà nhiều sử gia tôn giáo vẫn thường nhấn mạnh khi so sánh hai truyền thống.
Sau tám năm vừa đánh vừa đàm với quê cũ, năm 630, Muhammad dẫn mười ngàn quân về tiếp quản Mecca gần như không đổ máu, vào Kaaba cho đập vỡ cả ba trăm sáu mươi tượng thần, dâng ngôi đền cho việc thờ một Thiên Chúa. Kaaba phủ vải đen thêu chỉ vàng vẫn đứng ở Mecca tới nay, là hướng mà tín đồ Hồi giáo khắp thế giới quay mặt về khi cầu nguyện năm lần mỗi ngày, và là đích hành hương ít nhất một lần trong đời. Khi Muhammad qua đời ở Mêđina tháng Sáu năm 632, gần như mọi bộ tộc trên bán đảo đã quy phục ông. Những người được chọn lên kế vị ông lãnh đạo cộng đồng được gọi là các khalip: vị thứ nhất là Abu Bakr chỉ trị vì vỏn vẹn hai năm, từ 632 đến 634; đến thời vị thứ hai là Umar, trị vì mười năm, từ 634 đến 644, các đạo quân kỵ binh từ sa mạc Ả Rập bắt đầu tràn ra bên ngoài biên giới bán đảo như những cơn lốc, trước khi chính ông Umar bị một người nô lệ gốc Ba Tư dùng dao găm đâm chết tại Mêđina vào năm 644 ngay trong lúc đang đứng dẫn đầu buổi cầu nguyện sớm.
Một trăm năm làm thay đổi bản đồ thế giới
Những gì diễn ra trong vòng một thế kỷ tiếp theo đã làm cho cả thế giới cổ đại lúc bấy giờ phải bàng hoàng sững sờ.
Ngay trước khi các đạo quân Ả Rập xuất hiện, hai đế quốc khổng lồ là Đông Rôma và Ba Tư vừa mới trải qua một cuộc chiến tranh sinh tử kéo dài suốt gần ba mươi năm, từ 602 đến 628, khiến cả hai siêu cường đều rơi vào cảnh kiệt quệ hoàn toàn cả về quân lực lẫn ngân khố. Trong cuộc chiến ấy, vào năm 614, quân Ba Tư đã từng đánh chiếm Giêrusalem, phóng hỏa đốt cháy Đền thờ Mộ Thánh và cướp luôn cả hòm đựng mảnh gỗ Thánh Giá thật đem về Ba Tư làm chiến lợi phẩm. Hoàng đế Byzantium là Hêraclius đã phải dốc toàn lực chiến đấu ròng rã suốt mười bốn năm trời mới đánh bại được Ba Tư để giành lại báu vật, và vào mùa xuân năm 630, đích thân nhà vua đã đi chân trần vác cây Thánh Giá rước trở lại đặt vào Đền thờ Mộ Thánh ở Giêrusalem trong niềm vui vỡ òa của thế giới Kitô giáo. Thế nhưng niềm vui ấy chỉ kéo dài được đúng sáu năm: tháng Tám năm 636, tại thung lũng bên bờ sông Yarmuk, nay nằm ở biên giới giữa Syria và nước Giordani, đạo quân Ả Rập thiện chiến đã nghiền nát hoàn toàn đại quân của hoàng đế Hêraclius. Trước khi lên ngựa rút lui vĩnh viễn khỏi đất Syria để quay về tiểu Á, theo lời một sử gia đời sau kể lại, vị hoàng đế già đã ngoảnh đầu nhìn lại vùng đất trù phú ấy lần cuối và nghẹn ngào thốt lên: “Vĩnh biệt Syria, vĩnh biệt vùng đất tươi đẹp của ta mãi mãi!”
Sau Yarmuk, các thành lớn lần lượt đổ như quân đô-mi-nô: Giêrusalem mở cổng năm 638; đại đô thị Alêxanđria ở Ai Cập, thành phố lừng lẫy của thánh Athanasiô và thánh Cyrillô, đầu hàng năm 641; đế quốc Ba Tư cổ đại bên phía đông thì bị xóa sổ hoàn toàn vào khoảng năm 651; còn ở phía tây dọc bờ biển Bắc Phi, thủ phủ Carthage, quê hương của thánh Cyprianô và thánh Augustinô, cũng thất thủ vào năm 698.
