Chương 58
Năm 726–843 · Constantinôpôli và Nicêa
Cổng chính dẫn vào đại hoàng cung ở kinh đô Constantinôpôli được gọi là Cổng Chalkê, nghĩa là “Cổng Đồng”, bởi phần mái cổng được lợp bằng những tấm ngói đồng mạ vàng lấp lánh. Phía trên vòm cổng treo một bức ảnh Chúa Kitô rất lớn. Bất cứ ai đi ngang qua hoàng cung, từ vị quan đại thần quyền quý cho đến chị nhà quê gánh rau ra chợ, đều ngước mắt nhìn lên khuôn mặt Chúa và đưa tay làm dấu thánh giá.
Theo truyền thống của Giáo hội Byzantium kể lại, vào khoảng năm 730, hoàng đế Lêô III đã sai một người lính bắc thang leo lên để gỡ bức ảnh Chúa xuống. Lúc ấy có một đám đông phụ nữ đang đứng cầu nguyện dưới chân cổng. Nhìn thấy tên lính giơ búa lên đập thẳng vào khuôn mặt Đức Kitô, các bà các chị liền ùa tới nắm chân thang giật mạnh. Tên lính rơi từ trên cao xuống đất chết tươi. Lập tức, toán lính cận vệ của nhà vua ập đến vây bắt và đem những người phụ nữ ấy đi xử tử. Tương truyền người dẫn đầu nhóm phụ nữ gan dạ hôm đó là một nữ tu tên là Thêôđôsia, vị thánh tử đạo được Giáo hội Chính Thống giáo mừng kính vào ngày 18 tháng Bảy hằng năm.
Các nhà sử học ngày nay chưa dám chắc biến cố ở Cổng Đồng có diễn ra đúng từng chi tiết hay đúng vào năm 730 như thế không; có ý kiến cho rằng câu chuyện được thêu dệt thêm sau khi cuộc khủng hoảng đã kết thúc, thậm chí có người nghi ngờ không biết trước năm 726 trên cổng ấy đã treo ảnh Chúa hay chưa. Chỉ biết chắc chắn rằng sau năm 843 thì có một bức ảnh Chúa được treo lại ở đó. Dù thế nào đi nữa, trong ký ức của người dân Byzantium, cái thang đổ dưới chân Cổng Đồng chính là phát súng mở màn cho một cuộc xung đột đẫm máu kéo dài hơn một thế kỷ. Một bên là những người lính cầm búa sắt của triều đình; bên kia là những bà cụ già tay cầm nến cháy. Và câu hỏi đặt ra giữa hai chiến tuyến là: người Kitô hữu có được phép vẽ, được giữ trong nhà và được hôn kính ảnh tượng Chúa Kitô cùng các thánh hay không?

Một thế giới tràn ngập ảnh thánh
Để hiểu vì sao người tín hữu thời ấy sẵn sàng đổ máu để bảo vệ những tấm ván gỗ sơn màu, chúng ta cần hình dung lại bầu khí sống đạo thường ngày của thế kỷ thứ tám.
Lúc bấy giờ, ảnh thánh hiện diện ở khắp mọi nơi. Từ icon mà phương Tây hay dùng bắt nguồn từ chữ eikon trong tiếng Hy Lạp, vốn chỉ có nghĩa đơn giản là “hình ảnh, bức chân dung”. Bước vào trong nhà thờ, người ta thấy ảnh Chúa và các thánh phủ kín các bức tường, vòm trần và các hàng cột, khi thì được ghép bằng hàng vạn viên đá màu lấp lánh thành tranh khảm, khi thì vẽ trên tường vữa, khi thì vẽ bằng sáp ong pha màu lên những tấm gỗ phẳng. Còn ở mỗi gia đình, trong góc nhà trang trọng nhất dành riêng để đọc kinh luôn có đặt bức ảnh Đức Mẹ và vị thánh bổn mạng của gia chủ, với một ngọn đèn dầu cháy sáng suốt đêm trước ảnh. Khi đi làm ăn xa, người ta đeo một tấm ảnh thánh nhỏ trên cổ; khi sinh con, người ta treo ảnh thánh ngay trên đầu nôi của đứa bé. Mỗi khi kinh thành bị quân giặc bao vây, cả triều đình và dân chúng lại rước bức ảnh Đức Mẹ đi dọc trên mặt tường thành để cầu cứu: năm 626, khi liên quân người Avar và người Ba Tư vây ngặt Constantinôpôli, Đức Thượng phụ Sergiô đã làm đúng như thế, và bài thánh ca đứng hát nổi tiếng nhất của phụng vụ Đông phương là kinh Akathistos luôn gắn liền với biến cố Đức Mẹ cứu thành năm ấy. Các đan sĩ vẽ ảnh thánh cho dân chúng thỉnh về, và nhiều đan viện còn giữ những bức ảnh được tin là không do tay người vẽ ra, nổi tiếng nhất là bức khăn Mandylion ở thành Edessa in hình khuôn mặt Chúa Kitô, mà sử gia Êvagriô cuối thế kỷ thứ sáu khẳng định đã từng cứu thành Edessa thoát khỏi tay quân Ba Tư vào năm 544.
