Tư liệu chương 56
Kiểm chứng chương 56: Constantinôpôli năm 680: Đức Kitô có mấy ý chí?
Đọc xong chương 56, chắc bạn sẽ tự hỏi: cảnh thánh Maximô đứng trước các quan tòa lấy từ đâu, ta biết bằng cách nào những gì Giáo hoàng Martinô viết trong lưu đày, và công đồng năm 680 và 681 thật sự nói gì. Chương kể cuộc tranh luận lớn cuối cùng của Hội Thánh thời cổ về con người Đức Kitô: thuyết “một ý chí”, hai người đã tuyên xưng đức tin chống lại nó là thánh Maximô và Giáo hoàng Martinô I, và Công đồng Constantinôpôli III. Nguồn của chương phần lớn là văn bản của chính những người trong cuộc: bản ghi phiên xử Maximô do các môn đệ giữ lại, những lá thư cuối của Giáo hoàng Martinô viết trong lưu đày, và biên bản của Công nghị Latêranô năm 649 cùng của công đồng năm 681. Những trang dưới đây chỉ chỗ tra, và nói thẳng nơi các nguồn không đồng ý với nhau.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Phiên xử thánh Maximô năm 655
Nguồn. Bản ghi phiên xử là Relatio motionis (Biên bản cuộc thẩm vấn), do các môn đệ của Maximô giữ lại ngay sau đó. Bản Hy Lạp và bản dịch tiếng Anh có trong bộ Maximus the Confessor and His Companions: Documents from Exile (Thánh Maximô Người Tuyên Xưng và những bạn đồng hành: Văn bản từ nơi lưu đày), do Pauline Allen và Bronwen Neil biên tập, xuất bản năm 2002.
- Các quan tòa nói rằng các sứ giả Rôma sẽ rước lễ cùng thượng phụ vào Chúa nhật.
- Câu trả lời của Maximô, rằng dù cả thế giới rước lễ với thượng phụ ông cũng không rước, có trong biên bản. Chương dịch đúng ý.
- Maximô không giữ chức vụ nào: các nguồn đều gọi ông là đan sĩ. Ông không phải linh mục.
Tuổi. Nếu Maximô sinh khoảng năm 580 thì năm 655 ông chừng bảy mươi lăm tuổi, đúng như chương.
Năm 662: cắt lưỡi, chặt tay, đày. Nguồn là các lá thư của môn đệ ông là Anastasiô và biên bản phiên xử lần hai, trong cùng bộ sách nói trên. Việc diễu ông qua mười hai khu phố của kinh đô cũng có trong các văn bản ấy. Maximô qua đời ở pháo đài Schemaris, miền Lazica, nay thuộc miền tây Gruzia, ngày 13 tháng Tám năm 662. Trước đó ông bị đày đến Bizya ở Thrace.
Hội Thánh Công giáo mừng kính thánh Maximô Người Tuyên Xưng ngày 13 tháng Tám. “Người Tuyên Xưng” là danh hiệu dành cho người chịu khổ vì đức tin mà không bị giết ngay tại chỗ.
Một công thức để giữ đế quốc
Hêraclius và các tỉnh vừa lấy lại: xem tư liệu chương 55. Chuyện Justinianô đã tìm cách kéo các Kitô hữu bác bỏ Canxêđônia về từ tám mươi năm trước là chuyện của chương 53.
Sergiô và thuyết “một hoạt động”, rồi “một ý chí”. Thượng phụ Sergiô thành Constantinôpôli (610 đến 638) đưa ra công thức “một hoạt động” (Hy Lạp: monoenergeia) khoảng năm 620 đến 630, rồi chuyển sang “một ý chí” (monothelēma). Tên Độc Ý Chí (Monothelitism) từ chữ Hy Lạp có nghĩa “một ý chí”. Chương kể đúng thứ tự.
