Tư liệu chương 58
Kiểm chứng chương 58: Nicêa năm 787: cuộc chiến ảnh thánh
Đọc xong chương 58, chắc bạn sẽ tự hỏi: bức ảnh trên Cổng Chalkê có thật đã gây ra một cuộc xô xát không, vì sao một hoàng đế lại sai người đập các thánh ảnh, và Công đồng Nicêa năm 787 thật sự quyết định điều gì. Chương kể cuộc chiến về ảnh thánh trong đế quốc Byzantium, từ khoảng năm 726 đến năm 843, và Công đồng Nicêa II. Xin nói trước một điều về nguồn: gần như mọi tài liệu về thời kỳ này đều do phe thắng, tức những người bênh vực thánh ảnh, viết ra sau khi cuộc chiến đã xong. Sách của các hoàng đế chống thánh ảnh phần lớn đã bị đốt. Ta chỉ biết lập luận của họ qua những đoạn mà đối thủ trích lại để bác bỏ. Vì thế các sử gia ngày nay đọc những chuyện về sự tàn ác của phe phá ảnh với phần dè dặt, và chương cũng nói như vậy ở nhiều chỗ. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Các nguồn chính:
- Thêôphanê Người Tuyên Xưng, Biên niên sử, viết khoảng năm 810 đến 815. Thêôphanê là một đan sĩ bênh vực thánh ảnh, bị đày dưới thời Lêô V.
- Thượng phụ Nikêphôrô, Lịch sử vắn tắt, cùng thời.
- Biên bản Công đồng Nicêa II, trong đó chép lại định tín của công nghị Hiereia năm 754 để bác bỏ từng câu. Nhờ thế ta biết công nghị ấy đã nói gì.
- Ba bài bênh vực thánh ảnh của thánh Gioan Đamascênô.
Cổng Chalkê
Chuyện bức ảnh trên Cổng Chalkê và những người phụ nữ giật đổ cái thang đến từ các bản tiểu sử thánh viết sau năm 843, nhất là truyện về thánh nữ Thêôđôsia. Chương nói đúng khi cho biết các sử gia không chắc chuyện xảy ra như thế, hay xảy ra đúng năm ấy. Một số người, như Marie-France Auzépy, nghĩ rằng câu chuyện được dựng lên về sau, và có lẽ trước năm 726 chưa từng có bức ảnh Đức Kitô nào trên cổng. Sau năm 843 thì chắc chắn có một bức ảnh Đức Kitô treo ở đó.
Chữ Hy Lạp eikon chỉ có nghĩa là “hình ảnh”. Cổng Chalkê, “Cổng Đồng”, được gọi như vậy vì mái cổng lợp ngói đồng. Hội Thánh Chính Thống tôn kính thánh Thêôđôsia như vị tử đạo vào ngày 18 tháng Bảy.
Một thế giới đầy hình ảnh
Ảnh không do tay người làm ra (acheiropoieta). Nổi tiếng nhất là Mandylion ở Edessa, một tấm vải được tin là mang khuôn mặt Đức Kitô. Sử gia Êvagriô, cuối thế kỷ VI, nói rằng bức ảnh này đã cứu Edessa khỏi quân Ba Tư năm 544 (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 27).
Rước ảnh Đức Maria quanh tường thành. Khi người Avar và người Ba Tư vây Constantinôpôli năm 626, thượng phụ Sergiô đã rước ảnh Đức Trinh Nữ quanh tường thành. Bài thánh ca nổi tiếng của Hội Thánh Byzantium, Akathistos, được gắn với việc thành được cứu năm ấy.
Những việc sùng kính đi quá đà. Nguồn là một lá thư năm 824 của hoàng đế Micae II, người chống thánh ảnh, gửi hoàng đế người Frank là Louis Hiền Từ. Trong thư ông than rằng có người cạo sơn từ thánh ảnh pha vào rượu lễ, có người chọn một thánh ảnh làm cha đỡ đầu cho con. Chương nói rõ đó là lời phàn nàn của những người chống thánh ảnh, như thế là đúng mức. Đây còn là một trong số ít văn bản của chính phe phá ảnh còn sót lại.
Hoàng đế và ngọn núi lửa
Lêô III lên ngôi năm 717, giữ được kinh đô trong cuộc vây hãm của người Ả Rập năm 717 đến 718 (xem tư liệu chương 55). Ông sinh ở Germanikeia, miền Syria.