Chưa dừng ở châu Phi, năm 711, viên tướng Berber mới theo Hồi giáo Tariq ibn Ziyad dẫn bảy ngàn quân vượt eo biển hẹp sang Tây Ban Nha. Ngọn núi đá nơi quân ông lên bờ mang tên ông: Jabal Tariq, nghĩa là “Ngọn núi của tướng Tariq”, người châu Âu đọc trại thành Gibraltar. Chỉ vài năm, vương quốc Công giáo của người Visigoth sụp đổ, và gần như cả Tây Ban Nha lẫn Bồ Đào Nha nằm dưới quyền Hồi giáo nhiều thế kỷ.

Ở phía đông, thủy quân và bộ binh Ả Rập còn hai lần vây chính Constantinôpôli, năm 674–678 và 717–718. Cả hai lần kinh đô đứng vững nhờ ba lớp tường thành và một vũ khí bí mật đáng sợ gọi là “lửa Hy Lạp”: một chất lỏng phun ra từ ống đồng ở mũi tàu, cháy dữ dội cả khi nổi trên mặt biển, nước thường không dập được. Công thức được giữ tuyệt mật qua các đời đến nỗi ngày nay khoa học vẫn không biết chính xác thành phần; và vị hoàng đế giữ được kinh đô năm 717–718 là Lêô III, người mà chương sau sẽ thấy châm ngòi cho cuộc khủng hoảng đập phá ảnh tượng.

Ở Tây Âu, tháng Mười năm 732, trên đồng bằng giữa Tours và Poitiers, tể tướng nắm thực quyền của người Frank là Charles Martel, ông nội của Charlemagne sau này, dàn bộ binh nặng chặn đứng một đạo kỵ binh Ả Rập từ Tây Ban Nha vượt Pyrénées đánh thọc lên bắc. Sử gia ngày nay cho rằng đạo quân ấy có lẽ chỉ là một cuộc cướp phá lớn chứ chưa hẳn chiến dịch thôn tính châu Âu, nhưng Poitiers đánh dấu giới hạn mà từ đó quân Hồi giáo không tiến sâu vào nước Pháp được nữa.
Nhìn lại bản đồ thế giới vào năm 732, tức là đúng một trăm năm sau ngày ông Muhammad qua đời, đế quốc Hồi giáo đã vươn rộng thành một dải đất khổng lồ trải dài từ bờ Đại Tây Dương ở Tây Ban Nha và Ma-rốc băng qua suốt Bắc Phi, Trung Đông cho tới tận biên giới Ấn Độ và vùng Trung Á giáp Trung Hoa. Các vị hoàng đế cai trị đế quốc ấy thuộc triều đại nhà Umayyad, đóng đô ở thành Đamát bên Syria, vào khoảng năm 691 đã cho xây dựng trên núi Đền Thờ ở Giêrusalem một công trình kiến trúc tuyệt đẹp là đền Vòm Đá ngay trên nền tảng đá thiêng nơi Đền Thờ Salômôn xưa kia từng tọa lạc, ngôi đền hình bát giác có mái vòm dát vàng rực rỡ vẫn còn đứng sừng sững tại Giêrusalem cho đến tận ngày nay.
Số phận của những người Kitô hữu ở lại
Với lịch sử Hội Thánh, câu hỏi quan trọng nhất là: hàng triệu Kitô hữu ở Ai Cập, Palestine, Syria, Bắc Phi và Tây Ban Nha đã sống ra sao khi quê hương đổi chủ?
Khác với hình dung phổ biến của nhiều người, trong những thế kỷ đầu tiên sau cuộc chinh phục, người Kitô hữu nhìn chung không hề bị ép buộc phải bỏ đạo dưới lưỡi gươm. Luật pháp Hồi giáo dựa trên kinh Qur’an xếp các tín hữu Kitô giáo và người Do Thái vào một nhóm riêng được tôn trọng hơn những người thờ đa thần, gọi là “Dân của Sách Thánh”, tức là những cộng đồng đã từng đón nhận sách mặc khải của Thiên Chúa qua các ngôn sứ đời trước. Với quy chế gọi là dhimmi, nghĩa là “những công dân được nhà nước bảo hộ”, người có đạo được giữ đức tin cha ông, giữ các nhà thờ hiện có, tự quản qua tòa án giám mục trong việc hôn nhân, gia đình, thừa kế. Đổi lại sự bảo hộ ấy và được miễn đi lính, mỗi người đàn ông không theo Hồi giáo phải đóng một thứ thuế thân hằng năm gọi là thuế jizya, một sắc thuế được quy định ngay trong kinh Qur’an.
