Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 57

Kiểm chứng chương 57: Theo con đường tơ lụa đến Trường An

Đọc xong chương 57, chắc bạn sẽ tự hỏi: làm sao biết một đoàn tu sĩ Kitô giáo đã bước vào kinh đô Trung Hoa năm 635, tấm bia Tây An thật sự ghi những gì, và các Kitô hữu xưa của Ấn Độ có phải chỉ là truyền thuyết. Chương theo chân Hội Thánh Phương Đông, Hội Thánh Kitô giáo của đế quốc Ba Tư, đã đi dọc các con đường buôn bán đến tận Trung Hoa và Ấn Độ. Nguồn của chương có một điểm đặc biệt: bằng chứng chính là một tấm bia đá còn đứng đến hôm nay ở Tây An, cùng những bản kinh tìm được trong một hang đá ở Đôn Hoàng và các mảnh sách ở Turfan. Ngoài ra còn các văn bản của chính Hội Thánh Phương Đông, cuốn sách của một thương nhân Alêxanđria thế kỷ VI, và các sử liệu Trung Hoa. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra, và nói rõ chỗ nào các học giả còn tranh luận.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Tấm bia Tây An

Năm tìm thấy. Các nguồn ghi năm 1623 hoặc 1625. Tin về tấm bia đến châu Âu chủ yếu qua các linh mục Dòng Tên: cha Álvaro Semedo, người đã tận mắt xem phiến đá, và cha Nicolas Trigault, người mang tin cùng một bản chép nội dung về châu Âu. Chương viết “khoảng năm 1625”, nằm gọn trong khoảng các nguồn ghi.

Hình dáng. Bia cao chừng hai mét tám mươi, tức “gần ba mét” như chương viết. Đầu bia chạm rồng, ở giữa là hình thánh giá mọc lên từ đám mây và một đóa sen. Thân bia có khoảng một ngàn bảy trăm năm mươi chữ Hán, cùng những dòng chữ Syria ở chân bia và hai bên mép. Tiếng Syria là người anh em họ gần của tiếng Aram mà Đức Giêsu nói. Chương tả đúng như vậy.

Tên bia. Đại Tần Cảnh giáo lưu hành Trung Quốc bi, chương dịch là “Bia ghi việc đạo Cảnh từ Đại Tần truyền vào Trung Hoa”. Đại Tần là tên người Trung Hoa gọi thế giới Rôma và vùng Syria. Cảnh giáo, “đạo Ánh Sáng”, là tên người Trung Hoa đặt cho Kitô giáo, từ chữ cảnh nghĩa là “sáng rỡ”.

Nội dung. Bia kể việc Thiên Chúa tạo dựng, sự sa ngã, Đấng Mêsia sinh bởi trinh nữ, phép rửa bằng nước, việc họp nhau thờ phượng mỗi bảy ngày, hàng giáo sĩ không nuôi tôi tớ, rồi kể lịch sử của đạo ở Trung Hoa từ năm 635. Chương tóm đúng.

Ngày dựng. Bia tự ghi: năm thứ hai niên hiệu Kiến Trung đời vua Đức Tông nhà Đường, tức năm 781. Dòng chữ Syria ghi cùng ngày ấy theo kỷ nguyên Hy Lạp, năm 1092, và nêu tên thượng phụ Hnanisho II. Bạn có thể tra điều này trong các bản mô tả quen thuộc về tấm bia, chẳng hạn bài “Nestorian Stele” trên Wikipedia.

Voltaire nghi là đồ giả. Đúng. Ở thế kỷ XVIII, Voltaire và một số người khác cho rằng các linh mục Dòng Tên làm giả tấm bia để chứng tỏ Kitô giáo đã có từ xưa ở Trung Hoa. Ngày nay không học giả nghiêm túc nào còn nghi ngờ, nhất là sau khi người ta tìm thêm các văn bản khác của Hội Thánh Phương Đông ở Đôn Hoàng, và năm 2006 tìm được ở Lạc Dương một cột đá khắc kinh nguyện Kitô giáo.