Tất nhiên, đi kèm với lòng sùng kính bình dân ấy đôi khi cũng nảy sinh những thói quen đi quá đà, ít nhất là theo lời phàn nàn của những người phản đối ảnh thánh. Có những người khi đau ốm đã lấy dao cạo một ít bột sơn từ bức ảnh thánh rắc vào ly nước để uống làm thuốc chữa bệnh; thậm chí vào năm 824, hoàng đế Micae II, một vị vua thuộc phe bài ảnh thánh, khi viết thư cho hoàng đế người Frank là Louis Hiền Từ còn kể rằng có những gia đình đem tấm gỗ vẽ ảnh thánh đặt lên tay người đỡ đầu để nhận bức ảnh làm… cha đỡ đầu cho đứa con mới sinh khi rửa tội!
Vị hoàng đế và ngọn núi lửa dưới đáy biển
Năm 717, một vị tướng tài xuất thân từ vùng biên viễn Syria lên ngôi hoàng đế lấy hiệu là Lêô III. Ngay trong năm đầu tiên cầm quyền, như chương 55 đã kể, ông đã chỉ huy quân dân bảo vệ thành công kinh đô trước cuộc bao vây quy mô lớn nhất từ trước tới nay của đại quân Ả Rập. Kinh đô tuy giữ được, nhưng lãnh thổ đế quốc vẫn bị thu hẹp khắp nơi, khiến từ vua tới dân đều canh cánh một câu hỏi: tại sao Thiên Chúa lại để cho đế quốc Kitô giáo của mình liên tiếp thua trận trước những đạo quân Hồi giáo vốn tuyệt đối không dùng bất cứ hình ảnh hay tượng thờ nào?
Mùa hè năm 726, một ngọn núi lửa ngầm dưới đáy biển Aegea nằm giữa hai đảo Thêra và Thêrasia, tức hòn đảo du lịch Santorini nổi tiếng ngày nay, bỗng nhiên nổ tung dữ dội, phun khói lửa tối sầm mặt biển và làm đá bọt trôi dạt phủ kín cả vùng bờ biển Tiểu Á. Sử gia biên niên Thêôphanê cho biết hoàng đế Lêô III nhìn hiện tượng thiên tai kinh hoàng ấy như một dấu chỉ rõ ràng báo hiệu cơn thịnh nộ của Thiên Chúa giáng xuống trên đế quốc. Và nhà vua đi đến kết luận: sở dĩ Chúa nổi giận là vì người Kitô hữu đã dám làm trái điều răn thứ nhất trong Mười Điều Răn của Cựu Ước khi quỳ gối trước các bức ảnh: “Ngươi không được tạc tượng, vẽ hình bất cứ vật gì ở trên trời cao cũng như dưới đất thấp… ngươi không được phủ phục trước những thứ đó mà phụng thờ”. Người Do Thái không dùng hình ảnh; người Hồi giáo cũng cấm ngặt hình ảnh, và mới cách đó vài năm, năm 721, chính vị khalip Hồi giáo là Yazid II vừa ra sắc lệnh bắt dẹp bỏ toàn bộ ảnh tượng bên trong các nhà thờ Kitô giáo nằm trên lãnh thổ của ông ta. Rất có thể hoàng đế Lêô III, vốn lớn lên ở vùng biên giới Syria tiếp xúc nhiều với thế giới Ả Rập, đã chịu ảnh hưởng từ tư tưởng ấy, hoặc cũng có thể ông nghe theo lời khuyên của một số giám mục vùng Tiểu Á vốn đã có ác cảm với tục sùng kính ảnh tượng từ trước, giới nghiên cứu ngày nay vẫn còn thảo luận về động cơ chính xác của nhà vua.
Năm 730, Lêô III ban sắc lệnh cấm tôn kính ảnh thánh trên toàn đế quốc. Thượng phụ kinh đô là cụ Giêrmanô, đã ngoài chín mươi tuổi, từ chối ký. Ngài tự tay cởi tấm dây pallium, dải băng len trắng đeo trên vai biểu trưng cho chức vụ tổng giám mục, đặt trả lại trên bàn, và tuyên bố rằng ngài không được phép thay đổi bất cứ truyền thống đức tin nào của Hội Thánh nếu không có quyết định của một công đồng chung, rồi lặng lẽ lui về nhà riêng sống nốt những năm tháng cuối đời. Giáo hội mừng kính thánh Giêrmanô vào ngày 12 tháng Năm. Tại Rôma, hai vị Giáo hoàng liên tiếp là Đức Grêgôriô II và Đức Grêgôriô III cũng kịch liệt lên án chính sách phá ảnh của nhà vua; để trả đũa, như chương 54 đã kể, hoàng đế Lêô III đã cho tịch thu toàn bộ ruộng đất của Tòa Thánh tại miền nam nước Ý và đảo Sicilia.
Vị Cựu đại thần của triều đình Hồi giáo
Giữa lúc các giám mục bên trong đế quốc bị hoàng đế dùng quyền lực bịt miệng, thì tiếng nói thần học đanh thép và sáng giá nhất đứng ra bảo vệ các ảnh thánh lại vang lên từ một con người sống hoàn toàn bên ngoài biên giới đế quốc: ông sống ngay tại thành Đamát bên Syria dưới quyền cai trị của các khalip Hồi giáo, nên cảnh sát và quân đội của hoàng đế Byzantium không tài nào vươn tay tới bắt ông được.
