Chương 57
Thế kỷ IV–X · Từ Lưỡng Hà đến Trung Hoa và Ấn Độ
Vào khoảng năm 1625, tại một vùng quê gần thành Tây An ở miền tây bắc Trung Hoa, mấy người thợ đào móng chạm phải một phiến đá lớn chôn sâu dưới đất. Khi được đào lên, đó là một tấm bia đồ sộ cao gần ba mét: đỉnh bia chạm rồng uốn lượn, chân bia đặt trên lưng một con rùa đá. Ngay chính giữa chóp bia có chạm một cây thánh giá nhỏ vươn lên từ đám mây lành và một đóa hoa sen.
Mặt bia khắc chừng một ngàn bảy trăm năm mươi chữ Hán, còn hai bên mép bia chạy dài những dòng chữ lạ không ai trong vùng đọc nổi. Tiêu đề khắc ở trên cùng: Đại Tần Cảnh giáo lưu hành Trung Quốc bi, có nghĩa là “Bia ghi việc đạo Cảnh từ Đại Tần truyền vào Trung Hoa”. Đại Tần là tên người Trung Hoa thời xưa dùng để chỉ Đế quốc Rôma và những miền đất Syria ở phương tây xa xôi.
Hay tin, các linh mục Dòng Tên đang truyền giáo tại Trung Hoa liền tìm đến. Cha Álvaro Semedo, người Bồ Đào Nha, đã tận mắt xem phiến đá; còn cha Nicolas Trigault, người Pháp, đã sao chép toàn bộ nội dung văn bia để gửi về châu Âu. Đọc từng dòng chữ trên đá, các vị thừa sai sững sờ: tấm bia thuật lại việc Thiên Chúa dựng nên trời đất muôn loài, việc Đấng Mêsia sinh hạ bởi một trinh nữ, bí tích thanh tẩy bằng nước, cộng đoàn mỗi tuần họp lại thờ phượng một lần, và hàng giáo sĩ sống thanh bần không nuôi tôi tớ. Những dòng chữ lạ chạy dọc hai bên mép bia hóa ra chính là tiếng Syria, ngôn ngữ phụng vụ của các Kitô hữu vùng Lưỡng Hà, rất gần với tiếng Aram mà Chúa Giêsu từng nói. Bia còn ghi rõ năm dựng: năm thứ hai niên hiệu Kiến Trung đời vua Đường Đức Tông, tức năm 781.
Như vậy, từ hơn tám trăm năm trước khi các cha Dòng Tên đặt chân tới đất Trung Hoa, hạt giống Tin Mừng đã nảy mầm ngay tại kinh đô các hoàng đế nhà Đường.
Khi tin tức truyền về châu Âu, nhiều người đã không chịu tin đó là sự thật. Một thế kỷ sau, triết gia Voltaire vẫn khăng khăng gọi tấm bia này là một món đồ giả mạo do chính các cha Dòng Tên dựng nên. Tuy nhiên, ngày nay không còn bất kỳ một nhà sử học hay khảo cổ học nào còn nghi ngờ tính xác thực của tấm bia nữa. Năm 1907, một nhà thám hiểm người Đan Mạch tên là Frits Holm từng tìm cách mua lại phiến đá để chở ra nước ngoài; chính quyền địa phương sợ mất báu vật nên vội dời tấm bia vào trong tường thành. Ngày nay, tấm bia được giữ tại Bảo tàng Rừng Bia, tức Bi Lâm, ở Tây An, được người Trung Hoa coi là quốc bảo, và du khách vẫn đến tận nơi ngắm từng nét chữ ngàn năm. Về sau, giới khảo cổ còn tìm thêm nhiều chứng tích khác, từ những bản thảo ở hang Đôn Hoàng cho đến một cột đá khắc kinh nguyện Kitô giáo được đào lên tại Lạc Dương vào năm 2006.
Để hiểu những người dựng tấm bia năm 781 từ đâu tới, cần trở về với một nhánh Hội Thánh ở phương Đông, một cộng đoàn lớn mà tín hữu Rôma và Constantinôpôli thuở xưa gần như đã quên.
Hội Thánh bên kia biên giới đế quốc
Suốt các chương trước, chúng ta chủ yếu theo Hội Thánh bên trong Đế quốc Rôma. Thế nhưng ngay từ thế kỷ thứ nhất, Tin Mừng đã vượt biên giới phía đông, vào vùng Lưỡng Hà và Đế quốc Ba Tư. Đến thế kỷ thứ IV, một cộng đoàn Kitô hữu đông đảo nói tiếng Syria đã lớn mạnh ở đây, đặt dưới sự lãnh đạo của vị giám mục tại kinh đô Ba Tư là Seleucia-Ctesiphon bên bờ sông Tigris, cách thủ đô Bátđa của Irắc ngày nay chừng ba mươi lăm cây số.
