Bỏ qua, tới nội dung
Năm 633–692 · Constantinôpôli, Rôma, bờ Biển Đen

Chương 56

Constantinôpôli năm 680: Đức Kitô có mấy ý chí?

Năm 633–692 · Constantinôpôli, Rôma, bờ Biển Đen

Giáo hoàng Hônôriô I … Sergiô IHoàng đế Hêraclius … Giustinianô II

Năm 655, bên trong một phòng xử án tại kinh đô Constantinôpôli, các quan tòa của hoàng đế đứng vây quanh một cụ già đã bảy mươi lăm tuổi.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 633–692

  1. Constantinôpôli
  2. Alêxanđria
  3. Carthage
  4. Rôma (Latêranô)
  5. Chersonêsô (Crimea)
  6. Lazica (Gruzia)
Năm 653 Giáo hoàng Martinô bị giải từ Rôma về Constantinôpôli rồi đày đến Chersonêsô. Nét đứt chỉ hướng đi, qua đảo Naxos.
Bắt đầu đọc

Chương 56

Năm 633–692 · Constantinôpôli, Rôma, bờ Biển Đen

Năm 655, bên trong một phòng xử án tại kinh đô Constantinôpôli, các quan tòa của hoàng đế đứng vây quanh một cụ già đã bảy mươi lăm tuổi. Cụ tên là Maximô, chỉ là một tu sĩ bình thường. Cụ không nắm giữ bất kỳ chức vụ nào trong Hội Thánh, chưa từng làm giám mục, và nhiều khả năng cũng chưa từng chịu chức linh mục. Thế nhưng cụ lại bị đưa ra xét xử vì tội danh chống lại hoàng đế.

Các quan tòa dùng đủ lời khuyên nhủ. Họ bảo Thượng phụ Constantinôpôli, mọi giám mục miền Đông, giờ cả các đặc sứ từ Rôma, đều đã hiệp thông với nhau rồi. Sáng mai là Chúa nhật, chính sứ giả Rôma sẽ rước lễ chung với thượng phụ ở nhà thờ lớn. Cả thế giới chỉ còn trơ trọi mình cụ đứng ngoài.

Cụ già điềm tĩnh trả lời: “Dẫu cho cả thế gian này có cùng lên rước lễ với vị thượng phụ đi nữa, thì riêng phần tôi, tôi cũng quyết không rước”.

Một viên quan vặn lại: “Nói vậy nghĩa là ông nghĩ chỉ có một mình ông được cứu độ, còn tất cả mọi người khác trên đời đều hư mất hết sao?” Thầy Maximô ôn tồn đáp rằng cụ không hề dám lên án bất cứ một ai cả; cụ chỉ không thể nào mở miệng tuyên xưng một điều mà lương tâm cụ biết chắc là sai lạc về Chúa Kitô.

Bảy năm sau phiên tòa ấy, vào năm 662, nhà cầm quyền đã ra lệnh cắt đứt lưỡi của cụ để cụ không còn cất tiếng nói được nữa, chặt đứt bàn tay phải của cụ để cụ không còn cầm bút viết được nữa, rồi đày cụ già đi biệt xứ đến tận vùng bờ đông xa xôi hẻo lánh của Biển Đen. Chỉ vài tháng sau khi tới nơi lưu đày, vị tu sĩ già kiệt sức và trút hơi thở cuối cùng. Hội Thánh tôn kính gọi ngài là thánh Maximô Người Tuyên Xưng Đức Tin, tước hiệu cao quý dành cho những chứng nhân đã chịu đựng đủ mọi cực hình đau đớn vì bảo vệ đức tin dù không bị giết chết ngay tại pháp trường.

Tất cả bi kịch đẫm máu ấy đã nổ ra chỉ xoay quanh một câu hỏi thần học mà người thời nay nghe qua tưởng chừng rất xa xôi trừu tượng: Đức Giêsu Kitô có một ý chí hay có hai ý chí?

Câu hỏi về ý chí Đức Kitô
Câu hỏi về ý chí Đức Kitô

Một công thức thỏa hiệp để giữ yên bờ cõi

Câu hỏi ấy thực chất không phải do các nhà thần học ngồi trong phòng giấy nghĩ ra, mà bắt nguồn từ nỗi lo sợ mất nước của một vị hoàng đế.

Như chương trước đã thuật lại, vào năm 630, hoàng đế Hêraclius vừa mới đánh bại đế quốc Ba Tư sau mười bốn năm chinh chiến gian khổ và đích thân rước cây Thánh Giá thật quay trở về Giêrusalem. Thế nhưng những vùng lãnh thổ rộng lớn mà ông vừa giành lại được, bao gồm xứ Syria, Palestine và Ai Cập, lại có đại đa số dân chúng là những tín hữu Kitô giáo từ lâu đã khước từ Công đồng Canxêđônia năm 451, và vì thế họ chẳng mấy mặn mà gắn bó với triều đình trung ương. Hoàng đế Hêraclius rất cần sự trung thành của họ để giữ vững biên cương; ông cần tìm ra một công thức giáo lý dung hòa đủ sức kéo các tỉnh miền Đông ấy quay trở về hiệp nhất với kinh đô, giống như nỗ lực mà hoàng đế Justinianô từng cố làm tám mươi năm về trước.