Rừng Bia ở Tây An. Năm 1907, nhà thám hiểm Đan Mạch Frits Holm tìm cách mua phiến đá để chở ra nước ngoài. Thay vì thế, nó được dời vào Bảo tàng Rừng Bia (Bi Lâm) trong thành phố. Hiện nó nằm trong danh sách các hiện vật Trung Quốc cấm đưa ra nước ngoài trưng bày, và khách vẫn đến xem được tận nơi.

Hội Thánh bên kia biên giới

Seleucia-Ctesiphon. Kinh đô của Ba Tư nhà Sassanid, bên sông Tigris, cách Bátđa ngày nay chừng ba mươi lăm cây số về phía đông nam. Giám mục ở đây đứng đầu Hội Thánh Phương Đông, về sau mang tước Catholicos.

Cuộc bách hại của Shapur II. Giám mục Simêon bar Sabbae bị giết vào ngày thứ Sáu Tuần Thánh, cùng nhiều giáo sĩ. Chương ghi năm 344 và nói khoảng một trăm giáo sĩ; các nguồn còn ghi năm 341, nên bạn cứ hiểu đó là một mốc gần đúng. Nguồn là Công vụ các Thánh Tử đạo Ba Tư viết bằng tiếng Syria, và sử gia Sôzômênô, người viết ở Constantinôpôli (Lịch sử Hội Thánh, quyển II, các chương 9 đến 14). Theo Sôzômênô, Simêon từ chối thu khoản thuế gấp đôi đánh trên người Kitô hữu, và người ta biết tên mười sáu ngàn vị tử đạo. Cuộc bách hại kéo dài gần bốn mươi năm, từ khoảng năm 340 đến 379.

Chương viết rằng số người chết rất có thể nhiều hơn cuộc bách hại lớn cuối cùng trong Đế quốc Rôma. So với ước tính ba đến bốn ngàn người bị xử tử dưới thời Điôclêtianô (xem tư liệu chương 27), con số của Sôzômênô lớn hơn nhiều. Các sử gia ngày nay không chắc con số mười sáu ngàn là chính xác, nhưng đều đồng ý đây là một cuộc bách hại rất dài và rất nặng.

Vì sao bị bách hại. Vua Ba Tư nghi các Kitô hữu theo phe Rôma, nhất là từ khi Constantinô theo đạo và tự coi mình là người che chở Kitô hữu khắp nơi. Êusêbiô chép lại một lá thư Constantinô gửi vua Shapur II, xin ông đối xử tử tế với Kitô hữu trong nước (Cuộc đời Constantinô, quyển IV, các chương 9 đến 13). Các sử gia nghĩ rằng chính một lá thư như thế càng làm nhà vua thêm nghi ngờ. Quốc giáo của Ba Tư là đạo Zoroaster, tôn kính lửa và mặt trời.

Các công nghị năm 410 và 424. Công nghị năm 410 dưới quyền Catholicos Isaac đã sắp đặt Hội Thánh Ba Tư và chấp nhận Kinh Tin Kính Nicêa. Công nghị năm 424 của Catholicos Dađisô ở Markabta tuyên bố rằng giám mục của họ không bị kêu lên trước “các giáo phụ phương Tây”. Cả hai văn kiện còn giữ trong bộ Synodicon Orientale.

Hội Thánh Phương Đông và Êphêsô: xem tư liệu chương 47. Họ gọi Thêôđôrô thành Mopsuestia là “Nhà Chú giải”; đó cũng là vị thầy mà chương 34 nhắc đến. Chương nói đúng rằng cái tên “Nestôriô” là do đối thủ đặt cho họ.

Tuyên ngôn chung năm 1994: xem tư liệu chương 47.