Số phận giáo đoàn phương Đông này lại ngược hẳn với anh em bên trời Tây. Khi các hoàng đế Rôma bách hại thì các vua Ba Tư lại để Kitô hữu sống yên. Thế nhưng, kể từ khi Hoàng đế Constantinô theo đạo Kitô, tình thế tại Ba Tư bỗng đảo ngược hoàn toàn: triều đình Ba Tư bắt đầu sinh lòng ngờ vực rằng mỗi người Kitô hữu sống trong nước đều có thể là một gián điệp ngầm của đối thủ Rôma. Quốc giáo của Ba Tư thời bấy giờ là đạo Zoroaster, tức Bái Hỏa giáo, tôn giáo tôn kính lửa và mặt trời; và giới tư tế của nhà vua chẳng ưa gì một đức tin mới đang lan nhanh. Theo sử gia Êusêbiô, Hoàng đế Constantinô từng viết thư gửi cho vua Ba Tư là Shapur II khuyên nhà vua đối xử tử tế với các tín hữu; nhưng bức thư thiện ý ấy lại càng khiến vua Ba Tư nghi kỵ.
Cuộc chiến tranh kéo dài với Rôma tiêu tốn quá nhiều ngân khố, nên vua Shapur II quyết định trút gánh nặng lên đầu người Kitô hữu bằng sắc lệnh bắt họ phải đóng thuế gấp đôi. Đức Giám mục Simêon bar Sabbae của thành Seleucia-Ctesiphon kiên quyết không chịu thu khoản thuế bất công ấy từ đoàn chiên nghèo. Vào đúng ngày Thứ Sáu Tuần Thánh năm 344, nhà vua cho chém đầu vị giám mục cùng khoảng một trăm giáo sĩ khác. Tác phẩm Công vụ các Thánh Tử đạo Ba Tư viết bằng tiếng Syria vẫn giữ ký ức về ngày hôm ấy. Biến cố này mở đầu một cuộc bách hại kéo dài suốt gần bốn mươi năm ròng rã, từ khoảng năm 340 đến năm 379. Sử gia Sôzômênô ghi nhận rằng người ta biết rõ danh tính của khoảng mười sáu ngàn vị tử đạo trong thời kỳ này. Dù các sử gia hiện đại vẫn còn thận trọng về con số chính xác, nhưng ai cũng đồng ý đó là một cuộc bách hại dai dẳng và khốc liệt, có lẽ số người ngã xuống còn nhiều hơn cả cuộc bách hại cuối cùng bên Đế quốc Rôma.

Để tự bảo vệ sự sống còn của cộng đoàn và chứng minh minh bạch với triều đình rằng mình không hề làm tay sai cho ngoại bang Rôma, vào năm 424, các vị giám mục Ba Tư đã họp một thượng hội đồng. Tại đây, các ngài tuyên bố Giáo hội của mình mang quy chế tự quản, không lệ thuộc vào quyền tài phán của bất kỳ vị giám mục nào ở “phương Tây”, dù vẫn giữ cùng một đức tin tông truyền. Trước đó, vào năm 410, một thượng hội đồng khác đã kiện toàn cơ cấu của Giáo hội Ba Tư và chính thức đón nhận bản Kinh Tin Kính Nicêa. Sử sách gọi nhánh Giáo hội này là Hội Thánh Phương Đông.
Khi Công đồng Chung Êphêsô lên án Nestôriô vào năm 431 như chương 47 đã thuật lại, các giám mục của Hội Thánh Phương Đông không có mặt tham dự và cũng không đón nhận phán quyết ấy. Vị thầy thần học các ngài tôn kính là Thêôđôrô thành Mopsuestia, được các ngài gọi là “Nhà Chú giải”. Chính vì lý do đó mà các Kitô hữu phương Tây thường quen gán cho họ cái tên là “phái Nestôriô”, một danh xưng mà bản thân họ chưa bao giờ tự nhận. Phải đợi đến năm 1994, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II và vị Thượng phụ của Hội Thánh Phương Đông mới cùng nhau ký kết một bản Tuyên ngôn Chung về Đức Kitô, nhìn nhận rằng dẫu cách dùng chữ có khác, cả hai Giáo hội đều cùng tuyên xưng một Đức Giêsu Kitô duy nhất vừa là Thiên Chúa thật vừa là con người thật.