Ông tên là Gioan, sinh khoảng năm 675 trong một gia đình Kitô hữu gốc Ả Rập danh giá mà cả ông nội lẫn cha ruột đều làm quan đại thần quản lý tài chính cho triều đình nhà Umayyad tại Đamát. Gioan lớn lên cũng nối nghiệp cha làm quan trong triều khalip. Thế rồi vào khoảng năm 700, khi các nhà cai trị Hồi giáo bắt đầu thay đổi chính sách và đẩy dần người Kitô hữu ra khỏi các chức vụ hành chính cao cấp, ông từ bỏ bổng lộc để xin làm một đan sĩ nghèo tại đan viện Mar Saba, ngôi tu viện cổ kính nằm treo leo trên vách núi đá dựng đứng giữa hoang mạc Giuđê, trên đường từ Giêrusalem đi xuống Biển Chết. Lịch sử Hội Thánh quen gọi ngài là thánh Gioan Đamascênô, nghĩa là “Gioan người thành Đamát”.

Từ phòng tu nhỏ nơi vách đá sa mạc ấy, vừa nghe tin lệnh cấm năm 730, đan sĩ Gioan viết liền ba bài khảo luận bênh vực việc tôn kính ảnh thánh.
Ngài giải thích: Đúng là trong thời Cựu Ước, Thiên Chúa đã nghiêm cấm dân Ítraen không được tạc tượng hay vẽ hình ảnh của Thiên Chúa. Lý do là lúc ấy Thiên Chúa vô hình: chưa ai từng thấy Thiên Chúa, mà không thấy thì làm sao vẽ được? Thế nhưng, bước sang thời Tân Ước, mọi sự đã thay đổi tận gốc rễ bởi vì Ngôi Lời đã thực sự nhập thể làm người! Đấng vô hình nay đã tự nguyện trở nên hữu hình; Ngài mang lấy một khuôn mặt con người bằng xương bằng thịt; các thánh Tông đồ đã tận mắt nhìn thấy Ngài, lắng nghe tiếng Ngài và đưa tay chạm đến Ngài. Tin Mừng Gioan đã công bố: “Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta; chúng tôi đã được nhìn thấy vinh quang của Người”; thánh Phaolô cũng gọi Đức Kitô là “Hình ảnh của Thiên Chúa vô hình”, và thánh Gioan mở đầu bức thư thứ nhất của mình bằng lời làm chứng về “điều chúng tôi đã nghe, điều chúng tôi đã thấy tận mắt, đã chiêm ngưỡng và tay chúng tôi đã chạm đến”. Bởi thế, thánh Gioan Đamascênô kết luận: “Khi Đấng vô hình đã mặc lấy xác phàm mà trở nên hữu hình trước mắt người đời, thì khi ấy bạn hoàn toàn có thể vẽ lại bức chân dung của Đấng đã từng xuất hiện!”
Và để trả lời cho những kẻ vu cáo rằng người Công giáo quỳ trước bức ảnh gỗ hay bức tượng đá là thờ lạy vật chất vô tri, vị đan sĩ đã viết ra một câu nói bất hủ còn được trích dẫn mãi cho đến tận hôm nay: “Tôi không hề tôn thờ vật chất; nhưng tôi tôn thờ Đấng Tạo Hóa dựng nên vật chất, Đấng đã vì yêu thương tôi mà tự nguyện trở nên vật chất, mang lấy xác phàm, đã đoái thương cư ngụ ở trong vật chất, và đã dùng chính các phương tiện vật chất mà thực hiện ơn cứu độ cho tôi!” Do đó, ngài vạch rõ rằng hành động đập phá ảnh Chúa Kitô thực chất là thái độ chối bỏ và khinh miệt chính mầu nhiệm Thiên Chúa làm người.
Về sau, dân gian phương Đông còn truyền tụng một chuyện ly kỳ: hoàng đế ở Constantinôpôli vì tức giận những bài viết của Gioan nên đã ngụy tạo một bức thư giả mạo nét chữ của ông gửi về vu cáo với vị khalip ở Đamát rằng ông đang âm mưu phản quốc; vị khalip nổi giận ra lệnh chặt đứt bàn tay phải, bàn tay cầm bút, của Gioan đem treo ngoài chợ; đêm ấy, Gioan xin nhận lại bàn tay đứt đem áp vào cổ tay mình rồi quỳ khóc cầu nguyện trước bức ảnh Đức Mẹ suốt đêm, và sáng hôm sau bàn tay đã liền lại lành lặn như cũ; để tạ ơn Mẹ, ngài đã cho đúc một bàn tay bằng bạc gắn thêm vào góc dưới bức ảnh Đức Mẹ, từ đó hình thành nên mẫu ảnh thánh nổi tiếng trong truyền thống Chính Thống giáo gọi là ảnh “Đức Mẹ Ba Tay”, tiếng Hy Lạp là Tricheirousa. Đây chỉ là truyền thuyết xuất hiện khá muộn; thật ra thánh Gioan Đamascênô sống bình an ở Mar Saba, viết sách và sáng tác thánh ca cho đến khi qua đời khoảng năm 749, ngoài bảy mươi tuổi. Năm 1890, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã tôn phong ngài lên hàng Tiến sĩ Hội Thánh, và lịch phụng vụ mừng kính ngài vào ngày 4 tháng Mười Hai hằng năm.