Hêraclius tìm đường hiệp nhất
Hêraclius tìm đường hiệp nhất

Đức Thượng phụ Sergiô của kinh đô Constantinôpôli liền hiến cho nhà vua một sáng kiến thần học. Ngài đề nghị: chúng ta cứ việc giữ nguyên tín điều của Công đồng Canxêđônia rằng nơi Đức Kitô có hai bản tính là bản tính Thiên Chúa và bản tính con người; nhưng để làm đẹp lòng phía bên kia, hãy giải thích thêm rằng khi hành động thì nơi Đức Kitô chỉ có một nguồn hoạt động duy nhất, và tiến thêm bước nữa, nơi Người chỉ có một ý chí duy nhất mà thôi, đó là ý chí của Ngôi Lời Thiên Chúa. Quan điểm thần học này về sau được lịch sử gọi là thuyết Độc Ý Chí, nghĩa là “một ý chí”. Thượng phụ Sergiô tính toán rằng với cách diễn đạt khéo léo này, những tín hữu vốn đi theo truyền thống của thánh Cyrillô thành Alêxanđria, vốn luôn đề cao sự thống nhất tuyệt đối nơi Đức Kitô, sẽ cảm thấy hài lòng mà quay về, còn những người bảo vệ Công đồng Canxêđônia cũng thấy công thức hai bản tính của mình vẫn còn nguyên đó chứ không bị phản bội.

Mọi sự ban đầu diễn ra suôn sẻ đúng như dự tính: năm 633 tại Alêxanđria, vị Thượng phụ mới được bổ nhiệm là Cyrô đã đặt bút ký một văn bản tái lập hiệp nhất với hàng vạn tín hữu Ai Cập từng bác bỏ Canxêđônia dựa trên công thức “một hoạt động” ấy. Thượng phụ Cyrô hân hoan gửi sớ về triều báo tin rằng hàng ngàn giáo dân ly khai nay đã trở lại hiệp thông trong một nhà thờ; cả kinh đô Constantinôpôli mở hội ăn mừng thắng lợi.

Thế nhưng giữa bầu khí hân hoan ấy, có một người kiên quyết không chịu ăn mừng: đó là vị tu sĩ già người Palestine tên là Sôphrôniô, chính là vị Thượng phụ Giêrusalem mà năm năm sau đó sẽ phải đau đớn đứng ra mở cổng giao nộp thành thánh cho khalip Umar như đầu chương 55 đã kể. Ngay lúc ấy, thầy tu Sôphrôniô đã đích thân tìm đến gặp Thượng phụ Cyrô tại Alêxanđria, rồi lại lặn lội lên tận kinh đô gặp Thượng phụ Sergiô để thẳng thắn cảnh báo hai vị rằng công thức thỏa hiệp kia đã làm sai lạc chân lý Tin Mừng. Thấy Sôphrôniô phản đối gay gắt, rồi ngay năm sau lại được bầu làm Thượng phụ Giêrusalem, Thượng phụ Sergiô liền vội vã viết một bức thư gửi sang Rôma để xin ý kiến của Đức Giáo hoàng Hônôriô I.

Năm 634, Đức Giáo hoàng Hônôriô viết thư trả lời. Chưa nắm hết sự phức tạp của cuộc tranh luận bên phương Đông, vị Giáo hoàng khuyên các bên đừng nên đào sâu tranh cãi chuyện “một hoạt động hay hai hoạt động” làm gì cho gây chia rẽ, vì ngài cho rằng chuyện bắt bẻ từ ngữ ấy chỉ là việc của các thầy dạy ngữ pháp mà thôi. Thế nhưng ngay trong bức thư khuyên hòa giải ấy, Đức Hônôriô lại sơ ý viết ra một câu chữ mà về sau sẽ đeo bám tên tuổi ngài mãi mãi trong lịch sử: “Bởi thế, chúng tôi cũng tuyên xưng một ý chí duy nhất của Chúa chúng ta là Đức Giêsu Kitô”. Thực chất, khi viết câu ấy, Đức Hônôriô chỉ muốn diễn tả một ý nghĩa đạo đức rất truyền thống: rằng bên trong con người vô tội của Chúa Giêsu tuyệt đối không hề có cảnh hai ý chí giằng xé, trống đánh xuôi kèn thổi ngược chống đối lại nhau giống như tình trạng yếu đuối vẫn xảy ra nơi những con người tội lỗi chúng ta. Chính Đức Gioan IV, lên ngôi năm 640, đã lên tiếng bảo vệ ý hướng ngay lành của vị tiền nhiệm đã khuất theo đúng nghĩa này, và đa số các nhà thần học ngày nay khi đọc lại văn cảnh bức thư cũng đồng ý như thế. Tuy nhiên, bút sa gà chết: câu chữ “một ý chí” đã nằm trên giấy trắng mực đen, và bốn mươi sáu năm sau, người ta sẽ đem chính bức thư ấy ra đọc lớn tiếng để kết án ngài ngay trước hội trường một công đồng chung.