Ngôi trường ở Nisibis
Vào năm 489, Hoàng đế Đông La Mã là Zênô ra lệnh đóng cửa ngôi trường thần học tiếng Syria danh tiếng tại thành Edessa vì ngôi trường này đi theo khuynh hướng thần học của Thêôđôrô. Thầy trò cả trường liền băng qua biên giới sang thành phố Nisibis, một đô thị cổ từng thuộc về Rôma cho đến năm 363, khi Hoàng đế Giôviô buộc phải nhượng lại cho Ba Tư để đổi lấy thỏa thuận rút quân an toàn về nước. Dưới sự dẫn dắt của thầy Narsai, họ dựng lại trường tại đó.
Nisibis vốn đã là một chiếc nôi của văn hóa Kitô giáo Syria. Thánh phó tế Êphrem, bậc thi sĩ thần học vĩ đại được Giáo hội tôn tặng danh hiệu “Cây đàn hạc của Chúa Thánh Thần” nhờ những bài thánh thi tuyệt mỹ, từng giảng dạy tại đây và chỉ rời đi khi thành phố rơi vào tay người Ba Tư năm 363. Hội Thánh mừng lễ nhớ ngài vào ngày 9 tháng Sáu hằng năm.
Thời hưng thịnh nhất, trường Nisibis có khoảng tám trăm học viên. Bản nội quy chi tiết của nhà trường, soạn năm 496 và tu chỉnh năm 590, đến nay vẫn còn. Các học viên tại đây sinh hoạt nghiêm ngặt hệt như các đan sĩ: họ miệt mài học hỏi Kinh Thánh, học thuộc lòng các bài Thánh Vịnh, cần mẫn sao chép kinh sách, và nhiều người còn được đào tạo thêm cả nghề y dược chữa bệnh.

Sức truyền giáo của Hội Thánh Phương Đông gắn với bước chân thương nhân và lữ khách. Tín hữu Ba Tư làm thương gia, thầy thuốc, thư ký và thông ngôn trên khắp các con đường buôn bán nối liền vùng Lưỡng Hà với Trung Á và Ấn Độ. Họ đi tới đâu, mang đức tin tới đó, và giáo sĩ đi cùng họ. Đến thế kỷ thứ VI, Hội Thánh Phương Đông đã có các tòa giám mục tại Merv và Hêrat, nay thuộc Turkmenistan và Afghanistan, rồi vươn tới Samarkand bên Uzbekistan ngày nay, và còn tiến xa hơn về phía mặt trời mọc.
Những người dịch sách nơi ốc đảo
Cái tên “Con đường Tơ lụa” mãi đến năm 1877 mới do nhà địa lý người Đức Ferdinand von Richthofen đặt ra. Thực chất, vào thời cổ đại, đó là cả một mạng lưới các lối mòn gập ghềnh của những đoàn lạc đà thồ hàng, nối liền những ốc đảo xanh tươi nằm rải rác giữa biển cát sa mạc với những con đèo núi cao hiểm trở. Từ thành Samarkand tiến về phía đông, các đoàn buôn phải vượt dãy Pamir tuyết phủ rồi men theo rìa sa mạc Taklamakan, vùng đất chết chóc mà người bản địa truyền tai nhau rằng tên gọi của nó có nghĩa là “đã bước vào là không có đường ra”, và mỗi chuyến đi kéo dài nhiều tháng.
Tơ lụa Trung Hoa là mặt hàng xa xỉ quý giá bậc nhất thế giới thời bấy giờ: Đế quốc Rôma phải chi trả bằng những thỏi vàng ròng để mua lụa, và suốt một thời gian dài chỉ duy nhất người Trung Hoa nắm giữ bí quyết nuôi tằm dệt lụa. Sử gia Prôcôpiô kể rằng vào khoảng năm 552, có mấy vị tu sĩ từng sinh sống lâu năm ở phương Đông đã đến yết kiến Hoàng đế Giustinianô và tình nguyện mang giống tằm quý về cho đế quốc: họ đã khéo léo giấu những quả trứng tằm bên trong ruột rỗng của những chiếc gậy hành hương bằng tre rồi mang trót lọt về tận kinh đô Constantinôpôli.