Hoàng đế Constantinô V và cuộc đàn áp các tu sĩ
Sau khi hoàng đế Lêô III qua đời năm 741, người con trai lên nối ngôi là hoàng đế Constantinô V đã đẩy cuộc chiến chống ảnh thánh đi xa và khốc liệt hơn cha mình gấp bội. Constantinô V là một vị tướng cầm quân xuất sắc, liên tiếp đánh thắng quân Ả Rập và quân Bulgaria nên được quân đội hết lòng sùng bái; đồng thời ông cũng là người có đầu óc lý luận thần học sắc bén. Đích thân nhà vua đã viết sách lập luận rằng: một bức tranh vẽ Chúa Kitô thì cùng lắm chỉ có thể vẽ được phần thân xác con người, tức nhân tính, của Chúa chứ làm sao vẽ được bản tính Thiên Chúa vô hình; vì thế, người vẽ ảnh Chúa chắc chắn sẽ rơi vào một trong hai lạc giáo cũ của thời Công đồng Canxêđônia: hoặc là chia cắt nhân tính tách rời khỏi thần tính giống như lạc giáo Nestôriô, hoặc là trộn lẫn thần tính với nhân tính làm một giống như lạc giáo Eutykhê! Những người bảo vệ ảnh thánh căm ghét ông đến mức đặt cho ông biệt danh thô tục Kopronymos, nghĩa là “Kẻ mang tên phân”, dựa theo lời đồn ác ý rằng hồi mới sinh khi được dìm xuống giếng rửa tội, đứa bé Constantinô V đã phóng uế làm dơ cả nước thánh, một chi tiết chế giễu nói lên sự cay đắng của người viết hơn là sự thật lịch sử.
Năm 754, Constantinô V triệu tập một công đồng tại cung điện mùa hè Hiereia bên bờ châu Á đối diện kinh đô, quy tụ 338 giám mục phương Đông. Tuy nhiên, tại hội nghị này hoàn toàn vắng bóng đại diện của Đức Giáo hoàng Rôma cũng như ba vị Thượng phụ miền Đông là Alêxanđria, Antiôkhia và Giêrusalem, thậm chí chiếc ghế Thượng phụ Constantinôpôli lúc ấy cũng đang bỏ trống vì vị thượng phụ vừa qua đời. Dù vậy, hội nghị Hiereia vẫn tự xưng là “Công đồng chung thứ bảy”, tuyên bố vẽ và giữ ảnh thánh là thờ ngẫu tượng, và nguyền rủa cố đan sĩ Gioan Đamascênô, mà họ cố tình gọi bằng cái tên gia tộc Ả Rập của ngài là ông “Mansur” để mỉa mai.
Những thập niên tiếp theo sau công đồng Hiereia là quãng thời gian đen tối đối với nghệ thuật và đời sống tu trì tại phương Đông. Trong khắp các nhà thờ, những bức tranh khảm tuyệt đẹp có từ hàng trăm năm trước bị quân lính leo lên dùng đục cạy nát khỏi tường; các bức bích họa bị trát vôi trắng xóa đè lên trên. Thay vào chỗ của hình Chúa và các thánh, người ta chỉ cho phép vẽ một hình chữ thập trơn, hoặc vẽ cảnh cây cối hoa lá và chim muông thú vật trang trí, đến mức một tác giả đương thời viết cuốn Tiểu sử thánh Stêphanô Trẻ đã phải chua xót than rằng các ngôi thánh đường giờ đây bước vào trông chẳng khác gì những vườn cây ăn trái và chuồng chim! Cho đến tận ngày hôm nay tại thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ, du khách khi bước vào thăm ngôi nhà thờ cổ Hagia Eirene, nghĩa là Bình An Thánh, nằm ngay cạnh đền thờ Hagia Sophia, vẫn còn thấy dấu tích thời ấy: trên vòm cung thánh không có hình Chúa hay Đức Mẹ, chỉ có một cây thập giá lớn khảm đen trên nền vàng, được làm lại sau trận động đất năm 740 dưới triều các hoàng đế bài ảnh thánh.

Ngọn đòn đàn áp tàn khốc nhất của hoàng đế Constantinô V giáng thẳng xuống đầu giới đan sĩ, những người kiên quyết cất giấu ảnh thánh và công khai lên án chính sách của nhà vua. Hàng loạt đan viện lớn bị đóng cửa, tịch thu tài sản rồi biến thành doanh trại đóng quân cho binh lính hoặc nhà tắm công cộng. Năm 765, vị ẩn sĩ danh tiếng rất được dân chúng kính trọng trên núi Auxentiô gần kinh đô là thánh Stêphanô Trẻ vì không chịu ký tên bỏ ảnh thánh đã bị đám đông quân lính buộc dây vào chân kéo lê trên mặt đường đá qua khắp các phố phường cho đến lúc thịt nát xương tan. Một năm khác, để làm nhục giới tu hành, hoàng đế cho giải hàng trăm đan sĩ vào trường đua Hippodrome, bắt mỗi thầy tu nắm tay một người đàn bà đi diễu quanh sân trước hàng vạn khán giả hò hét, khạc nhổ. Còn tại vùng Êphêsô, viên tổng trấn cuồng tín tên là Micae Lachanodrakon đã cho lính vây bắt toàn bộ các đan sĩ nam nữ tập trung ra một cánh đồng lớn rồi ra tối hậu thư bắt chọn ngay tại chỗ: hoặc là lập tức cởi bỏ áo dòng mặc áo trắng vào rồi mỗi thầy tu nắm tay một bà phước đi làm lễ cưới lấy nhau ngay trong ngày hôm ấy, hoặc là sẽ bị chọc mù cả hai mắt rồi đày đi đảo Síp! Để giữ trọn lời khấn và bảo vệ các bức ảnh cổ, hàng ngàn đan sĩ phương Đông trong những năm tháng ấy đã phải ôm theo sách vở và ảnh thánh xuống thuyền chạy trốn sang miền nam nước Ý và thành Rôma.