Núi lửa năm 726. Thêôphanê kể chuyện này (ở năm 6218 theo lịch Byzantium): giữa hai đảo Thêra và Thêrasia, nay là Santorini, một ngọn núi lửa dưới biển phun trào, đá bọt trôi khắp biển Aegean. Ông viết rằng hoàng đế coi đó là dấu chỉ Thiên Chúa nổi giận. Các nhà địa chất xác nhận có một vụ phun trào ở Santorini vào khoảng thời gian ấy. Thêôphanê là đối thủ của Lêô, nên lý do ông gán cho hoàng đế có thể chưa phải toàn bộ câu chuyện.
Khalip Yazid II. Năm 721, Yazid II ra lệnh dẹp hình ảnh khỏi các nhà thờ trong lãnh thổ ông. Biên bản Công đồng Nicêa II có nhắc chuyện này. Chương nói Lêô có thể bị tác động, hoặc đã nghe theo một nhóm giám mục ở Tiểu Á, và các học giả còn tranh luận. Đúng như vậy. Trong nhóm giám mục ấy có Constantinô thành Nakôleia và Thêôđôsiô thành Êphêsô.
Năm 726 hay năm 730. Phần lớn các sử gia nghĩ Lêô bắt đầu tỏ thái độ chống thánh ảnh từ khoảng năm 726 và ra lệnh chính thức năm 730. Một số người hiện nay cho rằng thật ra Lêô không ra tay mạnh như truyền thống đời sau kể, và chính sách này chủ yếu đến từ con trai ông, Constantinô V.
Thượng phụ Giêrmanô. Ngài từ chức ngày 17 tháng Giêng năm 730. Theo cách tính thông thường, ngài sinh khoảng năm 634, nên lúc ấy khoảng chín mươi lăm tuổi, đúng với chữ “hơn chín mươi” của chương. Lời ngài nói rằng không thể đổi đức tin nếu không có công đồng được chép trong Thêôphanê. Hội Thánh tôn kính ngài là thánh vào ngày 12 tháng Năm.
Các Giáo hoàng Grêgôriô II và Grêgôriô III. Năm 731, Grêgôriô III họp một công nghị ở Rôma lên án những người phá ảnh. Về việc hoàng đế chiếm các điền sản của giáo hoàng ở miền nam nước Ý, xem tư liệu chương 54.
Người thư ký của khalip
Gia đình. Xem tư liệu chương 55. Tên Ả Rập của ông là Mansur ibn Sarjun, giống tên ông nội.
Năm sinh và việc vào đan viện. Ông sinh khoảng năm 675 và vào đan viện Mar Saba khoảng đầu thế kỷ VIII. Năm chính xác thì không ai biết. Về Mar Saba, xem tư liệu chương 43.
Ba bài bênh vực thánh ảnh. Viết khoảng năm 730 đến 740, có bản dịch tiếng Anh và tiếng Pháp (nhan đề Về các hình ảnh thánh).
- Lập luận rằng Cựu Ước cấm vẽ Thiên Chúa vì Người vô hình, nhưng nay Người đã trở nên hữu hình: bài I, các đoạn 8 và 16. Điều cấm nằm trong sách Xuất hành, chương 20, câu 4. Lý do của giáo huấn mới nằm trong Tin Mừng Gioan, chương 1, câu 14. Thư gửi tín hữu Côlôxê 1,15 gọi Đức Kitô là “hình ảnh Thiên Chúa vô hình”, và thư thứ nhất của Gioan, chương 1, câu 1, nói về “điều chúng tôi đã thấy tận mắt”.
- Câu “Khi Đấng vô hình mặc lấy xác phàm mà trở nên hữu hình, thì bấy giờ ông có thể vẽ chân dung Đấng đã xuất hiện”: bài I, đoạn 8.
- Câu “Tôi không thờ vật chất…”: bài I, đoạn 16. Chương dịch theo các bản tiếng Anh thông dụng. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo nói về giáo huấn thánh ảnh ở các số 1159 đến 1162 và 2129 đến 2132.
Ông sống ngoài đế quốc. Đúng. Vì sống dưới quyền khalip, hoàng đế không thể bắt ông. Chương nhận ra đúng điều trớ trêu này.
Đức Maria Ba Tay. Truyền thuyết bàn tay bị chặt rồi liền lại xuất hiện lần đầu trong một cuốn tiểu sử Gioan viết bằng tiếng Ả Rập khoảng thế kỷ X, rồi mới có bản Hy Lạp. Bức ảnh nổi tiếng Tricherousa, “Đức Maria Ba Tay”, nay ở đan viện Hilandar trên núi Athos, Hy Lạp. Chương nói thẳng đó là truyền thuyết xuất hiện rất muộn.