Các đan sĩ nói tiếng Syria cũng theo chân những đoàn lạc đà ấy. Tại các ốc đảo nằm dọc theo tuyến đường, họ dựng lên những ngôi đan viện nhỏ bé để vừa làm trạm dừng chân nghỉ ngơi cho khách lữ hành, vừa bốc thuốc chữa bệnh miễn phí cho dân nghèo bản xứ. Họ còn học ngôn ngữ của các dân tộc mà mình gặp gỡ, như tiếng Sogdia của giới thương nhân vùng Samarkand hay các thổ ngữ của người Turk, rồi dịch sách Thánh Vịnh, các sách Tin Mừng và kinh nguyện phụng vụ sang những thứ tiếng ấy. Đầu thế kỷ XX, khi khai quật tại Turfan, giữa vùng sa mạc Tân Cương ngày nay, các nhà khảo cổ học người Đức đã tìm thấy trong đống đổ nát một đan viện cổ hàng trăm mảnh bản thảo Kitô giáo viết bằng tiếng Syria, tiếng Sogdia và tiếng Turk cổ; và ở di chỉ Khocho gần đó, họ còn phát hiện một bức bích họa nhiều khả năng vẽ cảnh giáo dân cầm cành lá rước lễ Chúa Nhật Lễ Lá. Phần lớn những báu vật này nay ở Berlin.

A-la-bổn vào kinh đô Trường An
Vào năm 635, dưới triều đại của Hoàng đế Đường Thái Tông, một đoàn tu sĩ Kitô giáo đã tới Trường An, kinh đô hoa lệ của triều đại nhà Đường và có lẽ là đô thị lớn nhất thế giới lúc ấy. Vị trưởng đoàn được bia ghi tên là A-la-bổn, tức Alopen: theo lời khắc trên bia, họ đã vượt qua bao núi cao hiểm trở và băng qua những sa mạc mênh mông, trân trọng mang theo các bộ kinh sách thánh thiêng đến dâng lên hoàng đế.
Thành Trường An thời bấy giờ có tới khoảng một triệu cư dân sinh sống cả bên trong lẫn bên ngoài vòng thành, được quy hoạch theo những ô phố vuông vức ngay ngắn như một bàn cờ khổng lồ. Nhà Đường lúc ấy rất cởi mở, đón văn hóa từ khắp bốn phương: chính vua Đường Thái Tông đã đón nhà sư Huyền Trang từ Ấn Độ thỉnh kinh trở về vào năm 645 với hàng trăm bộ kinh tiếng Phạn và giao cho ngài việc dịch. Ngay giữa lòng kinh thành Trường An có đầy đủ các ngôi chùa Phật giáo nguy nga, có miếu thờ lửa của người Ba Tư, và nườm nượp thương nhân từ khắp mọi miền châu Á hội tụ về buôn bán. Văn bia năm 781 ghi lại đầy tự hào rằng nhà vua đã sai vị tể tướng lừng danh là Phòng Huyền Linh dẫn đầu đoàn tùy tùng ra tận vùng ngoại ô phía tây để long trọng đón tiếp các vị khách phương xa, đưa họ vào hoàng cung yết kiến và truyền lệnh tiến hành dịch thuật các bộ kinh sách Kitô giáo ngay bên trong thư viện hoàng gia. Đến năm 638, Hoàng đế Đường Thái Tông ban chiếu cho phép truyền đạo:
“Đạo không có tên cố định, thánh nhân không có hình thể cố định. Tùy nơi mà lập giáo, để cứu độ muôn dân… Nên cho truyền bá khắp thiên hạ.”
Triều đình còn xuất tiền công khố xây một đan viện tại phường Nghĩa Ninh trong kinh thành, nuôi hai mươi mốt tu sĩ.

Người Trung Hoa gọi tôn giáo mới này là Cảnh giáo, nghĩa là “đạo Ánh Sáng”. Các tín hữu tại đây gọi ngôi nhà thờ của mình là “tự”, tức chùa, và gọi các tu sĩ là “tăng”, mượn chữ quen thuộc của nhà Phật. Để người Trung Hoa dễ hiểu mầu nhiệm đức tin, các vị thừa sai mượn thuật ngữ của cả đạo Phật lẫn đạo Lão: Thiên Chúa được gọi là “A-la-ha”, phiên âm trực tiếp từ danh xưng Alaha trong tiếng Syria; Chúa Giêsu được gọi là “Di-thi-ha”, tức Đấng Mêsia; còn Chúa Thánh Thần được gọi bằng một tên đầy chất thơ là “Tịnh Phong”, nghĩa là “làn gió trong sạch”.