Năm 638, Hêraclius ban chiếu chỉ tín lý tên Ekthesis, nghĩa là Bản Trình bày Đức tin, dán ngay trên cửa lớn Hagia Sophia, buộc mọi người tuyên xưng Đức Kitô chỉ có một ý chí. Trớ trêu thay, đúng năm ấy Giêrusalem mở cổng đầu hàng quân Ả Rập, và ba năm sau Ai Cập cũng mất nốt. Công thức kia đẻ ra chỉ để giữ các tỉnh miền Đông; giờ các tỉnh đã mất sạch, mà công thức rắc rối thì còn đó, tiếp tục gây sóng gió cho phần còn lại của Giáo hội.

Lời cầu nguyện trong vườn Ghếtsêmani

Giữa lúc các tòa thượng phụ phương Đông đều đã cúi đầu im lặng, tiếng nói mạnh mẽ và sắc bén nhất đứng lên bác bỏ bản chiếu chỉ ấy chính là tiếng nói của đan sĩ Maximô.

Ngài sinh vào khoảng năm 580. Theo bản tiểu sử cổ viết bằng tiếng Hy Lạp, Maximô xuất thân từ một gia đình quý tộc danh giá tại kinh đô Constantinôpôli, học hành uyên bác và từng giữ chức Thư ký trưởng làm việc ngay sát cạnh hoàng đế Hêraclius. Thế nhưng khi mới khoảng ba mươi tuổi, ông đã quyết định từ bỏ mọi vinh hoa phú quý chốn quan trường để bước vào sống đời đan tu khổ hạnh. Khi các đạo quân Ba Tư rồi tiếp đến là quân Ả Rập tràn tới đánh chiếm miền Đông, thầy Maximô phải di tản sang vùng Bắc Phi và dừng chân sinh sống tại thành phố Carthage giữa một cộng đoàn các đan sĩ Hy Lạp tị nạn. Ngài được đánh giá là một trong những bộ óc thần học và tu đức vĩ đại nhất của toàn bộ Giáo hội phương Đông thời cổ đại, tác giả của những trang viết tuyệt đẹp bàn về đời sống cầu nguyện, về đức ái và về ơn gọi của con người được mời gọi nên giống Thiên Chúa.

Để chứng minh thuyết “một ý chí” là sai lầm, toàn bộ lập luận thần học của thánh Maximô xoay quanh một khung cảnh trong Tin Mừng mà bất cứ người tín hữu nào cũng thuộc nằm lòng: cơn hấp hối của Chúa Giêsu trong vườn Cây Dầu. Vào đêm trước ngày chịu chết, giữa vườn Ghếtsêmani tối tăm, Đức Giêsu đã sấp mặt xuống đất trong cơn xao xuyến tột cùng mà cầu nguyện rằng: “Lạy Cha, nếu có thể được, thì xin cho chén này rời khỏi Con; tuy vậy, xin đừng theo ý Con, mà xin theo ý Cha”. Tin Mừng theo thánh Luca cũng ghi lại gần như nguyên văn lời ấy: “Lạy Cha, nếu Cha muốn, xin cất chén này xa Con. Tuy nhiên, xin đừng làm theo ý Con, một làm theo ý Cha”.

Thánh Maximô đặt câu hỏi rất giản dị: Ai đang cầu nguyện trong khu vườn ấy? Nếu như bên trong Đức Kitô chỉ có duy nhất một ý chí thần linh của Thiên Chúa mà thôi, thì lời cầu xin “xin đừng theo ý Con, một theo ý Cha” kia sẽ trở nên hoàn toàn vô nghĩa và đóng kịch, bởi vì ý muốn của Ngôi Con Thiên Chúa và ý muốn của Chúa Cha vốn dĩ là một từ muôn thuở rồi thì làm sao còn có chuyện phân biệt “ý Con” khác với “ý Cha” được nữa? Lời cầu nguyện đẫm mồ hôi máu trong vườn Cây Dầu chỉ thực sự có ý nghĩa chân thật nếu như bên trong Đức Kitô có một ý chí con người thật sự: một ý chí nhân loại lành mạnh biết ghê sợ cái chết, biết run rẩy trước chén đắng khổ hình, nhưng cuối cùng đã dùng sự tự do của con người để hoàn toàn vâng phục và quy hướng trọn vẹn về ý muốn của Chúa Cha. Chính nhờ việc ý chí con người thật của Đức Giêsu đã tự do thưa tiếng “Xin vâng” trong vườn Ghếtsêmani ngày hôm ấy để sửa lại tiếng “Không vâng lời” của ông Ađam năm xưa, mà nhân loại chúng ta mới thực sự được cứu chuộc.

Bởi lẽ, nếu bảo rằng Đức Kitô mặc lấy bản tính nhân loại nhưng lại bị cắt bỏ mất ý chí tự do của con người, thì hóa ra Người chỉ khoác lấy thân xác chúng ta như khoác một cái vỏ rỗng hay một bộ quần áo bên ngoài mà thôi. Các bậc Giáo phụ từ xưa vẫn luôn nhắc đi nhắc lại nguyên tắc vàng ngọc của thánh Grêgôriô thành Nazianzô: “Cái gì nơi con người mà Đức Kitô không đảm nhận lấy, thì cái đó không được Người chữa lành và cứu độ”. Tội lỗi nguyên thủy của loài người vốn bắt đầu từ chính sự sa ngã của ý chí tự do; nếu Con Thiên Chúa làm người mà lại không đảm nhận lấy ý chí con người, thì hóa ra chính phần cốt lõi nhất gây ra tội lỗi của chúng ta vẫn chưa từng được Chúa chạm tới để cứu chữa!