Thậm chí vào thời điểm mới thay đổi chính quyền, có một bộ phận không nhỏ các tín hữu tại Ai Cập và Syria còn cảm thấy như trút được gánh nặng. Bởi lẽ như chương 53 đã thuật lại, đại đa số giáo dân bản địa, người Copt tại Ai Cập và phái Giacôbê tại Syria, vì không chấp nhận công thức thần học của Công đồng Canxêđônia nên suốt gần hai trăm năm trước đó đã bị các hoàng đế chính thống tại Constantinôpôli coi là lạc giáo, liên tục phái quân lính đến đàn áp, bắt bớ và áp đặt các thượng phụ người Hy Lạp lên cai trị họ. Giờ đây, những ông chủ mới người Ả Rập thu thuế của tất cả mọi người như nhau và chẳng mảy may quan tâm xem các tín hữu Kitô giáo tin Đức Kitô có một hay hai bản tính! Ngay sau khi chiếm Alêxanđria, viên tướng Ả Rập đã viết giấy mời vị Thượng phụ của Giáo hội Copt là Đức Bênjamin, người đã phải trốn chui trốn lủi suốt mười năm ròng trong các đan viện sa mạc để tránh sự truy lùng của tổng trấn Byzantium, được tự do quay trở về tòa thượng phụ để lãnh đạo đoàn chiên của ngài. Trong những thập niên đầu khi người Ả Rập chưa quen việc quản trị hành chính đô thị, rất nhiều trí thức Kitô hữu thông thạo chữ nghĩa và sổ sách còn được trọng dụng làm quan đại thần ngay trong triều đình của các khalip: tiêu biểu nhất là tại kinh đô Đamát dưới triều đại nhà Umayyad, cả ba đời ông, cha và bản thân thánh Gioan Đamascênô, trước khi ngài từ quan đi tu, đều lần lượt giữ chức vụ tương đương Bộ trưởng Tài chính quản lý ngân khố cho triều đình Hồi giáo!
Thế nhưng, bức tranh lịch sử cũng không thiếu những mảng màu u ám và đau thương. Bản chất của các cuộc chinh phục quân sự vẫn là chiến tranh, mà chiến tranh thời cổ đại thì luôn đi kèm với cảnh chém giết, cướp bóc và bắt dân thường làm nô lệ. Một nhân chứng sống tại Ai Cập thời bấy giờ là Giám mục Gioan thành Nikiu đã ghi chép lại trong cuốn biên niên sử của mình cảnh nhiều thị trấn dọc sông Nin bị quân lính tàn phá và dân chúng bị thảm sát trong những ngày giao tranh. Hơn nữa, càng về lâu dài, quy chế công dân hạng hai ấy càng đặt người Kitô hữu dưới nhiều luật lệ phân biệt đối xử ngặt nghèo. Có một văn bản pháp lý nổi tiếng trong lịch sử Hồi giáo được gán cho khalip Umar mang tên là Giao ước Umar, dù đa số sử gia hiện đại xác định văn bản này được soạn muộn hơn, vào khoảng thế kỷ thứ tám hoặc thứ chín, liệt kê hàng loạt điều cấm: không được xây thêm nhà thờ hay đan viện mới, sửa nhà thờ cũ hư hỏng cũng phải xin phép; không được dựng thánh giá trên nóc, rước kiệu hay mang sách thánh ra đường; không được kéo chuông to, chỉ được gõ nhẹ thanh gỗ bên trong; không được cưỡi ngựa có yên, chỉ được cưỡi lừa; phải mặc áo, thắt lưng màu riêng; phải đứng dậy nhường chỗ khi người Hồi giáo bước vào; và tuyệt đối không được rao giảng đức tin cho người Hồi giáo. Theo luật cổ truyền, tín đồ Hồi giáo nào bỏ đạo đều bị xử tử. Dĩ nhiên, luật được thi hành tới đâu còn tùy từng khalip, từng triều đại: có thời người có đạo sống yên ổn, có thời bách hại và đập phá nhà thờ lại bùng lên dữ dội.