Vào năm 1900, bên trong một hang đá bị bít kín tại quần thể hang động Mạc Cao, Đôn Hoàng, một ốc đảo cổ kính nằm bên rìa sa mạc Gobi, một đạo sĩ tên là Vương Viên Lục tình cờ tìm thấy cả một thư viện chứa hàng vạn bản thảo niêm phong từ khoảng năm 1000. Lẫn trong đó có một số kinh nguyện Cảnh giáo bằng chữ Hán, tiêu biểu là một bài thánh thi ca ngợi Ba Ngôi Thiên Chúa mang cấu trúc khá giống với kinh Vinh Danh: đọc lên nghe phảng phất như một bài tán tụng nhà Phật, nhưng nội dung lại tuyên xưng rõ mầu nhiệm Ba Ngôi Thiên Chúa và Đấng Cứu Độ chịu khổ nạn đóng đinh trên thập giá. Một vài “văn bản Kitô giáo Đôn Hoàng” xuất hiện muộn hơn trên thị trường đồ cổ đã bị giới khoa học chứng minh là đồ giả, và các học giả vẫn đang bàn về một số bản dịch cổ.
Việc mạnh dạn mượn ngôn ngữ và khái niệm của nền văn hóa bản địa để diễn tả đức tin là một sáng kiến truyền giáo đầy táo bạo, nhưng đồng thời cũng ẩn chứa nguy cơ dễ bị hòa tan bản sắc. Một thư mục Phật giáo soạn năm 800 ghi rằng Cảnh Tịnh, chính vị linh mục đã soạn bài văn bia năm 781, từng hợp tác cùng với một nhà sư Ấn Độ để dịch một bộ kinh Phật sang chữ Hán, khiến hoàng đế phải quở trách, nhắc hai vị rằng hai tôn giáo khác nhau, mỗi bên hãy giữ kinh sách của mình. Ranh giới giữa việc kể lại Tin Mừng bằng chính ngôn ngữ tâm hồn của một dân tộc với việc để cho Tin Mừng bị hòa tan vào tôn giáo của dân tộc ấy vốn rất mong manh: tám thế kỷ sau, các nhà truyền giáo Dòng Tên tại Trung Hoa, cũng như tại quê hương Việt Nam chúng ta với cha Đắc Lộ, cũng sẽ phải vật lộn với chính bài toán hội nhập văn hóa này, từ việc lựa chọn danh từ nào để gọi Thiên Chúa cho đến việc ứng xử thế nào trước phong tục thờ kính tổ tiên.
Tấm bia năm 781
Trong suốt một trăm năm mươi năm liền, Cảnh giáo luôn nhận được sự che chở và ưu ái của các vị hoàng đế nhà Đường: dẫu đôi lúc vẫn vấp phải sự công kích ghen ghét của một số nhà sư và đạo sĩ bản địa, nhưng nhiều vị hoàng đế vẫn tỏ lòng kính trọng đến mức gửi cả bức chân dung của các vị tiên đế đến treo trang trọng bên trong nhà thờ Cảnh giáo. Đầu năm 781, cộng đoàn Kitô hữu tại Trường An đã dựng tấm bia lớn này ghi lại chặng đường ấy.
Bên cạnh những lời ca ngợi công đức của các hoàng đế nhà Đường, nội dung văn bia còn đặc biệt bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với một vị ân nhân lớn tên là Y Tư. Ông là một quan chức Kitô hữu dưới trướng của danh tướng Quách Tử Nghi, vị anh hùng đã giúp triều đình nhà Đường thu phục lại kinh đô sau loạn An Lộc Sơn những năm 750. Tấm bia ca ngợi ông Y Tư đã rộng tay đem toàn bộ bổng lộc của mình ra để trùng tu các ngôi thánh đường, và hằng năm đều tổ chức những bữa tiệc lớn đón tiếp các tu sĩ từ khắp bốn phương tụ hội về, thực hành trọn vẹn tinh thần bác ái Tin Mừng:
“Người đói đến thì được ăn, người lạnh đến thì được mặc, người bệnh được chữa lành, người chết được chôn cất trong bình an.”