Maximô bảo vệ nhân tính trọn vẹn
Maximô bảo vệ nhân tính trọn vẹn

Tháng Bảy năm 645 ở Carthage, trước viên tổng trấn và đông đảo giám mục Bắc Phi, Maximô tranh luận công khai với cựu Thượng phụ Constantinôpôli là Pyrrhô, người vừa bị phế truất phải trốn sang châu Phi. Cuối buổi, Pyrrhô tâm phục khẩu phục nhận sai, xin theo Maximô sang Rôma rút lại lập trường Độc Ý Chí trước mặt Đức Giáo hoàng. Đáng tiếc là chỉ ít lâu sau, vì áp lực chính trị, ông ta lại đổi ý quay về đường cũ.

Công nghị Latêranô năm 649

Tranh cãi lan rộng, năm 648, hoàng đế trẻ mười tám tuổi Constans II, cháu nội Hêraclius, thử một biện pháp độc đoán khác. Ông gỡ chiếu chỉ năm 638 của ông nội, ban sắc lệnh mới tên Typos, nghĩa là Quy định: mọi người phải câm miệng, cấm nói Đức Kitô có một ý chí hay một hoạt động, cũng cấm nói Người có hai ý chí hay hai hoạt động! Ai còn bàn thì: giám mục, giáo sĩ bị phế truất; đan sĩ bị tuyệt thông, đuổi khỏi tu viện; quan chức, quân nhân bị tước chức; thường dân bị tịch thu tài sản, đánh roi, đày biệt xứ. Nhà vua muốn có hòa bình bằng cách bắt tất cả im lặng.

Thế nhưng tại Rôma, vị Giáo hoàng vừa mới đắc cử là Đức Martinô I đã kiên quyết không chịu giữ im lặng trước chân lý. Ngài đăng quang Giáo hoàng vào tháng Bảy năm 649 mà không thèm chờ giấy phê chuẩn của hoàng đế ở Constantinôpôli như lệ thường, và chỉ ba tháng sau đó, vào tháng Mười năm 649, ngài đã triệu tập một công nghị lớn tại Vương cung thánh đường Latêranô quy tụ hơn một trăm giám mục khắp miền Tây. Đan sĩ Maximô cùng nhóm các tu sĩ Hy Lạp đang cư ngụ tại Rôma đã trực tiếp tham gia hỗ trợ soạn thảo các văn kiện thần học cho hội nghị này. Bất chấp lệnh cấm của triều đình, Công nghị Latêranô đã long trọng tuyên bố: Đức Giêsu Kitô có trọn vẹn hai ý chí tự nhiên và hai hoạt động tự nhiên, thần linh và nhân loại, kết hợp hài hòa với nhau trong một Ngôi Vị duy nhất của Ngôi Lời. Công nghị còn thẳng thắn lên án cả Ekthesis của cố hoàng đế Hêraclius lẫn Typos của hoàng đế đương triều trong hai mươi điều khoản, rồi Đức Martinô cho chép gửi các giám mục cả Đông lẫn Tây.

Latêranô năm 649
Latêranô năm 649

Vị Giáo hoàng tù nhân nơi bán đảo Crimea

Constans II coi việc ấy là khiêu khích không thể dung thứ.

Ngày 17 tháng Sáu năm 653, viên tổng trấn đại diện hoàng đế tại Ravenna đã dẫn quân lính tiến vào thành Rôma, ập thẳng vào bên trong Vương cung thánh đường Latêranô để bắt giữ Đức Giáo hoàng Martinô I, lúc ấy đang bị bệnh gút hành hạ phải nằm liệt trên giường đặt ngay trước bàn thờ. Giữa đêm khuya, vị Giáo hoàng già yếu bị quân lính khiêng thẳng từ giường bệnh đưa xuống một chiếc thuyền đang neo sẵn trên sông Tibrê để giải về phương Đông. Chuyến hải hành áp giải khắc nghiệt ấy kéo dài ròng rã hơn một năm trời, trong đó con tàu đã dừng lại giam lỏng ngài suốt gần một năm trên hòn đảo Naxos giữa biển Aegea. Trong suốt cuộc hành trình, vị cha chung mắc bệnh kiết lỵ nặng, không hề được phép tắm rửa và nhiều ngày liền hầu như không được cho ăn thức ăn bình thường.