Trường học ở Nisibis

Việc đóng cửa trường Edessa năm 489. Hoàng đế Zênô ra lệnh. Thầy Narsai đã sang Nisibis từ trước, khoảng năm 471, và lập lại trường ở đó. Nisibis từng là thành của Rôma, cho đến khi hoàng đế Giôviô nhượng cho Ba Tư năm 363 (Ammianus Marcellinus, quyển 25, đoạn 7; Zosimus). Phó tế Êphrem đã dạy ở Nisibis trước năm ấy. Ngài được gọi là “cây đàn hạc của Thánh Thần”, và Hội Thánh mừng lễ nhớ ngài ngày 9 tháng Sáu.

Tám trăm học viên. Con số này có trong sách lịch sử của Barhađbeshabba, viết vào cuối thế kỷ VI. Quy chế của trường, soạn năm 496 và viết lại năm 590, còn giữ được. Chúng cho thấy học viên sống như đan sĩ, học Kinh Thánh và thuộc lòng các Thánh vịnh. Trường cũng dạy y khoa. Chương tả đúng.

Giám mục ở Merv, Hêrat, Samarkand. Merv có giám mục từ đầu thế kỷ V (tên giám mục Merv có trong biên bản công nghị năm 424). Hêrat có giám mục từ thế kỷ V hoặc VI. Samarkand có giám mục muộn hơn, khoảng thế kỷ VII đến VIII. Chương kể theo đúng thứ tự ấy.

Những người dịch sách ở ốc đảo

Tên “Con đường Tơ lụa”. Do nhà địa lý người Đức Ferdinand von Richthofen đặt năm 1877 (Seidenstraße). Chương nói đúng: đó là cái tên của người đời sau.

Sa mạc Taklamakan. Cách giải thích tên này là “vào là không ra” là cách hiểu dân gian phổ biến. Các nhà ngôn ngữ học không chắc nghĩa gốc của nó.

Tơ lụa và Giustinianô. Prôcôpiô kể (Chiến tranh, quyển 8, chương 17) rằng khoảng năm 552, mấy tu sĩ mang trứng tằm giấu trong những cây gậy rỗng về dâng hoàng đế Giustinianô.

Turfan. Các đoàn khảo cổ Đức do Albert Grünwedel và Albert von Le Coq dẫn đầu, trong những năm 1902 đến 1914, đã tìm ở Bulayiq gần Turfan hàng trăm mảnh sách Kitô giáo bằng tiếng Syria, Sogdia và Turk cổ (Uyghur), nằm trong tàn tích một đan viện. Ở Khocho gần đó, họ thấy một bức tranh tường có lẽ vẽ cuộc rước lá ngày Chúa nhật Lễ Lá. Phần lớn nay ở Berlin. Chương kể đúng; riêng việc nhận ra đó là cảnh Lễ Lá là một suy đoán hợp lý, chưa phải điều chắc chắn.

A-la-bổn đến Trường An

Năm 635. Đời vua Thái Tông nhà Đường. Bia ghi người cầm đầu đoàn là A-la-bổn. Tên này có lẽ phiên âm từ một tên Syria; các nhà nghiên cứu đoán là Abraham hoặc một tên khác. Trường An khi ấy là một lưới khu phố có tường bao, với có lẽ một triệu dân.

Tể tướng Phòng Huyền Linh ra đón ở ngoại ô phía tây. Bia kể như vậy. Phòng Huyền Linh là một tể tướng nổi tiếng thời Thái Tông. Chính Thái Tông cũng đón nhà sư hành hương Huyền Trang năm 645 và yêu cầu ông dịch kinh (theo Cựu Đường thư).

Dịch sách trong thư viện hoàng gia: bia kể.

Chiếu chỉ năm 638. Bia chép lại, và văn bản chiếu cũng có trong Đường hội yếu, một bộ sưu tập thời Tống chép các văn bản triều Đường. Câu chương trích, “Đạo không có tên cố định, thánh nhân không có hình thể cố định. Tùy nơi mà lập giáo, để cứu độ muôn dân… Nên cho truyền bá khắp thiên hạ”, theo sát phần đầu của chiếu trong nguyên văn chữ Hán.