Chân bia và hai cạnh bia khắc tên của khoảng bảy mươi vị giáo sĩ bằng cả chữ Hán lẫn chữ Syria. Một dòng chữ Syria ghi tên vị linh mục soạn văn bia là Adam, tên chữ Hán là Cảnh Tịnh, ghi niên đại theo kỷ nguyên Hy Lạp là năm 1092, tức năm 781 sau Công nguyên, và nêu tên vị Thượng phụ của Hội Thánh Phương Đông ở Lưỡng Hà lúc ấy là Đức Hnanisho II. Điều ấy cho thấy giáo đoàn Trường An vẫn hiệp thông với tòa thượng phụ cội nguồn của mình.
Cũng thời ấy, cách kinh đô Trường An chừng hai ngàn cây số đường bộ xuôi về phía nam, vùng đất miền bắc nước ta vẫn đang nằm dưới sự cai trị của nhà Đường với tên gọi là An Nam đô hộ phủ, nghĩa là “Miền Nam Bình Yên”; và đến nay không tư liệu nào cho biết có tu sĩ Cảnh giáo nào từng đến miền đất phương nam này.
Bên bờ biển hồ tiêu
Xuôi về phương nam, bên kia đại dương, Hội Thánh Phương Đông còn gắn bó với một giáo đoàn cổ kính khác.
Dọc bờ biển Malabar ở miền tây nam Ấn Độ, nay thuộc bang Kerala, từ ngàn xưa đã có một cộng đoàn tín hữu mà chương 20 từng nhắc tới: các Kitô hữu Thánh Tôma. Họ tự hào giữ truyền thống rằng chính Thánh Tông đồ Tôma đã cập bến bờ biển này vào năm 52, cử hành phép Rửa Tội cho tổ tiên của họ, lập bảy cộng đoàn đầu tiên và sau đó chịu tử đạo ở vùng phụ cận thành phố Chennai vào năm 72. Các sử gia hiện đại không có đủ văn bản đương thời để chứng minh, nhưng cũng không thể bác bỏ truyền thống này: ngay từ thế kỷ thứ nhất, các đoàn thương thuyền của Đế quốc Rôma đã thường nương gió mùa sang Malabar để thu mua hồ tiêu và hương liệu. Nhà văn Rôma Pliniô Già thậm chí còn than thở rằng kho vàng bạc của Rôma đang chảy cạn sang Ấn Độ. Vì thế, một người Do Thái như Thánh Tôma hoàn toàn có thể đi theo những chuyến tàu buôn ấy sang Ấn Độ. Hội Thánh mừng kính lễ Thánh Tôma Tông đồ vào ngày 3 tháng Bảy hằng năm.

Điều chắc chắn là vào khoảng năm 550, một thương nhân người thành Alêxanđria tên là Côsma, người về sau đã bỏ thương trường để đi tu, đã ghi lại những gì ông thấy trong các chuyến đi biển buôn bán. Tác phẩm Địa dư Kitô giáo của ông nổi tiếng vì cho rằng trái đất phẳng và có hình dáng giống như Lều Hội Ngộ trong Cựu Ước; nhưng những ghi chép tận mắt của ông lại rất quý: ông kể đã gặp các cộng đoàn Kitô hữu đông đảo tại xứ Male, vùng đất chuyên trồng hồ tiêu, gặp một vị giám mục do Giáo hội Ba Tư cử sang cai quản tại Kalliana, và ngay trên hòn đảo lớn mà người Hy Lạp gọi là Taprobane, tức đất nước Sri Lanka ngày nay, ông cũng gặp một cộng đoàn Kitô hữu gốc Ba Tư có linh mục và phó tế riêng.

Suốt nhiều thế kỷ, các Kitô hữu Thánh Tôma vẫn đón giám mục từ Ba Tư sang và sử dụng tiếng Syria cổ trong cử hành phụng vụ. Tuy nhiên, trong đời sống thường nhật, họ hoàn toàn hòa nhập như những người Ấn Độ bản địa: họ ăn mặc theo phong tục người Ấn và được các vị vua chúa Ấn Độ giáo trong vùng kính trọng xếp vào hàng ngũ tầng lớp quý tộc với nhiều đặc quyền xã hội. Những tấm bảng đồng năm 849 giữ tại Quilon, nay là thành phố Kollam, đã ghi chép lại sắc lệnh của một vị lãnh chúa địa phương ban cấp đất đai và nhiều quyền lợi đặc biệt cho một ngôi nhà thờ do các thương nhân Kitô hữu Ba Tư đứng ra xây dựng. Trên đỉnh núi Thánh Tôma gần thành phố Chennai, nơi truyền thống tin rằng vị Tông đồ đã đổ máu tử đạo, vẫn còn lưu giữ một cây thập giá chạm bằng đá có khắc dòng chữ cổ Pahlavi, thứ chữ viết của người Ba Tư thời bấy giờ; và trên tất cả những cây thập giá đá truyền thống của các Kitô hữu Thánh Tôma còn bảo tồn được đến tận hôm nay, người ta đều thấy chạm hình một con chim bồ câu đang sà cánh xuống từ phía trên, còn phần chân cây thập giá thì vươn lên rạng rỡ từ lòng một đóa hoa sen.