Cần lưu ý một điểm khách quan là gần như toàn bộ sử liệu mà chúng ta có được về giai đoạn này đều do phe chiến thắng sau cùng, tức những người bảo vệ ảnh thánh, viết lại; còn sách vở của phe hoàng đế chống ảnh thánh đã bị tiêu hủy gần hết, chỉ còn lại qua những đoạn trích trong sách phản bác của đối phương. Vì thế các nhà sử học dè dặt trước những chi tiết rùng rợn kể trên; nhưng cuộc bách hại đẫm máu nhắm vào các đan viện dưới thời Constantinô V là sự thật không thể chối cãi.
Hoàng hậu nhiếp chính Irênê
Hoàng đế Constantinô V qua đời năm 775 trong một chiến dịch quân sự. Người con trai của ông là Lêô IV lên nối ngôi chỉ trị vì được vỏn vẹn năm năm thì cũng đột ngột qua đời năm 780, để lại ngai vàng cho đứa con trai nhỏ mới lên chín tuổi là Constantinô VI dưới sự nhiếp chính của hoàng thái hậu góa phụ là bà Irênê. Hoàng hậu Irênê vốn xuất thân là một thiếu nữ mồ côi xinh đẹp quê ở thành Athêna bên Hy Lạp, vùng đất vốn có truyền thống gắn bó sâu sắc với các ảnh tượng, được tuyển vào cung làm dâu từ lúc mới khoảng mười bảy tuổi; suốt những năm làm vợ và làm dâu trong hoàng tộc bài ảnh thánh, bà vẫn âm thầm cất giấu các bức ảnh thánh trong phòng riêng để cầu nguyện và kiên nhẫn chờ thời.
Khi đã nắm trọn quyền nhiếp chính trong tay, năm 786, thái hậu Irênê quyết định triệu tập một công đồng chung tại Vương cung thánh đường Các Thánh Tông Đồ ở ngay kinh đô Constantinôpôli, có mời cả các đặc sứ của Đức Giáo hoàng Ađrianô I từ Rôma sang dự để khôi phục lại việc tôn kính ảnh thánh. Thế nhưng ngày khai mạc vừa mới bắt đầu thì các trung đoàn lính cận vệ hoàng gia, vốn là những cựu binh trung thành tuyệt đối với thanh danh của vị tướng quá cố Constantinô V, đã tuốt gươm trần xông thẳng vào trong nhà thờ la hét đe dọa sẽ giết sạch các giám mục nếu dám xét lại quyết định của tiên đế; các giám mục và sứ giả Rôma đành phải giải tán tháo chạy. Thái hậu Irênê không nao núng; bà giả vờ có chiến dịch quân sự để điều các trung đoàn ấy ra khỏi kinh đô, rồi bất ngờ tước vũ khí, cho họ giải ngũ về quê, và tuyển một đội quân mới trung thành với mình.

Mùa thu năm sau, năm 787, bà triệu tập lại công đồng, nhưng để cho an toàn, lần này bà dời sang thành Nicêa, chính thị trấn lịch sử bên bờ hồ nơi Công đồng chung đầu tiên đã từng nhóm họp 462 năm về trước như chương 40 đã kể.
Phân biệt giữa “tôn kính” và “thờ phượng”
Từ ngày 24 tháng Chín đến ngày 13 tháng Mười năm 787, khoảng 350 giám mục đã quy tụ bên trong ngôi nhà thờ Thánh Sophia, nghĩa là Đức Khôn Ngoan, tại thành Nicêa, cùng với hai vị đặc sứ đại diện Đức Giáo hoàng Ađrianô I, cả hai vị đều tên là Phêrô: một vị là tổng linh mục ở Rôma, vị kia là viện phụ một đan viện; cùng hàng trăm vị đan sĩ vừa trở về từ chốn lưu đày; đến ngày 23 tháng Mười thì toàn thể đại hội kéo về hoàng cung ở Constantinôpôli để họp phiên bế mạc trọng thể trước mặt thái hậu Irênê và vị vua trẻ. Điều khiển các phiên họp là Thượng phụ mới Tarasiô, nguyên là quan Chánh văn phòng của triều đình; ba năm trước ông còn là giáo dân, được thái hậu đề cử và tấn phong vượt cấp lên thẳng ngôi Thượng phụ.