Ngài qua đời khoảng năm 749; có người đặt năm 750 đến 754. Năm 1890, Giáo hoàng Lêô XIII tuyên bố ngài là Tiến sĩ Hội Thánh. Lễ nhớ ngài là ngày 4 tháng Chạp.
Hoàng đế Constantinô V và những người tu sĩ
Constantinô V (trị vì 741–775) viết những bài lập luận thần học gọi là Peuseis (“Những câu hỏi”). Chúng chỉ còn lại trong những đoạn thượng phụ Nikêphôrô trích ra để bác bỏ. Lập luận chương tóm tắt (ảnh chỉ diễn tả được nhân tính, nên hoặc tách hai bản tính như Nestôriô, hoặc trộn lẫn chúng như Eutykhê) khớp với những đoạn còn sót.
Kẻ thù gọi ông là Kopronymos, “mang tên phân”, dựa theo chuyện kể rằng thuở bé ông làm bẩn bồn rửa tội. Đó là lời chế giễu của phe thắng, không phải sử liệu.
Công nghị Hiereia năm 754. Họp tại cung Hiereia bên bờ châu Á từ tháng Hai đến tháng Tám năm 754. Con số 338 giám mục có trong biên bản Nicêa II. Không có đại diện của Rôma, không có ba thượng phụ miền Đông, và tòa Constantinôpôli đang bỏ trống. Đúng như vậy: chính biên bản Nicêa II nêu điều này để chứng tỏ Hiereia, dù tự xưng là công đồng chung, không phải công đồng chung thật, vì thiếu giáo hoàng và các thượng phụ.
Lời nguyền rủa “Mansur” và ba người bênh vực thánh ảnh (Giêrmanô, Giorgiô thành Síp và Gioan Đamascênô) có trong biên bản Hiereia như được chép lại.
“Vườn cây ăn trái và chuồng chim”. Câu này nằm trong Cuộc đời thánh Stêphanô Trẻ, viết khoảng năm 806. Đó là lời của phe bênh vực thánh ảnh. Bạn có thể tự nhìn thấy một dấu vết của thời ấy: trong nhà thờ Hagia Eirene ở Istanbul, bức khảm ở hậu cung sau bàn thờ chỉ là một thập giá trơn trên nền vàng, làm sau trận động đất năm 740 dưới thời các hoàng đế chống thánh ảnh.
Những năm đen tối.
- Thánh Stêphanô Trẻ, ẩn sĩ trên núi Auxentiô, bị đám đông kéo lê qua phố rồi chết ngày 28 tháng Mười Một năm 765 (Cuộc đời thánh Stêphanô Trẻ).
- Cảnh các tu sĩ bị bắt nắm tay phụ nữ đi diễu trong trường đua ngựa: Thêôphanê, ở năm 6257 (khoảng 765).
- Viên thống đốc bắt tu sĩ chọn giữa cưới vợ và bị đâm mù mắt là Micae Lachanođracôn, thống đốc vùng Thrakesion ở Tiểu Á. Thêôphanê kể, ở năm 6262 (khoảng 770).
- Tu sĩ chạy sang miền nam nước Ý: nhiều sử gia cho rằng đó là một lý do khiến miền nam nước Ý và Sicilia có nhiều đan viện Hy Lạp trong thời Trung Cổ.
Vì các nguồn đều của phe thắng, ngày nay các sử gia nghĩ một số chuyện có thể đã bị phóng đại. Nhưng việc các tu sĩ bị bách hại thì chắc chắn.
Hoàng hậu Irênê
- Constantinô V qua đời năm 775. Con trai ông, Lêô IV, trị vì đến năm 780. Irênê, người Athêna, lấy Lêô khi khoảng mười bảy tuổi.
- Constantinô VI lên ngôi khi mới chín tuổi, và Irênê làm nhiếp chính.
- Tarasiô làm thượng phụ từ tháng Chạp năm 784. Ông vốn là quan triều đình, thư ký trưởng của hoàng đế, chưa có chức thánh, và được phong vội qua các bậc. Chương kể đúng.
- Công đồng bị phá năm 786. Ngày 1 tháng Tám năm 786, tại nhà thờ các Thánh Tông Đồ, lính cận vệ cung điện xông vào (Thêôphanê). Sau đó Irênê điều các đơn vị ấy ra khỏi kinh đô, nói là để đánh người Ả Rập, rồi cho giải ngũ.