Hạt giống vùi sâu dưới đất
Thế nhưng, năm 845 tai họa ập xuống giáo đoàn Trung Hoa: Hoàng đế Đường Vũ Tông, một vị quân vương say mê Đạo giáo, ra lệnh bài trừ các tôn giáo từ nước ngoài vào. Hàng ngàn ngôi chùa bị phá, hàng chục vạn tăng ni bị bắt hoàn tục. Tai ương khốc liệt ấy cũng giáng thẳng xuống đầu cộng đoàn Cảnh giáo cùng đạo Bái Hỏa của người Ba Tư: bộ chính sử nhà Đường ghi chép lại rằng có hơn ba ngàn tu sĩ của hai tôn giáo này đã bị triều đình cưỡng bức cởi bỏ áo dòng để trở về làm người dân thường. Trong khi đạo Phật nhờ đã bén rễ ăn sâu bền chặt vào đời sống tâm linh của đại đa số quần chúng nhân dân nên đã từng bước gượng dậy hồi sinh được, thì Cảnh giáo, vốn vẫn chủ yếu là đức tin của giới thương nhân đến từ phương tây và một vài gia đình quan lại gốc Trung Á, không đủ sức đứng vững và lụi tàn dần.
Rất có thể chính trong biến động năm 845, những tín hữu cuối cùng đã âm thầm hạ tấm bia năm 781 xuống và chôn sâu dưới đất để bảo vệ nó khỏi bị đập nát thành tro bụi. Tấm bia ấy lặng lẽ nằm trong lòng đất gần tám trăm năm.
Đến năm 987 tại kinh thành Bátđa, một người bán sách tên là Ibn al-Nadim, tác giả bộ danh mục sách Fihrist, đã gặp một vị tu sĩ quê ở Najran bên xứ Ả Rập vừa trở về sau bảy năm sang Trung Hoa theo lệnh Đức Thượng phụ. Khi Ibn al-Nadim hỏi về các cộng đoàn Kitô hữu bên Trung Hoa, vị tu sĩ buồn bã đáp rằng đạo Kitô tại Trung Hoa coi như đã hoàn toàn chấm dứt: các tín hữu đều đã qua đời hết, các ngôi nhà thờ đều đã sụp đổ hoang tàn, và suốt nhiều năm tìm kiếm, ông không thể tìm nổi lấy một người tín hữu nào còn sót lại để phục vụ.

Dẫu vậy, ngọn lửa của Hội Thánh Phương Đông vẫn chưa tắt. Bước sang thế kỷ XIII, dưới thời đại của Đế quốc Mông Cổ rộng lớn, Hội Thánh Phương Đông lan rộng nhất trong lịch sử của mình: hàng ngũ giám mục của Giáo hội này trải dài từ Syria tới tận Bắc Kinh, từ thảo nguyên Mông Cổ xuống tới miền nam Ấn Độ, một phạm vi địa lý còn rộng lớn hơn cả Hội Thánh phương Tây đương thời. Chính người Mông Cổ đã mở đường đưa Hội Thánh Phương Đông quay trở lại mảnh đất Trung Hoa, và một vị đan sĩ của Giáo hội này là Rabban Sauma đã lên đường từ Bắc Kinh vượt vạn dặm sang tận thủ đô Rôma và Paris vào năm 1287 như chúng ta sẽ gặp lại ở phần sau.
Thế nhưng, đến cuối thế kỷ XIV, những cuộc chinh phạt và tàn sát đẫm máu của bạo chúa Timur xuất thân từ Samarkand, cộng hưởng cùng đại dịch bệnh hoành hành và sự đứt gãy hoàn toàn của các tuyến đường giao thương xuyên lục địa, đã gần như xóa sổ hoàn toàn Hội Thánh Phương Đông khỏi vùng Trung Á. Ngày nay, hậu duệ của các ngài là những cộng đoàn Kitô hữu nhỏ bé mà kiên cường đang oằn mình giữa bom đạn tại Irắc, Syria và Iran: đó là Hội Thánh Assyria Phương Đông, Hội Thánh Cổ Phương Đông, và Hội Thánh Công giáo Canđê, đã hiệp thông trọn vẹn với Tòa Thánh Rôma từ thế kỷ XVI; còn rất nhiều tín hữu đã tản mác khắp thế giới trong thân phận tị nạn.