Chính gánh nặng của khoản thuế thân jizya đánh vào túi tiền mỗi năm, cộng với sự tủi phận vì bị coi là công dân hạng hai và việc mọi cơ hội thăng tiến trong xã hội chỉ mở rộng cho người theo đạo mới, đã tạo ra một áp lực vô hình nhưng liên tục kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chẳng cần phải dùng đến lưỡi gươm kề cổ, cứ qua mỗi thế hệ lại có thêm nhiều gia đình Kitô hữu nghèo khó hoặc muốn giữ địa vị xã hội lặng lẽ xin cải sang Hồi giáo để được miễn thuế và hòa nhập với bên thắng cuộc. Các nhà sử học hiện đại ước tính rằng quá trình chuyển đổi ấy diễn ra khá chậm rãi: phải mất nhiều thế kỷ, tại Ai Cập và Syria là vào khoảng thế kỷ thứ mười hoặc mười một, tức là ba đến bốn trăm năm sau cuộc chinh phục, cư dân theo Hồi giáo mới thực sự vượt lên trở thành đa số trên những vùng đất vốn từng là cái nôi toàn tòng của Kitô giáo ấy.
Những gì đã mất đi và những gì còn ở lại
Tại dải đất Bắc Phi rộng lớn, từ Libya qua Tunisia, Algérie đến Ma-rốc ngày nay, nơi từng có một Giáo hội nói tiếng Latinh vô cùng trù phú với hàng trăm giáo phận thời thánh Cyprianô và thánh Augustinô, ánh sáng Kitô giáo đã lụi tàn dần qua từng thế kỷ vì không có bản dịch Kinh Thánh bằng ngôn ngữ bản địa của các bộ tộc Berber và vì giới quý tộc thành thị đã di tản sang châu Âu. Đến khoảng thế kỷ thứ mười hai, những cộng đoàn tín hữu bản địa cuối cùng tại Bắc Phi đã hoàn toàn biến mất khỏi dòng lịch sử.
Ngược lại, ở Ai Cập, người Copt bám trụ kiên cường đến kỳ diệu. Dù dần nói tiếng Ả Rập hằng ngày, họ vẫn giữ tiếng Copt cổ, hậu duệ của tiếng Ai Cập thời các Pharaô, trong lời kinh phụng vụ, giữ vững các đan viện ẩn sâu trong sa mạc nơi thánh Antôn và thánh Pakhômiô từng tu luyện, và vẫn dùng một bộ lịch phụng vụ riêng bắt đầu tính Năm thứ nhất từ năm 284, năm hoàng đế Điôclêtianô lên ngôi, mà họ gọi là “Lịch các Thánh Tử đạo”. Cho đến tận ngày hôm nay, người Kitô hữu Copt vẫn chiếm khoảng mười phần trăm dân số Ai Cập, hơn mười triệu tín hữu, là cộng đồng Kitô giáo bản địa lớn nhất tại toàn vùng Trung Đông. Thỉnh thoảng trên bản tin thời sự thế giới, chúng ta vẫn đau lòng nghe tin một ngôi nhà thờ của họ bị đánh bom khủng bố hay các tín hữu của họ bị sát hại vì đức tin: vào tháng Hai năm 2015, cả thế giới đã chấn động khi nhìn thấy hình ảnh hai mươi mốt công nhân nghèo, hai mươi người Copt Ai Cập và một người Ghana, mặc áo cam bị các phiến quân của tổ chức Nhà nước Hồi giáo dẫn ra một bãi biển ở Libya rồi cắt cổ sát hại chỉ vì họ nhất quyết không chịu chối bỏ Chúa Kitô, miệng vẫn thều thào kêu tên “Lạy Chúa Giêsu!” cho đến lúc đầu rơi. Vào tháng Năm năm 2023, trong một cử chỉ đại kết lịch sử chưa từng có, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã chính thức ghi tên hai mươi mốt anh hùng đức tin của Giáo hội Copt Chính Thống ấy vào Sổ bộ các Thánh Tử đạo của Giáo hội Công giáo Rôma, khẳng định rằng cuộc đại kết bằng máu đào đã nối kết những người con Chúa vượt qua mọi ranh giới giáo phái.