- Nicêa năm 787. Từ ngày 24 tháng Chín đến ngày 13 tháng Mười năm 787 tại Nicêa, và khóa cuối ngày 23 tháng Mười ở cung Magnaura tại kinh đô. Khoảng ba trăm năm mươi giám mục tham dự. Giáo hoàng Ađrianô I cử hai sứ giả, cả hai đều tên Phêrô, một tổng linh mục và một viện phụ. Các khóa họp ở Nicêa diễn ra trong nhà thờ Thánh Sophia, “Đức Khôn Ngoan Thánh”. Các giám mục trước đó theo phe phá ảnh đã sám hối và được đón nhận trở lại (biên bản Nicêa II).
Con số bốn trăm sáu mươi hai năm từ 325 đến 787 trong chương là đúng. Công đồng đầu tiên ở Nicêa được kể ở chương 40.
Tôn kính và thờ phượng
Định tín. Bạn có thể tìm trong Denzinger, các số 600 đến 603.
Hai chữ Hy Lạp. Proskynesis (tôn kính, cúi mình) dành cho thánh ảnh. Latreia (thờ phượng) chỉ dành cho Thiên Chúa. Chương giải thích đúng. Một ví dụ quen thuộc trong phụng vụ: Thứ Sáu Tuần Thánh, người Công giáo tôn kính thánh giá bằng cách hôn hay cúi mình, và không ai nghĩ mình đang thờ khúc gỗ.
Câu của thánh Basiliô. Câu “Sự tôn kính dành cho hình ảnh chuyển đến nguyên mẫu” lấy từ sách Về Chúa Thánh Thần, chương 18, đoạn 45 (xem tư liệu chương 42). Thánh Basiliô nói câu ấy về Chúa Con là hình ảnh của Chúa Cha. Công đồng áp dụng nó cho thánh ảnh. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích lại câu ấy ở số 2132 và trở về giáo huấn này ở đó.
Chữ “thờ” trong tiếng Việt. Đây là ghi chú của người viết sách, để người đọc Việt Nam khỏi nhầm. Trong các văn bản của Hội Thánh bằng tiếng Việt, “tôn kính” dành cho thánh ảnh và “thờ phượng” dành cho Thiên Chúa, đúng với hai chữ Hy Lạp trên. Chương nói đến bàn thờ ông bà của người Công giáo Việt Nam để gợi lại lằn ranh ấy. Cuộc tranh cãi lịch sử về lễ kính tổ tiên được kể ở chương 108.
Điều còn dang dở
Irênê đâm mù mắt con trai. Tháng Tám năm 797, trong căn phòng Porphyra, nơi các hoàng tử được sinh ra (Thêôphanê, năm 6289). Thêôphanê, dù quý Irênê vì công đồng, vẫn viết rằng mặt trời tối sầm suốt mười bảy ngày sau việc ấy. Constantinô VI có lẽ chết vì vết thương, các nguồn không thống nhất. Từ năm 797 đến 802, Irênê cai trị một mình, ký văn bản với danh hiệu “hoàng đế” (basileus) chứ không phải “hoàng hậu”. Năm 802, viên thủ quỹ Nikêphôrô lật đổ bà và đày sang đảo Lesbos, nơi bà qua đời năm 803. Chính Thống giáo kể bà trong hàng các thánh (ngày 9 tháng Tám). Con trai bà từng được hứa gả cho con gái Charlemagne, rồi hôn ước bị hủy (Thêôphanê; Einhard).
Lêô V năm 815 mở ra cuộc chiến thánh ảnh lần thứ hai. Thánh Thêôđôrô Studitê, bị đánh đòn và đày, cùng thánh Thêôphanê Người Tuyên Xưng đều bị đày trong thời kỳ này.
Năm 843. Nữ hoàng góa Thêôđôra (không phải Thêôđôra vợ Justinianô ở chương 53) làm nhiếp chính cho con nhỏ Micae III. Bà triệu tập một công nghị, và ngày 11 tháng Ba năm 843, Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, các thánh ảnh được rước trở lại Hagia Sophia. Chính Thống giáo mừng ngày ấy hằng năm là “Chúa nhật Chính Thống”, như chương nói. Ảnh Đức Kitô được đặt lại trên Cổng Chalkê, và năm 867 một bức khảm Đức Trinh Nữ và Hài Nhi được khánh thành ở hậu cung Hagia Sophia (bài giảng của Phôtiô năm 867). Chính Thống giáo cũng tôn kính bà Thêôđôra là thánh.
Phương Tây và Nicêa II
Bản dịch tệ. Các học giả đồng ý: bản dịch Latinh đầu tiên của biên bản Nicêa II, gửi đến triều đình Frank, có nhiều lỗi, trong đó có chỗ khiến người ta tưởng công đồng dạy phải “thờ” thánh ảnh như thờ Ba Ngôi.