Thỏa ước Alêxanđria năm 633. Cyrô ký ngày 3 tháng Sáu năm 633, gồm chín khoản. Khoản thứ bảy nói về một hoạt động thần nhân duy nhất. Văn bản còn trong biên bản công đồng năm 680. Chương viết rằng Cyrô báo hàng ngàn người trở lại hiệp thông; đó là lời tự báo cáo của chính Cyrô.
Sôphrôniô. Ông đến Alêxanđria rồi Constantinôpôli để phản đối. Năm 634 ông làm thượng phụ Giêrusalem và gửi đi một lá thư chung dài trình bày đức tin về hai hoạt động. Năm 638 ông giao thành cho Umar (xem tư liệu chương 55). Chữ “năm năm sau” trong chương tính từ năm 633.
Thư của Giáo hoàng Hônôriô năm 634. Bạn có thể tìm trong Denzinger, số 487 và 488. Câu “Chúng tôi tuyên xưng một ý chí duy nhất của Chúa chúng ta là Giêsu Kitô” (La-tinh: unam voluntatem fatemur) đúng là có trong thư. Hônôriô cũng gọi cuộc tranh luận về một hay hai hoạt động là việc của “các nhà ngữ pháp”. Cách hiểu rằng Hônôriô có lẽ chỉ muốn nói nơi Đức Kitô không có hai ý chí chống đối nhau là cách hiểu của chính Maximô và của Giáo hoàng Gioan IV, người bênh vực Hônôriô trong những năm 640 và 641. Gioan IV nói Hônôriô muốn nói rằng nơi Đức Kitô không có ý chí tội lỗi nào. Phần lớn các nhà thần học ngày nay đồng ý với cách hiểu ấy.
Ekthesis năm 638. Bản tuyên bố được dán ở cửa Hagia Sophia. Chương nói đúng: cùng năm ấy Giêrusalem mất, ba năm sau đến Ai Cập (xem tư liệu chương 55).
Vườn Ghếtsêmani
Đời Maximô. Có hai bản tiểu sử mâu thuẫn nhau:
- Bản Hy Lạp, viết khoảng thế kỷ X, nói ông xuất thân từ một gia đình quý tộc ở Constantinôpôli và từng là chánh văn phòng của Hêraclius.
- Bản tiếng Syria, viết cuối thế kỷ VII bởi một người thuộc phe đối nghịch, nói ông sinh ở Palestina, con của một người Samari, và vẽ ông bằng những nét rất xấu.
Các nhà nghiên cứu còn bàn xem bản nào gần sự thật hơn. Chương viết “Theo tiểu sử bằng tiếng Hy Lạp”, đó là cách nói đúng mức. Những chi tiết nối theo, như chuyện rời triều đình vào đan viện lúc khoảng ba mươi tuổi, rồi chạy sang Carthage khi quân Ba Tư và Ả Rập tiến tới, thuộc về lời kể truyền lại về cuộc đời ông.
Lời cầu ở Ghếtsêmani. Tin Mừng Mátthêu 26,39 và Luca 22,42. Chương trích sát ý hai đoạn này bằng lời văn riêng. Lập luận của Maximô về các câu ấy chạy suốt trong các tác phẩm của ông, nhất là hai Opuscula (các tiểu luận thần học và tranh luận) số 6 và số 7, và trong cuộc tranh luận với Pyrrhô.
“Điều gì Người không đảm nhận thì Người không chữa lành.” Câu này là của thánh Grêgôriô Nazianzô, trong thư 101 gửi Clêđôniô, viết khoảng năm 382 để chống Apôlinariô (xem tư liệu chương 48). Chương gọi đó là lời các Giáo phụ thích nhắc.
Cuộc tranh luận với Pyrrhô ở Carthage, tháng Bảy năm 645. Biên bản Cuộc tranh luận với Pyrrhô còn giữ được và đã có bản dịch. Pyrrhô sang Rôma rút lại lập trường trước Giáo hoàng Thêôđôrô I năm 646, rồi ở Ravenna lại đổi ý. Chương kể đúng.