Đan viện ở phường Nghĩa Ninh, hai mươi mốt tu sĩ: bia và Đường hội yếu. Lúc đầu nơi ấy gọi là “chùa Ba Tư”. Năm 745, vua Huyền Tông đổi tên các chùa này thành “chùa Đại Tần”, vì đạo ấy đến từ Đại Tần chứ không phải từ Ba Tư.

Những chữ họ chọn. “A-la-ha” phiên âm chữ Syria Alaha, nghĩa là Thiên Chúa. “Di-thi-ha” phiên âm Mshiha, Đấng Mêsia. “Tịnh Phong”, “làn gió trong sạch”, chỉ Chúa Thánh Thần. Các chữ này có trên bia và trong các văn bản Đôn Hoàng.

Hang Đôn Hoàng. Năm 1900, đạo sĩ Vương Viên Lục tìm thấy hang số 17 trong quần thể Mạc Cao Quật ở Đôn Hoàng, bị bít kín từ khoảng đầu thế kỷ XI và chứa hàng chục ngàn bản thảo chép tay. Các nhà thám hiểm nước ngoài về sau mang đi nhiều bản (Stein năm 1907, Pelliot năm 1908). Trong số đó có vài văn bản Kitô giáo bằng chữ Hán, chẳng hạn một bài thánh ca ngợi khen Ba Ngôi, khá giống kinh Vinh Danh. Bạn nên biết rằng một số bản được rao là “văn bản Kitô giáo Đôn Hoàng” xuất hiện trên thị trường đồ cổ đầu thế kỷ XX đã bị các nhà nghiên cứu chứng minh là đồ giả. Những bản được nhìn nhận là thật thì không nhiều. Tên “Kinh Giêsu” (Jesus Sutras) do Martin Palmer đặt trong một cuốn sách năm 2001, và nhiều học giả không đồng ý với một số cách dịch trong sách ấy.

Cảnh Tịnh và nhà sư Ấn Độ. Vị tu sĩ soạn bài văn trên bia ký tên Cảnh Tịnh, tên Syria là Adam. Một danh mục kinh Phật soạn năm 800, bộ Trinh Nguyên tân định Thích giáo mục lục, ghi rằng Cảnh Tịnh từng cùng nhà sư Bát-nhã (Prajña) người Kế Tân dịch một bộ kinh Phật từ một thứ tiếng nước ngoài, và vua Đức Tông phán rằng hai đạo khác nhau, mỗi bên nên giữ kinh sách của mình. Chương kể đúng.

Câu hỏi về việc mượn chữ. Cuộc tranh cãi Lễ nghi ở Trung Hoa và Việt Nam thế kỷ XVII được kể ở chương 108.

Tấm bia năm 781

Những lúc bị công kích, những lúc được ban chân dung. Bia kể rằng vào thời Võ Tắc Thiên và những năm đầu thời Huyền Tông, đạo bị các sư và đạo sĩ công kích; rồi Huyền Tông cho đặt chân dung năm vị tiên đế trong ngôi chùa.

Y Tư. Bia ca ngợi ông là người làm việc trong quân đội của tướng Quách Tử Nghi, người đã giúp nhà Đường lấy lại kinh đô sau cuộc nổi loạn của An Lộc Sơn vào những năm 750. Mỗi năm ông mở tiệc đãi tu sĩ từ bốn phương. Câu chương trích, “Người đói đến thì được ăn, người lạnh đến thì được mặc, người bệnh được chữa lành, người chết được chôn cất trong bình an”, là lời bia, chương dịch theo ý.

Khoảng bảy mươi tên giáo sĩ: đúng, bằng cả chữ Syria lẫn chữ Hán.