Tại các vùng đất Syria, Li-băng, Palestine và Irắc, các cộng đoàn Kitô giáo cổ xưa thuộc nhiều truyền thống khác nhau cũng kiên trì sống sót qua bao thăng trầm lịch sử, vừa cầu nguyện bằng tiếng Syria cổ, một phương ngữ của tiếng Aram mà chính Chúa Giêsu từng nói, lẫn tiếng Ả Rập, đồng thời đóng góp một phần trí tuệ vô cùng to lớn vào việc xây dựng nên thời kỳ hoàng kim của nền văn minh Hồi giáo. Hai thế kỷ sau cuộc chinh phục, tại kinh đô Bátđa lộng lẫy của triều đại Abbasid, chính các học giả, dịch giả và bác sĩ y khoa người Kitô hữu, tiêu biểu như nhà bác học tín hữu Đông Syria là Hunayn ibn Ishaq ở thế kỷ thứ chín, là những người đã ngồi dịch toàn bộ kho tàng các tác phẩm triết học, toán học và y học cổ đại của Aristote, Platon, Hippocrate và Galen từ nguyên bản tiếng Hy Lạp sang tiếng Syria rồi sang tiếng Ả Rập cho các học viện Hồi giáo nghiên cứu. Để rồi vài trăm năm sau đó nữa, vào thế kỷ XII và XIII, chính những bản dịch tiếng Ả Rập ấy lại theo ngả Tây Ban Nha và đảo Sicilia được dịch ngược sang tiếng Latinh để truyền về lại cho Tây Âu: các nhà thần học Kinh viện vĩ đại của phương Tây như thánh Tôma Aquinô đã gặp lại triết học của Aristote chính là nhờ chiếc cầu nối trung gian của các bản dịch Ả Rập kèm theo lời chú giải của các triết gia Hồi giáo ấy.
Đối với cục diện chung của Giáo hội hoàn vũ, sự trỗi dậy của đế quốc Hồi giáo đã để lại một hệ quả địa chính trị sâu sắc làm thay đổi hẳn dòng chảy lịch sử. Vùng biển Địa Trung Hải, vốn suốt bảy trăm năm trước đó là “cái hồ nội địa” nối liền một thế giới Kitô giáo Rôma thống nhất từ Tây sang Đông và từ Bắc xuống Nam, nay bị cắt đứt làm đôi thành một vùng biên giới quân sự căng thẳng. Trong số năm Tòa Thượng phụ lớn từng cùng nhau dẫn dắt Hội Thánh cổ đại, ba tòa phương Đông là Alêxanđria, Antiôkhia và Giêrusalem nay nằm dưới quyền các khalip, bị cô lập, ảnh hưởng mờ dần. Chỉ còn hai trung tâm lớn đối diện nhau, không còn ai đứng giữa hòa giải: một bên là Rôma ở phương Tây, một bên là Constantinôpôli ở phương Đông, và cả hai đang ngày một trôi xa nhau hơn về ngôn ngữ, văn hóa lẫn tâm thức thần học.
Ngày nay, bước qua hơn một thiên niên kỷ đầy những cuộc chiến tranh và hiểu lầm trong quá khứ, Hội Thánh Công giáo nhìn nhận các tín đồ Hồi giáo bằng ánh mắt đối thoại và trân trọng mà Công đồng chung Vatican II đã long trọng tuyên bố trong Tuyên ngôn Nostra Aetate năm 1965: “Hội Thánh cũng nhìn những người Hồi giáo với lòng quý trọng. Họ tôn thờ Thiên Chúa duy nhất, Đấng hằng sống và tự hữu, từ bi và toàn năng, Đấng tạo thành trời đất và đã phán dạy loài người… Mặc dù không nhìn nhận Đức Giêsu là Thiên Chúa, họ vẫn tôn kính Người như một vị ngôn sứ, và họ cũng tôn vinh Đức Maria là Mẹ đồng trinh của Người, đôi khi còn sốt sắng kêu cầu cùng Mẹ”. Khép lại đoạn văn ấy, Công đồng tha thiết kêu gọi các tín hữu Kitô giáo và người Hồi giáo hãy “quên đi những chuyện đau buồn trong quá khứ” để thành tâm cảm thông và cùng nhau chung tay bảo vệ công bình xã hội, hòa bình và tự do cho toàn thể nhân loại.