Trong khi đó, cộng đoàn các Kitô hữu Thánh Tôma tại Ấn Độ vẫn đứng vững bên bờ biển hồ tiêu qua mọi thăng trầm. Ngày nay, họ là một cộng đồng hàng triệu tín hữu thuộc nhiều Giáo hội khác nhau, trong đó đông đảo nhất là Giáo hội Công giáo Syro-Malabar với khoảng bốn đến năm triệu giáo dân, và Kerala vẫn là một trong những cái nôi ơn gọi dồi dào nhất, trao cho Hội Thánh hoàn vũ biết bao linh mục và nữ tu.
Xưa nay, chúng ta quen nhìn lịch sử Hội Thánh theo trục phương Tây: Rôma, Constantinôpôli, Paris. Thế nhưng, hãy hình dung năm 781: khi tấm bia Cảnh giáo được dựng lên tại Trường An, thì ở bên trời Âu, vua Charlemagne còn chưa được đội vương miện hoàng đế, và các thừa sai phương Tây còn đang lặn lội giữa rừng sâu rửa tội cho người Saxon. Đúng vào khoảnh khắc lịch sử ấy, ở phía bên kia của địa cầu, đã có những người con của Thiên Chúa đang cất cao lời ca hát các bài Thánh Vịnh bằng tiếng Syria cổ kính bên trong một ngôi thánh đường mang dáng dấp ngôi chùa phương Đông ngay giữa lòng kinh đô hoa lệ của triều đại nhà Đường.
Đúng vào khoảnh khắc lịch sử ấy, ở phía bên kia của địa cầu, đã có những người con của Thiên Chúa đang cất cao lời ca hát các bài Thánh Vịnh bằng tiếng Syria cổ kính bên trong một ngôi thánh đường mang dáng dấp ngôi chùa phương Đông ngay giữa lòng kinh đô hoa lệ của triều đại nhà Đường.
Chương 57 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Đạo không có tên cố định, thánh nhân không có hình thể cố định.”
Những người trong chương
- Cảnh Tịnh (Adam) · Linh mục soạn văn bia. Tên ông còn khắc trên tấm bia nay đặt ở Bi Lâm, Tây An, được coi là quốc bảo.
- Thánh Tôma Tông đồ · Trên núi Thánh Tôma gần Chennai, nơi truyền thống đặt cuộc tử đạo của ngài, có thập giá đá khắc chữ Pahlavi. Lễ ngài ngày 3 tháng Bảy.
- Êphrem · Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 9 tháng Sáu. Ngài được tặng danh hiệu “cây đàn hạc của Chúa Thánh Thần”.
Nơi ấy hôm nay
- Bi Lâm (Rừng Bia) ở Tây An giữ tấm bia cao gần ba mét, đỉnh có thánh giá nhỏ và hoa sen. Du khách vẫn có thể đến sờ tay lên.
- Đôn Hoàng, hang Mạc Cao. Năm 1900, một đạo sĩ tìm thấy thư viện hàng vạn bản thảo đóng kín từ khoảng năm 1000, có vài bản kinh Cảnh giáo chữ Hán.
- Kerala ở Ấn Độ là nơi các Kitô hữu Thánh Tôma vẫn đông. Riêng Hội Thánh Công giáo Syro-Malabar có chừng bốn đến năm triệu người.
Muốn đọc thêm
Cv 8,26-40 · Văn bia Cảnh giáo (bản dịch tiếng Anh trên mạng) · Côsma, Địa dư Kitô giáo · Prôcôpiô, Lịch sử các cuộc chiến · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- A-la-bổn
- Đường Thái Tông
- Phòng Huyền Linh
- Cảnh Tịnh
- Y Tư
- Đường Vũ Tông
- Simêon bar Sabbae
- Shapur II
- Narsai
- Côsma Indicopleustes
- Ibn al-Nadim
- Voltaire
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 58
Nicêa năm 787: cuộc chiến ảnh thánh
Ngọn núi lửa phun dưới đáy biển năm 726 dính dáng gì tới lệnh dẹp bỏ ảnh thánh?
Khoảng 32 phút đọc