Mãi đến tháng Chín năm 654, con tàu áp giải mới cập bến kinh đô Constantinôpôli. Quân lính cứ thế vứt chiếc cáng có vị Giáo hoàng đang nằm liệt ở ngay ngoài cầu cảng suốt cả một ngày từ sáng đến chiều để cho đám đông dân kinh đô kéo đến chỉ trỏ và buông lời nhục mạ. Sau ba tháng giam biệt lập trong ngục lạnh, tháng Mười Hai năm ấy, ngài bị khiêng ra trước Thượng viện để xét xử, nhưng nhà cầm quyền khôn ngoan không hề khép ngài vào tội danh tôn giáo, mà vu cho ngài tội phản quốc, cấu kết âm mưu lật đổ hoàng đế với một viên tướng phản loạn. Họ dàn dựng sẵn hàng chục nhân chứng giả bước lên thề độc khai man để buộc tội ngài; còn khi Đức Martinô cố gắng lên tiếng giải thích về bản chất cuộc tranh luận đức tin tại Công nghị Latêranô, viên quan chánh án lập tức đập bàn ngắt lời: “Ở đây chúng ta đang xét xử tội phản quốc chứ không ai bàn chuyện đức tin tôn giáo của ông!”

Tòa tuyên án tử hình Đức Giáo hoàng. Ngay giữa sân lớn trước mặt đám đông và hoàng đế đang đứng nhìn từ bao lơn, bọn lý hình tiến tới xé rách toạc tấm áo giám mục trên người ngài, đóng một chiếc vòng sắt nặng vào cổ rồi lôi xềnh xệch cụ già bị bệnh đi diễu qua khắp các con phố của kinh đô với một tên đao phủ vác thanh gươm lớn đi tuốt phía trước báo hiệu án chém đầu. Thế nhưng đúng hôm sau, vị Thượng phụ của kinh đô là ông Phaolô, một người theo thuyết Độc Ý Chí đang nằm hấp hối trên giường chết, vì sợ mang tiếng giết Giáo hoàng trước tòa Chúa nên đã van xin hoàng đế tha mạng cho Đức Martinô; nhờ vậy bản án tử hình được giảm xuống thành án lưu đày chung thân. Tháng Ba năm 655, Đức Giáo hoàng Martinô bị đưa xuống tàu đày đi biệt xứ tận vùng Chersonêsô nằm trên bán đảo Crimea lạnh giá ở bờ bắc Biển Đen, gần thành phố Sevastopol ngày nay.

Từ nơi lưu đày heo hút ấy, vị Giáo hoàng đã viết những bức thư cuối đời gửi về cho một người bạn mà hôm nay đọc lại vẫn làm chúng ta thắt lòng. Ngài viết rằng ở vùng đất hoang sơ này đang có nạn đói kém trầm trọng; bản thân ngài không có lấy một mẩu bánh mì để ăn, ở đây người ta chỉ nghe nói đến tên gọi bánh mì chứ mắt chẳng thấy bao giờ. Thế nhưng nỗi đau làm trái tim vị mục tử tan nát nhất không phải là cái đói thể xác, mà là sự lạnh nhạt của chính giáo đoàn Rôma quê nhà: ngay khi ngài vẫn còn đang sống nơi đất đày, hàng giáo sĩ tại Rôma vì khuất phục trước sức ép của triều đình đã tiến hành bầu một vị Giáo hoàng mới thay thế ngài, và không một ai ở Rôma dám gửi tiếp tế cho vị cha già dù chỉ là một chút lương thực hay tiền bạc. Trong bức thư cuối cùng, ngài nghẹn ngào viết mà không một lời oán hận: “Tôi thực sự lấy làm ngạc nhiên trước sự dửng dưng quên lãng của những người xưa kia vốn thuộc về đoàn chiên của tôi… Tuy nhiên, tôi vẫn hằng cầu xin Thiên Chúa, nhờ lời chuyển cầu của thánh Phêrô Tông đồ, gìn giữ cho tất cả họ được đứng vững vàng trong đức tin chính thống”. Rồi ngài khép lại bức thư với tâm tình phó thác trọn vẹn của một người đã buông bỏ mọi sự thế gian: “Còn về phần tấm thân xác yếu hèn đáng thương này của tôi, tự chính Chúa sẽ biết cách lo liệu”.

Martinô nơi lưu đày Chersonêsô
Martinô nơi lưu đày Chersonêsô

Ngày 16 tháng Chín năm 655, sau chưa đầy nửa năm chịu cảnh đói rét và bệnh tật tại Crimea, Đức Giáo hoàng Martinô I đã qua đời trong cảnh cô độc. Ngài chính là vị Giáo hoàng cuối cùng trong lịch sử được Hội Thánh tôn vinh tước hiệu Thánh Tử Đạo, với ngày lễ nhớ được cử hành vào ngày 13 tháng Tư hằng năm. Tàn tích thị trấn cổ Chersonêsô, nơi ngài qua đời, hiện vẫn còn bên bờ biển gần thành phố Sevastopol.