Trở lại với thế kỷ thứ bảy, đế quốc Đông Rôma tại kinh đô Constantinôpôli, sau khi bị vây hãm bốn bề và bị tước mất hơn một nửa lãnh thổ gồm những tỉnh thành giàu có bậc nhất ở Ai Cập và Syria, bắt đầu bước vào một giai đoạn khủng hoảng tinh thần và tự vấn sâu sắc. Từ hoàng đế cho đến người dân trong thành đều hoang mang tự hỏi nhau: tại sao Thiên Chúa lại để cho đế quốc Kitô giáo của mình phải chịu những thất bại thảm hại như thế trước một dân tộc mới nổi, và phải chăng chúng ta đã làm điều gì sai lỗi trong việc thờ phượng khiến Chúa nổi giận rút tay bảo hộ? Chính nỗi lo âu khắc khoải ấy, cộng với nỗ lực tuyệt vọng của các hoàng đế nhằm tìm ra một công thức thỏa hiệp thần học để hàn gắn lại một đế quốc đang rạn nứt, sẽ dẫn Hội Thánh phương Đông đi vào hai cuộc tranh cãi sóng gió cuối cùng của thời cổ đại: cuộc tranh luận về ý chí con người nơi Đức Kitô, và cuộc chiến đẫm máu xoay quanh các bức ảnh thánh.
Chính nỗi lo âu khắc khoải ấy, cộng với nỗ lực tuyệt vọng của các hoàng đế nhằm tìm ra một công thức thỏa hiệp thần học để hàn gắn lại một đế quốc đang rạn nứt, sẽ dẫn Hội Thánh phương Đông đi vào hai cuộc tranh cãi sóng gió cuối cùng của thời cổ đại: cuộc tranh luận về ý chí con người nơi Đức Kitô, và cuộc chiến đẫm máu xoay quanh các bức ảnh thánh.
Chương 55 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Hội Thánh cũng nhìn những người Hồi giáo với lòng quý trọng.
Những người trong chương
- Sôphrôniô · Bài giảng Giáng Sinh năm 634 của ngài còn giữ đến nay, một trong những văn bản Kitô giáo xưa nhất nhắc tới quân Ả Rập.
- Hai mươi mốt vị tử đạo Copt · Bị giết ở Libya tháng Hai năm 2015. Tháng Năm năm 2023, Giáo hoàng Phanxicô ghi tên các vị vào Sổ bộ các Thánh Tử đạo.
- Kinh Qur’an · Năm 2015, Đại học Birmingham công bố hai tờ da thuộc chép một đoạn kinh, đo carbon cho niên đại khoảng năm 568 đến 645.
Nơi ấy hôm nay
- Đền thờ Mộ Thánh ở Giêrusalem vẫn là thánh đường của Kitô hữu, từ thuở khalip Umar quỳ cầu nguyện ngoài thềm.
- Đền Vòm Đá xây khoảng năm 691 trên nền Đền Thờ xưa ở Giêrusalem. Đền hình bát giác, mái vòm dát vàng, vẫn còn sừng sững.
- Gibraltar mang tên Jabal Tariq, “núi của Tariq”, tướng đổ bộ năm 711.
Muốn đọc thêm
Đn 9,27 · Mt 24,15 · Công đồng Vaticanô II, Tuyên ngôn Nostra Aetate số 3 · vatican.va
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Sôphrôniô
- Umar ibn al-Khattab
- Muhammad
- Khadija
- Abu Talib
- Ja’far
- Ruqayya
- Uthman
- Najashi
- Hêraclius
- Tariq ibn Ziyad
- Charles Martel
- Bênjamin I
- Amr ibn al-As
- Gioan thành Nikiu
- Eutykhiô
- Thêôphanê
- Hunayn ibn Ishaq
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 48Canxêđônia năm 451: một Ngôi Vị, hai bản tính và bốn chữ “không”
Đọc thêm · Chương 49Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa: ánh sáng đức tin ngoài biên giới đế quốc
Đọc thêm · Chương 53Constantinôpôli năm 553 và bóng Justinianô
Đọc thêm · Chương 56Constantinôpôli năm 680: Đức Kitô có mấy ý chí?Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 56
Constantinôpôli năm 680: Đức Kitô có mấy ý chí?
Cụ Maximô chỉ là một tu sĩ không chức vị, sao dám chống cả hoàng đế, thượng phụ lẫn sứ giả Rôma?
Khoảng 28 phút đọc