Latêranô năm 649
Sắc lệnh Typos năm 648. Đó là lệnh của Constans II, với những hình phạt chương liệt kê: giám mục bị phế chức, tu sĩ bị trục xuất, quan chức bị cách, thường dân bị đánh roi và đày. Văn bản còn giữ trong biên bản Latêranô.
Martinô I lên ngôi tháng Bảy năm 649 mà không chờ hoàng đế chuẩn y. Đây là một trong những lý do triều đình về sau buộc tội ngài.
Thượng hội đồng tháng Mười năm 649. Khoảng một trăm lẻ năm giám mục. Hai mươi điều luật lên án, gửi đi cả Đông lẫn Tây. Bạn tìm được chúng trong Denzinger, số 500 đến 522. Các học giả ngày nay, nhất là Rudolf Riedinger, đã cho thấy biên bản của thượng hội đồng được soạn bằng tiếng Hy Lạp trước rồi dịch sang La-tinh, điều chứng tỏ Maximô và các tu sĩ Hy Lạp ở Rôma đóng vai trò rất lớn. Chương nói đúng khi bảo họ giúp soạn các văn kiện.
Người tù ở Crimea
Nguồn. Một bản tường thuật việc bắt giữ và xét xử, gọi là Những gì đã xảy ra với Martinô (Commemoratio), và hai lá thư cuối do chính Martinô viết từ Chersonêsô. Cả ba có trong bộ sách của Allen và Neil.
- Bị bắt ngày 17 tháng Sáu năm 653 bởi tổng trấn Ravenna là Thêôđôrô Calliopa, ngay trong đền thờ Latêranô, lúc ngài đang ốm.
- Chuyến đi kéo hơn một năm, gần một năm nằm lại trên đảo Naxos, nơi ngài mắc kiết lỵ và không được tắm rửa.
- Đến Constantinôpôli ngày 17 tháng Chín năm 654, và bị để nằm trên cáng ở bến tàu suốt cả ngày.
- Bị xử tháng Chạp năm 654 với tội phản quốc, liên quan đến tổng trấn Olympiô đã nổi loạn ở Ý.
- Quan tòa gạt đi khi Martinô muốn nói về đức tin.
- Bị lột áo, xích cổ, dắt đi qua các phố.
- Thượng phụ Phaolô II, lúc ấy đang hấp hối, xin tha, và án tử đổi thành án đày.
- Đến Chersonêsô (gần Sevastopol, Crimea) vào tháng Ba hoặc tháng Năm năm 655.
Tất cả những điều này có trong Commemoratio. Bạn nên biết văn bản ấy do những người ủng hộ Martinô viết, nên cảnh phiên xử, như chuyện nhân chứng được thuê nói dối, là cảnh nhìn từ phía ngài.
Những lá thư cuối. Hai lá thư gửi một người bạn ở Constantinôpôli (thư 16 và 17). Trong đó ngài kể rằng không có bánh, chỉ nghe nói bánh có đâu đó mà không mua nổi, trách sự thờ ơ của hàng giáo sĩ Rôma, và viết: “Còn thân xác đáng thương của tôi, Chúa sẽ lo liệu.” Chương dịch đúng ý.
Rôma bầu giáo hoàng khác. Eugênô I được bầu tháng Tám năm 654, khi Martinô còn sống. Về sau Martinô dường như đã chấp nhận việc ấy.
Qua đời ngày 16 tháng Chín năm 655. Hội Thánh mừng kính thánh Martinô I ngày 13 tháng Tư. Chương nói ngài là vị giáo hoàng cuối cùng được Hội Thánh tôn kính như một vị tử đạo, và nói đúng. Tàn tích Chersonêsô nay nằm gần Sevastopol.