Cùng chung số phận với Đức Giáo hoàng Martinô, cụ già đan sĩ Maximô cũng bị lính bắt giải từ Rôma về kinh đô trong cùng năm 653 và bị đưa ra xét xử vào năm 655 như cảnh mở đầu chương sách đã kể. Sau khi bị đày đi giam cầm nhiều năm tại vùng Bizya thuộc xứ Thrace, đến năm 662, vì cụ vẫn kiên quyết không chịu ký vào công thức của triều đình, nhà cầm quyền đã lôi cụ già tám mươi hai tuổi về lại kinh đô xét xử lần thứ hai, dùng dao cắt đứt lưỡi và chặt đứt bàn tay phải của cụ, rồi kéo đi diễu khắp mười hai khu phố của Constantinôpôli trước khi đày sang pháo đài vùng Lazica bên bờ đông Biển Đen, nay thuộc miền tây Gruzia. Thánh nhân qua đời tại đó vào ngày 13 tháng Tám năm 662, và Hội Thánh hoàn vũ cũng cử hành lễ kính nhớ ngài vào đúng ngày 13 tháng Tám hằng năm.

“Thánh Phêrô đã lên tiếng qua miệng Đức Agathô!”

Đàn áp xong, Constans II thấy bất an ở kinh đô, dời triều sang Syracuse trên đảo Sicilia; trên đường đi năm 663, ông ghé Rôma mười hai ngày, lần cuối trong nhiều thế kỷ dân Rôma thấy một hoàng đế Đông Rôma đặt chân tới, và trước khi đi, ông còn cho lột cả ngói đồng mạ vàng trên mái đền Pantheon, lúc ấy đã là nhà thờ Đức Mẹ, chở về nấu lấy đồng! Năm năm sau, năm 668, Constans II bị một gia nhân dùng bình múc nước bằng bạc đập chết trong bồn tắm ở Syracuse. Con ông là Constantinô IV nối ngôi. Thời thế đã đổi: kinh đô vừa vất vả đẩy lui cuộc vây bốn năm của hạm đội Hồi giáo, từ năm 674 đến 678, còn các tỉnh miền Đông không theo Canxêđônia thì đã nằm gọn trong tay các khalip, nên chẳng còn lý do gì giữ công thức “một ý chí” để chiều lòng họ. Chính sách ấy chỉ còn để lại mối bất hòa với Rôma và phương Tây, và Constantinô IV thật lòng muốn hàn gắn.

Năm 678, hoàng đế Constantinô IV chủ động viết một bức thư hết sức nhã nhặn gửi sang Rôma, thỉnh cầu Đức Giáo hoàng cử một phái đoàn đại diện sang kinh đô để cùng hội đàm tìm lại sự hiệp nhất. Khi bức thư tới Rôma, vị Giáo hoàng vừa mới đắc cử là Đức Agathô đã chuẩn bị công việc một cách vô cùng chu đáo và cẩn trọng. Ngài truyền lệnh cho các giám mục trên khắp cõi phương Tây, từ nước Ý, xứ Gaul cho đến tận đảo Anh xa xôi, hãy mở các công nghị địa phương rồi quy tụ về Rôma vào mùa xuân năm 680 để cùng đặt bút ký vào một bản tuyên xưng đức tin chung. Sau đó, Đức Giáo hoàng Agathô cử một phái đoàn đại sứ sang kinh đô Constantinôpôli, mang theo văn kiện của hội nghị phương Tây cùng một bức thư giáo huấn dài do chính tay ngài biên soạn giải thích rõ ràng tín lý về hai ý chí nơi Đức Kitô.

Phái đoàn mang thư Agathô
Phái đoàn mang thư Agathô

Ngày 7 tháng Mười Một năm 680, Công đồng chung thứ sáu trong lịch sử Giáo hội, tức Công đồng Constantinôpôli III, đã chính thức khai mạc bên trong một đại sảnh lớn có mái vòm tròn thuộc hoàng cung, nên công đồng này còn được gọi là Công đồng Trullan, nghĩa là “Công đồng sảnh mái vòm”. Chính Constantinô IV chủ tọa phần lớn trong mười tám phiên họp kéo dài mười tháng; lúc khai mạc chỉ hơn bốn mươi giám mục, đến các phiên cuối đã gần một trăm tám mươi.

Khi thư của Đức Agathô được đọc to giữa hội trường, các giám mục phương Đông đồng thanh reo: “Thánh Phêrô đã lên tiếng qua miệng Đức Agathô!”, lặp lại đúng tiếng reo hân hoan “Thánh Phêrô đã lên tiếng qua miệng Đức Lêô!” từng vang dội tại Công đồng Canxêđônia hai trăm ba mươi năm về trước. Chỉ một thượng phụ còn ngoan cố là Makariô thành Antiôkhia: theo biên bản, ông tuyên bố dẫu bị chặt xác từng khúc quăng xuống biển cho cá ăn, ông cũng không nói Đức Kitô có “hai ý chí”. Công đồng phế truất ông ngay tại chỗ.

Tháng Chín năm 681, Công đồng chung Constantinôpôli III đã long trọng công bố định tín chung cuộc: tuyên xưng rằng nơi Đức Giêsu Kitô có trọn vẹn hai ý chí tự nhiên và hai hoạt động tự nhiên, thần linh và nhân loại, kết hợp với nhau “một cách không phân chia, không biến đổi, không tách rời và không lẫn lộn”. Hai ý chí ấy không hề chống nhau: ý chí con người của Đức Kitô luôn đi theo, “không hề chống cự hay giằng co, nhưng hoàn toàn quy phục dưới ý chí thần linh và toàn năng của Người”, một sự vâng phục hoàn toàn tự nguyện và tự do bằng tình yêu chứ không phải bị cưỡng ép.