Sách của Charlemagne. Tên là Libri Carolini (hay Opus Caroli regis), soạn khoảng năm 790 đến 793, phần lớn do Thêôđulphô thành Orléans viết. Bản thảo gốc, có những ghi chú bên lề có lẽ do chính tay Charlemagne, nay còn giữ ở Thư viện Vatican.
Công nghị Frankfurt năm 794. Khoản 2 bác bỏ công nghị của người Hy Lạp về việc thờ ảnh. Có các sứ giả của giáo hoàng hiện diện.
Thư của Giáo hoàng Ađrianô. Ngài gửi Charlemagne một bản trả lời từng điểm, gọi là Hadrianum, bênh vực Nicêa II.
Phương Tây dần dần nhận Nicêa II là công đồng chung thứ bảy, rõ nhất vào khoảng từ thế kỷ IX đến XI. Từ lâu trước đó, Grêgôriô Cả (Thư tín 11.10, khoảng năm 600, gửi giám mục thành Marseille) đã viết rằng hình ảnh làm cho người không biết chữ điều mà chữ viết làm cho người biết đọc.
Khép lại một thời đại
Bảy công đồng chung đầu tiên, mà Công giáo và Chính Thống đều chấp nhận: Nicêa I (325), Constantinôpôli I (381), Êphêsô (431), Canxêđônia (451), Constantinôpôli II (553), Constantinôpôli III (680–681) và Nicêa II (787). Chương nói đúng. Các Hội Thánh Chính Thống Đông Phương (Copt, Armênia, Syria và các Hội Thánh khác) chỉ chấp nhận ba công đồng đầu. Hội Thánh Phương Đông chỉ chấp nhận hai công đồng đầu.
Giáng Sinh năm 800: chương 59. Chương đúng khi nói người ngồi trên ngai ở Constantinôpôli lúc ấy là Irênê. Một lý do được đưa ra ở Rôma để biện minh cho việc tôn Charlemagne làm hoàng đế là ngai đế quốc đang “trống”, vì một phụ nữ không thể làm hoàng đế. Người Byzantium không nghĩ như thế.
Những người trong chương
Thêôđôsia, nữ tu, vị tử đạo theo truyền thống.
Lêô III, hoàng đế (717–741).
Yazid II, khalip nhà Umayyad (720–724).
Giêrmanô I, thượng phụ Constantinôpôli (715–730).
Grêgôriô II và Grêgôriô III, các giáo hoàng.
Gioan Đamascênô (khoảng 675–749).
Constantinô V, hoàng đế (741–775).
Stêphanô Trẻ, ẩn sĩ, tử đạo năm 765.
Micae Lachanođracôn, thống đốc.
Irênê (khoảng 752–803), hoàng hậu, rồi hoàng đế.
Constantinô VI, hoàng đế (780–797).
Tarasiô, thượng phụ Constantinôpôli (784–806).
Ađrianô I, giáo hoàng (772–795).
Lêô V, hoàng đế (813–820).
Thêôđôra, nữ hoàng, nhiếp chính năm 843.
Thêôphanê Người Tuyên Xưng, sử gia. Nikêphôrô, thượng phụ và sử gia.
Charlemagne và Thêôđulphô thành Orléans.
Những nơi trong chương
Constantinôpôli: Cổng Chalkê, nhà thờ các Thánh Tông Đồ, Hagia Sophia, Hagia Eirene. Hiereia, trên bờ châu Á của eo Bosphorus. Nicêa, nay là İznik. Thêra (Santorini). Đamát. Mar Saba. Núi Auxentiô, gần Istanbul. Frankfurt, ở Đức. Núi Athos, ở Hy Lạp.
Đọc thêm
Bài thứ nhất trong ba bài bênh vực thánh ảnh của thánh Gioan Đamascênô ngắn và rất rõ. Đọc nó, rồi đọc Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo các số 1159 đến 1162, bạn sẽ thấy vì sao người Công giáo có ảnh tượng trong nhà thờ và trong nhà. Ba bài ấy có trong bản dịch tiếng Anh của Andrew Louth, Three Treatises on the Divine Images. Muốn biết trọn câu chuyện, cuốn Byzantium in the Iconoclast Era của Leslie Brubaker và John Haldon là công trình hiện đại chuẩn, nhưng dành cho người muốn đi sâu.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 40 (Nicêa năm 325), chương 42 (thánh Basiliô), chương 43 (Mar Saba), chương 48 (Canxêđônia), chương 54 (Rôma và Byzantium), chương 55 (gia đình Gioan Đamascênô), chương 56 (khoản luật về hình Chiên Con), và chương 59 (Giáng Sinh năm 800).