An Nam. Thời ấy miền bắc Việt Nam ngày nay thuộc nhà Đường, gọi là An Nam đô hộ phủ, lập năm 679, tên có nghĩa là “Miền Nam Bình Yên”. Từ Tây An đến Hà Nội khoảng hai ngàn cây số theo những con đường thời ấy, như chương đã ghi. Chương nói đúng rằng không tài liệu nào cho biết có tu sĩ Cảnh giáo nào đi xuống phương nam. Đó là một câu thật thà, không thêm chuyện.

Bên bờ biển hồ tiêu

Truyền thống thánh Tôma: xem tư liệu chương 20. Lễ thánh Tôma là ngày 3 tháng Bảy. Chương nói đúng rằng các sử gia không thể chứng minh cũng không thể bác bỏ truyền thống ấy. Pliniô Già đã than rằng vàng của Rôma chảy cạn sang Ấn Độ (Lịch sử tự nhiên, 6.26 và 12.84).

Côsma, “người đi Ấn Độ”. Côsma Indicopleustes, thương nhân Alêxanđria về sau đi tu, viết cuốn Địa dư Kitô giáo khoảng năm 550. Ở quyển III, ông kể có Kitô hữu ở Taprobane (Sri Lanka), có Kitô hữu ở xứ Male nơi hồ tiêu mọc, và ở Kalliana có một giám mục được đặt từ Ba Tư. Kalliana thường được hiểu là Kalyan, gần Mumbai ngày nay. Chương kể đúng. Cuốn sách còn nổi tiếng vì Côsma cố chứng minh Trái Đất phẳng, có hình dạng Lều Hội Ngộ.

Giám mục từ Ba Tư, phụng vụ bằng tiếng Syria. Đúng, và điều này kéo dài đến khi người Bồ Đào Nha đến năm 1498 và cả về sau.

Các bảng đồng năm 849. Gọi là các bảng đồng Tharisapalli, ghi việc một vị cai trị địa phương ban đất và quyền lợi cho nhà thờ của các thương nhân Kitô hữu ở Quilon (Kollam). Bảng còn được giữ ở Kerala, có chữ ký của các nhân chứng bằng tiếng Ả Rập, Pahlavi và Do Thái-Ba Tư.

Thập giá Ba Tư. Những cây thập giá đá có chim bồ câu sà xuống và chân mọc lên từ đóa sen, như ở nhà thờ trên núi Thánh Tôma gần Chennai (có dòng chữ Pahlavi) và ở Kottayam. Các nhà nghiên cứu đặt chúng khoảng từ thế kỷ VII đến thế kỷ X.

Kitô hữu Thánh Tôma ngày nay. Họ thuộc nhiều Hội Thánh: Công giáo Syro-Malabar (khoảng bốn đến năm triệu tín hữu), Công giáo Syro-Malankara, Chính Thống Malankara, và vài Hội Thánh khác. Chương viết “hàng triệu người”, đúng. Kerala là một trong những nơi có nhiều ơn gọi linh mục và tu sĩ nhất thế giới.

Hạt giống bị vùi

Năm 845. Cuộc diệt Phật năm Hội Xương thứ năm đời Đường Vũ Tông. Cựu Đường thư ghi hơn bốn ngàn sáu trăm ngôi chùa bị phá, hơn hai trăm sáu mươi ngàn tăng ni bị buộc hoàn tục, và hơn ba ngàn tu sĩ Đại Tần (Cảnh giáo) cùng đạo thờ lửa cũng phải hoàn tục. Chương kể đúng các con số.

Tấm bia bị chôn. Không ai biết chắc nó bị chôn lúc nào. Mốc năm 845 là một suy đoán phổ biến, và chương viết “có lẽ”.