Để khép lại hồ sơ quá khứ, công đồng cũng tuyên đọc bản án tuyệt thông đích danh những nhân vật từng khởi xướng hoặc ủng hộ lạc giáo Độc Ý Chí trước đây: đứng đầu danh sách bị kết án là bốn vị cựu Thượng phụ Constantinôpôli là Sergiô, Pyrrhô, Phaolô và Phêrô, cựu Thượng phụ Cyrô của Alêxanđria, và, đáng chú ý, cả cố Giáo hoàng Hônôriô I vì lá thư bất cẩn năm 634. Khi văn kiện về Rôma, Đức Lêô II phê chuẩn trọn vẹn, đồng thời nói rõ vì sao Hônôriô bị kết án: không phải vì dạy tà thuyết, mà vì thiếu cảnh giác, buông lỏng, để ngọn lửa lạc giáo lan ra thay vì dập tắt ngay từ đầu như bổn phận người chủ chăn tông truyền. Gần một ngàn hai trăm năm sau, khi Công đồng Vaticanô I năm 1870 bàn định tín về đặc sủng Bất khả ngộ, tức không thể sai lầm khi định tín chính thức, của Đức Giáo hoàng, các nghị phụ lại đem vụ Hônôriô ra mổ xẻ đến từng câu chữ.

Ngọn lửa tranh luận khép lại và những rạn nứt mới

Công đồng Constantinôpôli năm 680–681 đã đặt dấu chấm hết cho chuỗi những cuộc tranh luận thần học vĩ đại xoay quanh mầu nhiệm ngôi vị Đức Kitô trong suốt thời kỳ cổ đại. Trải qua ba trăm năm mươi năm ròng rã, tính từ Công đồng Nicêa năm 325 cho đến Công đồng Constantinôpôli III năm 681, Hội Thánh đã kiên trì quay trở lại chiêm ngắm và trả lời cho cùng một câu hỏi cốt lõi mà chính Chúa từng hỏi các môn đệ: “Còn anh em, anh em bảo Thầy là ai?” Và qua từng công đồng, câu trả lời đức tin đã hiện lên ngày một trọn vẹn, sáng rõ: Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa thật và là con người thật, chỉ có một Ngôi Vị duy nhất nhưng mang trọn hai bản tính và hai ý chí. Ngôi Lời đã làm người thật sự như chúng ta trong mọi sự ngoại trừ tội lỗi: Người biết mệt mỏi, biết đói khát, biết rơi nước mắt khóc thương bạn hữu, biết xao xuyến sợ hãi trước cái chết trong vườn Cây Dầu, và bằng chính ý chí tự do của một con người, Người đã tự nguyện chọn bước đi cho đến tận cùng trên đồi Canvê vì yêu thương nhân loại.

Dù thầy tu Maximô và Đức Giáo hoàng Martinô không được nhắc tên trực tiếp trong văn kiện của công đồng năm 681, vì triều đình không muốn muối mặt thừa nhận chính cha ông mình đã giết oan các ngài hai mươi năm trước, nhưng toàn bộ tín điều mà công đồng tuyên bố chính là chiến thắng trọn vẹn thuộc về đức tin mà hai vị anh hùng đã đổi bằng máu, bằng chiếc lưỡi và bàn tay bị chặt của mình để bảo vệ. Rôma và Constantinôpôli chính thức khôi phục lại sự hiệp thông trọn vẹn, và con cái Chúa khắp nơi đều thở phào vui mừng như sau một cuộc chia ly đằng đẵng.

Nối lại hiệp thông
Nối lại hiệp thông

Thế nhưng niềm vui hòa hợp giữa Đông và Tây ấy lại chẳng kéo dài được bao lâu. Chỉ mười một năm sau, vào năm 692, vị hoàng đế trẻ tuổi đầy tham vọng là Justinianô II, con trai của Constantinô IV, đã tự ý triệu tập một công đồng khác gồm các giám mục phương Đông họp ngay tại chính đại sảnh mái vòm của hoàng cung để ban hành một bộ gồm 102 điều khoản giáo luật bổ sung cho hai công đồng chung trước đó. Vì thế hội nghị này thường được gọi là Công đồng Quinisext, nghĩa là “Công đồng bổ sung cho Công đồng thứ năm và thứ sáu”. Rắc rối nằm ở chỗ nhiều điều luật kỷ luật được các giám mục phương Đông thông qua tại đây lại trực tiếp phê phán và đi ngược lại các tập tục cổ truyền của Giáo hội Rôma và phương Tây: chẳng hạn như công đồng này cho phép các người nam đã lập gia đình trước khi chịu chức phó tế và linh mục được tiếp tục chung sống vợ chồng sau khi chịu chức, trái với luật độc thân tuyệt đối của phương Tây, đồng thời lên án tập tục ăn chay vào các ngày thứ Bảy trong Mùa Chay của giáo dân Rôma và đe dọa vạ tuyệt thông cho ai làm trái! Trong số 102 điều luật ấy cũng có một quy định về nghệ thuật rất đáng chú ý là điều 82: ra lệnh từ nay các họa sĩ không được phép vẽ hình ảnh Chúa Kitô dưới biểu tượng một con Chiên Con như xưa nữa, mà bắt buộc phải vẽ trực diện khuôn mặt con người thật của Đức Giêsu Kitô, nhằm khẳng định rằng Ngôi Lời đã thực sự nhập thể làm người. Thật không ai ngờ rằng chỉ hơn ba mươi năm sau ngày ban hành điều luật bắt phải vẽ hình Chúa ấy, việc vẽ chân dung Đức Kitô dưới hình dáng con người lại bị một vị hoàng đế khác tại chính kinh đô Constantinôpôli này ra lệnh cấm ngặt và đem đập phá sạch!