Sau bảy phiên họp đọc lại kỹ lưỡng các chứng từ của Kinh Thánh và các Giáo phụ, đặc biệt là phục hồi danh dự và ca ngợi công lao của thánh Gioan Đamascênô, người từng bị hội nghị Hiereia nguyền rủa ba mươi ba năm trước, Công đồng chung Nicêa II đã long trọng tuyên bố: truyền thống làm và trưng bày các bức ảnh thánh vẽ Chúa Kitô, Đức Trinh Nữ Maria Mẹ Thiên Chúa, các thiên thần cũng như các thánh, dù vẽ bằng màu sắc, ghép bằng đá khảm hay bất cứ chất liệu thích hợp nào, bên trong các nhà thờ, trên các chén lễ và áo lễ, trên tường vách, trong nhà riêng của giáo dân hay dọc theo các con đường đều hoàn toàn hợp với chân lý Tin Mừng. Tín hữu được khuyến khích bày tỏ lòng kính trọng trước các ảnh ấy qua việc cúi đầu chào, hôn kính, thắp nến sáng và xông hương trầm giống như cách người ta vẫn làm trước cây Thánh giá và cuốn Sách Tin Mừng. Những giám mục từng theo phe phá ảnh bước ra đọc lời thống hối và được đón nhận lại vào hiệp thông. Công đồng cũng nói rõ vì sao Hiereia năm 754 không phải công đồng hợp pháp: không có Giáo hoàng Rôma, không có sự đồng thuận của các Thượng phụ miền Đông thì không thể nhân danh toàn thể Hội Thánh.

Điểm cốt lõi và quan trọng nhất trong định tín của Công đồng Nicêa II là việc phân biệt thật rạch ròi hai thuật ngữ trong tiếng Hy Lạp mà người bình dân đôi khi dễ lẫn lộn. Khi đứng trước một bức ảnh thánh hay một pho tượng thánh, người tín hữu chỉ dành cho ảnh tượng ấy sự tôn kính, tiếng Hy Lạp là proskynesis, được biểu lộ qua cử chỉ cúi đầu, hôn ảnh, thắp nến hay dâng hoa để bày tỏ lòng yêu mến và tưởng nhớ. Còn sự thờ phượng tuyệt đối, tiếng Hy Lạp là latreia, với tâm tình nhìn nhận đó là Đấng Tạo Hóa tối cao thì tuyệt đối chỉ được dành riêng cho một mình Thiên Chúa Ba Ngôi mà thôi, không bao giờ được phép dành cho bất kỳ một bức tranh hay pho tượng nào. Và để giải thích mối liên hệ giữa bức ảnh và Đấng được vẽ trên ảnh, công đồng đã trích lại câu nguyên tắc vàng ngọc của thánh Basiliô Cả từ thế kỷ thứ tư: “Lòng tôn kính dành cho bức hình ảnh thì được chuyển thẳng tới Đấng nguyên mẫu mà bức ảnh ấy biểu trưng”. Một người tín hữu khi nâng bức ảnh Đức Mẹ lên hôn không phải là đang hôn một miếng gỗ vô tri, mà tình yêu trong nụ hôn ấy hướng thẳng tới chính Đức Maria đang ngự trên trời.
Người Công giáo chúng ta thực hành sự phân biệt ấy một cách rất tự nhiên trong mỗi chiều Thứ Sáu Tuần Thánh, khi từng người xếp hàng tiến lên quỳ gối và hôn kính cây Thập giá bằng gỗ trên cung thánh: chẳng có ai trong nhà thờ lại ngây ngô nghĩ rằng khúc gỗ ấy là Đức Chúa Trời cả. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, ở số 2132, lặp lại giáo huấn này của Nicêa II và trích đúng câu của thánh Basiliô. Người Công giáo Việt Nam lại càng dễ hiểu đạo lý ấy qua truyền thống hiếu thảo: trong nhà có bàn thờ gia tiên treo di ảnh ông bà cha mẹ đã khuất; con cháu đứng trước di ảnh thắp nén hương, cúi đầu tưởng nhớ công ơn sinh thành, ai cũng biết rõ lòng hiếu kính dành cho ông bà khác hẳn sự thờ lạy chỉ dâng lên một mình Thiên Chúa. Đường ranh ấy các nghị phụ đã vạch ra tại Nicêa từ năm 787.
Những sóng gió còn dang dở
Thế nhưng thắng lợi của Công đồng Nicêa năm 787 chưa phải là hồi kết êm đẹp ngay lập tức, và bản thân những người làm nên công đồng ấy cũng mang những bi kịch riêng.