“Phêrô đã nói qua Agathô”
Constans II bị giết năm 668 trong nhà tắm ở Syracuse, Sicilia, nơi ông đã dời triều đình đến. Năm 663 ông ghé thăm Rôma mười hai ngày và cho lột các tấm ngói đồng lợp mái đền Pantheon (Sách các Giáo hoàng, tiểu sử Vitalianô; Phaolô Phó tế, Lịch sử người Lombard 5,11).
Thư của Constantinô IV năm 678 gửi Giáo hoàng Đônô, người đã qua đời trước khi thư đến, nên thư đến tay Agathô.
Agathô họp các giám mục phương Tây. Năm 680, một thượng hội đồng ở Rôma có khoảng một trăm hai mươi lăm giám mục. Nước Anh tham gia qua thượng hội đồng Hatfield năm 679, do tổng giám mục Thêôđôrô thành Canterbury chủ tọa (Bêđa, 4,17). Thánh Wilfrid (xem tư liệu chương 50) có mặt ở Rôma và ký thay các giám mục miền bắc nước Anh. Chương nói đúng: từ nước Ý sang xứ Gaule, đến cả nước Anh.
Công đồng. Khai mạc ngày 7 tháng Mười Một năm 680 trong đại sảnh có mái vòm (trullos) của hoàng cung. Hoàng đế chủ tọa nhiều khóa. Số giám mục tăng từ khoảng bốn mươi ba lên khoảng một trăm bảy mươi bốn, qua tất cả mười tám khóa họp.
“Phêrô đã nói qua Agathô!” Tiếng reo có trong biên bản của khóa họp thứ mười tám. Nó vọng lại tiếng reo “Phêrô đã nói qua Lêô” ở Canxêđônia, cách đó chừng hai trăm ba mươi năm.
Makariô thành Antiôkhia bị phế. Biên bản ghi ông không chịu đổi, và nói dù bị xé ra từng mảnh rồi quăng xuống biển ông cũng không nói “hai ý chí”.
Bản định tín ngày 16 tháng Chín năm 681. Bạn tìm được trong Denzinger, số 553 đến 559. Bốn chữ “không” trong câu chương trích, “không phân chia, không biến đổi, không tách rời, không lẫn lộn”, lấy lại từ Canxêđônia (xem tư liệu chương 48). Ý rằng ý chí nhân loại của Đức Kitô đi theo ý chí thần linh của Người, “không chống cự hay vật lộn, nhưng thật ra là quy phục ý chí thần linh và toàn năng của Người”, khớp với văn bản (Denzinger 556). Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trích đoạn này ở số 475.
Hônôriô bị lên án. Ở khóa họp thứ mười ba, cùng với các thượng phụ Sergiô, Pyrrhô, Phaolô và Phêrô của Constantinôpôli, và Cyrô của Alêxanđria, đúng như chương kể. Giáo hoàng Lêô II, trong các thư gửi hoàng đế và các giám mục Tây Ban Nha vào những năm 682 đến 683, chấp nhận việc lên án và giải thích rằng Hônôriô có lỗi vì đã để lạc giáo lan rộng, không dập tắt nó.
Công đồng Vatican I năm 1870. Trường hợp Hônôriô được những người phản đối tín điều giáo hoàng không thể sai lầm đưa ra, nhất là sử gia người Đức Ignaz von Döllinger. Những người bênh vực tín điều trả lời rằng thư của Hônôriô là thư riêng, không phải một phán quyết long trọng về đức tin. Chương 131 kể về Công đồng Vatican I.
Công đồng năm 692
Công đồng này họp trong cùng đại sảnh có mái vòm, nên gọi là Công đồng in Trullo. Người Chính Thống gọi là Công đồng Quinisext, “Thứ Năm-Thứ Sáu”, vì nó ra luật bổ sung cho công đồng thứ năm và thứ sáu. Có một trăm lẻ hai điều luật.