Khi Justinianô II cho đóng tập các điều luật năm 692 gửi sang Rôma, chừa sẵn dòng trống ở trang đầu cho Giáo hoàng ký, Đức Sergiô I, người gốc Syria sinh ở Sicilia, thẳng thừng nói thà chết chứ không ký những điều xúc phạm truyền thống Rôma. Nổi giận, hoàng đế sai viên chỉ huy cận vệ tàn bạo tên Zacharia dẫn lính sang bắt trói Giáo hoàng giải về kinh, y như vụ Đức Martinô I bốn mươi năm trước. Nhưng thời thế đã khác: nghe tin, quân đồn trú ở Ravenna và khắp miền trung nước Ý cùng dân chúng cầm vũ khí kéo về vây dinh Latêranô để bảo vệ cha chung! Sách Tiểu sử các Giáo hoàng ghi cảnh bi hài hôm ấy: Zacharia khiếp đảm trước binh sĩ và dân Ý đòi xé xác mình, chạy trốn vào tận phòng ngủ Giáo hoàng, chui xuống gầm giường của chính người hắn định bắt, vừa khóc vừa níu áo xin cứu mạng; rốt cuộc chính Đức Sergiô phải ra bao lơn dịu lời khuyên binh lính hạ vũ khí, mở đường cho viên quan cuốn gói rời Rôma bình an!

Mới bốn mươi năm trước đó, năm 653, một vị Giáo hoàng bị lính hoàng đế vào tận nhà thờ bắt khiêng đi giữa đêm mà không một ai ở nước Ý dám nhúc nhích ngăn cản; thế mà giờ đây, năm 692, chính quân đội và người dân nước Ý đã đồng loạt đứng lên cầm gươm bảo vệ Đức Giáo hoàng trước mặt người của hoàng đế phương Đông. Trên giấy tờ hành chính, thành Rôma lúc ấy vẫn còn là một thành phố trực thuộc đế quốc của hoàng đế tại Constantinôpôli; nhưng trong thực tế, trái tim và lòng trung thành của người dân Rôma đã hoàn toàn thuộc về một nơi khác.

Trên giấy tờ hành chính, thành Rôma lúc ấy vẫn còn là một thành phố trực thuộc đế quốc của hoàng đế tại Constantinôpôli; nhưng trong thực tế, trái tim và lòng trung thành của người dân Rôma đã hoàn toàn thuộc về một nơi khác.

Chương 56 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…tuy vậy, xin đừng theo ý Con, mà xin theo ý Cha”

Lc 22,42
Năm 653 Giáo hoàng Martinô bị giải từ Rôma về Constantinôpôli rồi đày đến Chersonêsô. Nét đứt chỉ hướng đi, qua đảo Naxos.

Những người trong chương

  • Maximô Hiển Tu · Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 13 tháng Tám, đúng ngày ngài qua đời năm 662 ở đồn lũy Lazica, nay thuộc miền tây Gruzia, sau khi bị cắt lưỡi và chặt tay phải.
  • Martinô I · Vị Giáo hoàng cuối cùng được kính là thánh tử đạo, lễ ngày 13 tháng Tư. Ngài qua đời ở Chersonêsô, Crimea, năm 655.
  • Hônôriô I · Bức thư “một ý chí” năm 634 của ngài vẫn được mổ xẻ từng chữ, ngay cả ở Công đồng Vaticanô I năm 1870.

Nơi ấy hôm nay

  • Chersonêsô ở bờ Biển Đen, gần Sevastopol. Tàn tích thành cổ nơi Giáo hoàng Martinô qua đời vẫn còn thấy được bên bờ biển.
  • Latêranô là nhà thờ chính tòa của Rôma. Năm 649, Giáo hoàng Martinô họp công nghị ở đây, và năm 653 lính của hoàng đế bắt ngài ngay trước bàn thờ.

Muốn đọc thêm

Mt 26,36-44 · Lc 22,39-46 · Thư của Giáo hoàng Martinô I từ Chersonêsô · Tiểu sử Maximô, bản Hy Lạp cổ · Sách các Giáo hoàng · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 57

Theo con đường tơ lụa đến Trường An: hạt giống Tin Mừng nơi kinh đô nhà Đường

Phiến đá khổng lồ đào được gần Tây An năm 1625 đã kể gì về đạo Chúa ở Trung Hoa?

Khoảng 25 phút đọc