Ibn al-Nadim năm 987. Trong cuốn Fihrist (Mục lục), ông kể đã gặp một đan sĩ từ Najran, được Catholicos sai sang Trung Hoa cùng năm người khác, trở về sau bảy năm và nói rằng đạo Kitô ở Trung Hoa đã tàn: tín hữu đã chết, nhà thờ đã đổ nát. Chương kể đúng.

Thời cực thịnh thế kỷ XIII. Dưới thời người Mông Cổ, Hội Thánh Phương Đông có khoảng hai mươi lăm tổng giáo phận, từ Syria đến Bắc Kinh (Khanbalik). Năm 1287, Rabban Sauma, một tu sĩ gốc Uyghur từ Bắc Kinh, còn đi tận Rôma và Paris để gặp giáo hoàng và vua nước Pháp. Chương 78 kể chuyện này.

Timur. Cuối thế kỷ XIV, các cuộc chinh phạt của Timur tàn phá các cộng đoàn Kitô hữu ở Trung Á và Lưỡng Hà.

Hội Thánh Phương Đông ngày nay. Gồm Hội Thánh Assyria Phương Đông, Hội Thánh Cổ Phương Đông, và Hội Thánh Công giáo Canđê, hiệp thông với Rôma từ thế kỷ XVI. Nhiều tín hữu đã phải rời Irắc và Syria trong những năm chiến tranh gần đây.

Năm 781 và châu Âu. Charlemagne được tôn làm hoàng đế năm 800 (chương 59). Các cuộc chiến của ông với người Saxon kéo dài từ năm 772 đến 804 (xem tư liệu chương 50). Phép so sánh của chương là đúng.

Những người trong chương

A-la-bổn, tu sĩ dẫn đầu đoàn đến Trường An năm 635.

Đường Thái Tông (trị vì 626–649). Phòng Huyền Linh, tể tướng của ông.

Cảnh Tịnh (Adam), người soạn bài văn trên bia.

Y Tư, quan chức Kitô hữu, người bảo trợ.

Đường Vũ Tông (trị vì 840–846).

Simêon bar Sabbae, Catholicos, vị tử đạo thế kỷ IV.

Shapur II, vua Ba Tư (309–379).

Narsai, thầy dạy ở Nisibis.

Côsma Indicopleustes, thương nhân rồi tu sĩ ở Alêxanđria.

Ibn al-Nadim, người bán sách và tác giả ở Bátđa.

Voltaire, triết gia Pháp thế kỷ XVIII.

Những nơi trong chương

Tây An (Trường An), tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, nơi có Bảo tàng Rừng Bia. Seleucia-Ctesiphon, gần Bátđa. Edessa, nay là Şanlıurfa. Nisibis, nay là Nusaybin. Merv, ở Turkmenistan. Hêrat, ở Afghanistan. Samarkand, ở Uzbekistan. Turfan, ở Tân Cương. Đôn Hoàng, ở Cam Túc. Kerala, trên bờ biển Malabar của Ấn Độ. Quilon (Kollam). Sri Lanka. An Nam đô hộ phủ.

Đọc thêm

Bản dịch tiếng Anh toàn văn bia Tây An có sẵn trên mạng, đọc chừng hai mươi phút. Đọc nó, bạn sẽ thấy những Kitô hữu đầu tiên ở Trung Hoa đã cố nói về Thiên Chúa bằng tiếng nói của người Trung Hoa như thế nào. Sách tiếng Anh hay: Samuel Hugh Moffett, A History of Christianity in Asia, tập 1; Christoph Baumer, The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity; và Martin Palmer, The Jesus Sutras, cuốn này gợi nhiều suy nghĩ nhưng nên đọc cẩn thận.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 20 (thánh Tôma và Ấn Độ), chương 27 (cuộc bách hại của Điôclêtianô), chương 34 (Thêôđôrô thành Mopsuestia), chương 47 (Nestôriô và Hội Thánh Phương Đông), chương 78 (người Mông Cổ), và chương 108 (cuộc tranh cãi Lễ nghi).

Trở lại chương 57