- Cho linh mục đã có vợ trước khi chịu chức tiếp tục sống với vợ, và chê tập tục Rôma: điều 13.
- Cấm ăn chay ngày thứ Bảy, cũng chê tập tục Rôma: điều 55.
- Cấm vẽ Đức Kitô dưới hình Chiên Con; phải vẽ Người dưới hình dạng con người: điều 82.
Chương kể đúng. Giáo hội Chính Thống nhận các điều luật này. Giáo hội Công giáo không nhận chúng như luật chung, dù về sau nhiều điều được chấp nhận một phần.
Sergiô I từ chối, và viên quan dưới gầm giường. Sách các Giáo hoàng (tiểu sử Sergiô I) kể rằng viên quan Zacharia, được sai đi bắt giáo hoàng, hoảng sợ khi quân lính Ý kéo đến, chui xuống gầm giường giáo hoàng, và Sergiô phải ra ngoài trấn an đám lính. Chương theo đúng nguồn. Đó là lời kể của phía Rôma, có chút hả hê.
Câu kết của chương, rằng trên giấy tờ Rôma vẫn thuộc đế quốc nhưng lòng dân Rôma đã ở nơi khác, là lời bình của người kể, và hợp với điều các sử gia nói về thế kỷ VIII. Justinianô II, vị hoàng đế của cuộc xung đột ấy, trị vì hai quãng (685 đến 695 và 705 đến 711).
Những người trong chương
Maximô Người Tuyên Xưng (khoảng 580 đến 662), đan sĩ và nhà thần học.
Hêraclius, hoàng đế (610 đến 641).
Sergiô, thượng phụ Constantinôpôli (610 đến 638).
Cyrô, thượng phụ Alêxanđria do Byzantium đặt.
Sôphrôniô, thượng phụ Giêrusalem.
Hônôriô I, giáo hoàng (625 đến 638).
Pyrrhô, thượng phụ Constantinôpôli.
Constans II, hoàng đế (641 đến 668).
Martinô I, giáo hoàng (649 đến 655), tử đạo.
Thêôđôrô Calliopa, tổng trấn Ravenna.
Eugênô I, giáo hoàng được bầu năm 654.
Constantinô IV, hoàng đế (668 đến 685).
Agathô, giáo hoàng (678 đến 681). Lêô II, giáo hoàng (682 đến 683).
Makariô, thượng phụ Antiôkhia, bị phế năm 681.
Justinianô II, hoàng đế (685 đến 695, 705 đến 711).
Sergiô I, giáo hoàng (687 đến 701). Zacharia, viên quan của triều đình.
Những nơi trong chương
Constantinôpôli, đại sảnh có mái vòm của hoàng cung. Alêxanđria. Carthage. Rôma, đền thờ Latêranô. Naxos, đảo ở biển Aegean. Chersonêsô, ở Crimea, nay là khu di tích gần Sevastopol. Lazica, miền tây Gruzia. Syracuse, đảo Sicilia.
Đọc thêm
Biên bản phiên xử Maximô và hai lá thư cuối của Giáo hoàng Martinô mỗi thứ chỉ dài vài trang, và là những văn bản rất người về lòng trung tín. Cả hai có trong sách của Allen và Neil, Maximus the Confessor and His Companions: Documents from Exile (Oxford University Press, 2002). Cuốn Maximus the Confessor của Andrew Louth là lời dẫn nhập dễ hiểu. Muốn theo lập luận về vườn Ghếtsêmani, bạn có thể đọc Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo, các số 470 đến 478, nói về nhân tính và ý chí con người của Đức Kitô.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 48 (Canxêđônia), chương 53 (Justinianô), chương 54 (Grêgôriô Cả và quan hệ giữa giáo hoàng với hoàng đế), chương 55 (Sôphrôniô và Giêrusalem), chương 58 (cuộc chiến ảnh thánh và điều luật về hình Chiên Con), và chương 131 (Công đồng Vatican I).