Mười năm sau, năm 797, khi Constantinô VI đã lớn và muốn tự nắm quyền, chính mẹ ruột là thái hậu Irênê vì tham ngai vàng đã sai lính bắt con trai nhốt vào đúng căn phòng nơi hai mươi sáu năm trước bà sinh ra chàng, rồi cho đâm mù hai mắt con mình! Hoàng đế trẻ Constantinô VI qua đời không lâu sau đó vì vết thương quá nặng, còn bà Irênê thì bước lên ngai vàng trở thành người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử đế quốc Rôma tự xưng là “Hoàng đế”, Basileus, cai trị bằng danh nghĩa của chính mình. Tội ác ấy làm rúng động người đương thời: ngay cả sử gia Thêôphanê, người hết lời ca ngợi bà Irênê vì Công đồng Nicêa II, khi chép đến năm 797 cũng viết rằng bầu trời kinh đô đã tối sầm lại không thấy ánh mặt trời suốt mười bảy ngày liền vì tội ác khủng khiếp ấy. Năm năm sau, năm 802, chính viên Bộ trưởng Ngân khố của bà là Nikêphôrô đã làm cuộc đảo chính lật đổ bà, đày bà ra hòn đảo Lesbos bắt tự quay sợi kiếm ăn qua ngày cho đến lúc chết vào năm sau. Dẫu vậy, vì công lao khôi phục các ảnh thánh, truyền thống Chính Thống giáo phương Đông vẫn xếp bà vào sổ bộ các thánh.
Năm 815, sau những trận thua thảm hại trước người Bulgaria, hoàng đế nhà binh Lêô V lại đổ lỗi cho việc tôn kính ảnh thánh, hủy bỏ Công đồng Nicêa II và mở đợt bách hại thứ hai kéo dài gần ba mươi năm. Lần này, ngọn cờ đầu kiên cường đứng lên lãnh đạo các đan sĩ viết sách và chịu đòn roi, lưu đày để bảo vệ ảnh thánh là vị viện phụ lừng danh: thánh Thêôđôrô đan viện Studion, thường gọi là Thêôđôrô Studitê. Cuộc chiến hơn một thế kỷ ấy chỉ chấm dứt hẳn năm 843, lại nhờ một thái hậu góa nhiếp chính cho con thơ: thánh nữ hoàng Thêôđôra, nhiếp chính cho vị vua nhỏ Micae III. Vào ngày Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay năm 843, nhằm ngày 11 tháng Ba, hoàng hậu Thêôđôra cùng Thượng phụ mới là thánh Mêthôđiô và đoàn đan sĩ đầy sẹo đòn rước các bức ảnh thánh trở lại Hagia Sophia. Bức ảnh Chúa Kitô lại được treo trên Cổng Đồng Chalkê, và năm 867, bức tranh khảm Đức Trinh Nữ bế Chúa Hài Đồng trên nền vàng được khánh thành trên vòm hậu cung Hagia Sophia; hơn một ngàn một trăm năm sau, bức khảm ấy vẫn còn đó cho du khách chiêm ngưỡng. Từ năm 843 đến nay, mỗi Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, các Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương cử hành lễ “Chúa nhật của Chính Thống giáo”: giáo dân mang ảnh thánh từ nhà đến nhà thờ rồi cùng rước quanh thánh đường, mừng ngày chiến thắng của đức tin.

Trong khi đó, ở bên kia bờ biển phía phương Tây, các văn kiện của Công đồng Nicêa năm 787 lại vấp phải một sự cố dịch thuật đáng tiếc gây ra hiểu lầm suốt hàng chục năm. Khi Tòa Thánh Rôma cho dịch bộ biên bản tiếng Hy Lạp của công đồng sang tiếng Latinh để gửi sang cho triều đình của vua Charlemagne bên vương quốc người Frank, người dịch vì kém ngoại ngữ đã dịch gộp cả hai chữ Hy Lạp khác nhau là proskynesis, tôn kính, và latreia, thờ phượng, thành cùng một chữ Latinh duy nhất là adoratio, tức thờ lạy; tệ hơn nữa, một câu phát biểu của một giám mục nói rằng “Tôi đón nhận và tôn kính các ảnh thánh với cùng một lòng kính trọng tương ứng như tôi dành cho Ba Ngôi chí thánh” đã bị dịch sai hẳn thành: “Tôi thờ lạy các ảnh thánh giống y hệt như tôi thờ lạy Thiên Chúa Ba Ngôi”! Đọc bản dịch ấy, Charlemagne và các giám mục Frank tá hỏa, tưởng phương Đông dạy dân thờ lạy gỗ đá ngang với Thiên Chúa; sẵn bực vì triều đình Irênê không mời người Frank dự công đồng lại vừa hủy hôn ước giữa Constantinô VI với con gái Charlemagne, nhà vua sai các nhà thần học soạn một bộ sách bốn quyển mang tên là Sách của Carôlô, Libri Carolini, để kịch liệt phê phán công đồng của người Hy Lạp. Đến năm 794, vua Charlemagne còn triệu tập một thượng hội đồng lớn tại thành phố Frankfurt bên Đức với sự hiện diện của cả hai đặc sứ Giáo hoàng để chính thức biểu quyết bác bỏ cái điều mà họ tưởng lầm là Công đồng Nicêa II đã dạy, khiến Đức Giáo hoàng Ađrianô I tại Rôma phải vất vả viết một bức thư dài giải thích lại từng điểm để bênh vực công đồng.
Thực ra, bản thân Giáo hội phương Tây từ lâu đã có một lập trường rất quân bình và thực tế về vai trò của tranh tượng trong nhà thờ, được đúc kết từ năm 600 bởi Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả. Khi nghe tin Đức Giám mục Serenô của thành Marseille miền nam nước Pháp thấy giáo dân mới theo đạo sùng bái thái quá nên đập bỏ hết tranh thánh trong nhà thờ, Đức Grêgôriô viết thư cho ngài: “Ngài nghiêm cấm không cho người ta thờ lạy các bức tranh thì rất đáng khen, nhưng việc ngài đập phá các bức tranh đi thì lại đáng trách. Bởi lẽ chữ viết đem lại điều gì cho những người biết đọc, thì bức tranh vẽ cũng đem lại đúng điều ấy cho những người bình dân không biết chữ nhìn vào đó: nhờ nhìn vào tranh vẽ trên tường nhà thờ, những người mù chữ có thể đọc được lịch sử cứu độ mà họ không thể đọc được trong sách vở”. Giữ nguyên tắc ấy của thánh Grêgôriô, không thờ lạy mà cũng không đập phá, sau khi hiểu lầm về bản dịch được làm sáng tỏ vào cuối thế kỷ thứ chín, phương Tây cũng đón nhận Nicêa năm 787 là Công đồng chung thứ bảy.
Khép lại một thời đại của bảy công đồng chung
Công đồng Nicêa II là công đồng chung cuối cùng mà cả Công giáo Rôma lẫn Chính Thống giáo đều cùng công nhận. Nhìn lại chặng đường dài suốt 462 năm, bắt đầu từ Công đồng chung thứ nhất tại Nicêa năm 325 cho đến Công đồng chung thứ bảy cũng tại chính thành phố Nicêa năm 787, bảy đại hội nghị giám mục ấy đã lần lượt trả lời trọn vẹn những câu hỏi nền tảng nhất của đức tin Kitô giáo: Thiên Chúa Ba Ngôi là ai, và Đức Giêsu Kitô, Thiên Chúa thật và người thật, là ai? Để rồi ở công đồng thứ bảy cuối cùng này, Hội Thánh đã rút ra hệ luận tuyệt đẹp của mầu nhiệm Nhập Thể đối với thế giới hữu hình: vì Con Thiên Chúa đã thực sự mang lấy một khuôn mặt con người bằng xương bằng thịt, nên thân xác con người, thế giới vật chất, cho đến cả những tấm ván gỗ, những giọt sơn màu và những viên đá khảm mà bàn tay nghệ nhân dùng để họa lại dung nhan Ngài đều được thánh hóa và trở thành nhịp cầu dẫn đưa tâm hồn con người về với Đấng vô hình.
Như các chương trước đã kể, không phải mọi cộng đoàn Kitô hữu đều nhận đủ bảy công đồng ấy. Gia đình các Giáo hội Chính Thống Đông phương Cổ, gồm các tín hữu Copt ở Ai Cập và Êthiôpia, các tín hữu Syria Giacôbê và tín hữu Armenia, chỉ công nhận ba công đồng chung đầu tiên là Nicêa, Constantinôpôli I và Êphêsô, vì họ đã tách ra từ cuộc tranh luận ở Công đồng Canxêđônia năm 451. Còn Hội Thánh Phương Đông tại Ba Tư, những nhà truyền giáo đã dựng tấm bia đá ở kinh đô Trường An mà chúng ta vừa gặp ở chương 57, thì chỉ công nhận hai công đồng đầu tiên. Thế giới Kitô giáo cổ đại rộng lớn hơn biên giới Rôma và Byzantium rất nhiều.
Ngay giữa cái thế giới Rôma cũ vẫn giữ trọn cả bảy công đồng ấy, vào cuối thế kỷ thứ tám này, hai nửa Đông và Tây cũng đã bước đi trên hai con đường lịch sử rất khác nhau. Phương Tây giờ đây đang định hình một nền văn minh mới xoay quanh mạng lưới các đan viện theo Luật thánh Biển Đức, bước chân truyền giáo của các tu sĩ Ai-len và Anh Quốc, cùng với một ngôi vị Giáo hoàng tại Rôma nay đã chọn liên minh với các vị vua hùng mạnh của vương quốc người Frank thay vì trông cậy vào sự bảo vệ của hoàng đế phương Đông. Trong khi đó, đế quốc Đông Rôma tại Constantinôpôli ngày càng thu mình lại sau những bức tường thành kiên cố để chống đỡ những kẻ thù mới từ bốn phía. Hai lá phổi Đông và Tây của Hội Thánh lúc này tuy vẫn còn giữ sự hiệp thông trọn vẹn với nhau và vẫn cùng đứng lên đọc chung một Bản Kinh Tin Kính, nhưng người Tây phương không còn đọc được tiếng Hy Lạp, người Đông phương chẳng còn hiểu tiếng Latinh, và tâm thức của hai bên đang ngày một trôi xa nhau hơn.
Chỉ đúng mười ba năm sau ngày bế mạc Công đồng Nicêa II, vào buổi sáng ngày đại lễ Giáng Sinh năm 800, ngay trước bàn thờ trên mộ thánh Phêrô tại Rôma, Đức Giáo hoàng Lêô III sẽ nâng chiếc vương miện đặt lên đầu nhà vua người Frank là Charlemagne và long trọng xướng danh ông là “Hoàng đế của người Rôma”. Ở bên kia bờ biển tại kinh đô Constantinôpôli, triều đình phương Đông coi hành động tự ý phong hoàng đế ấy của Giáo hoàng Rôma là một sự tiếm quyền và xúc phạm không thể chấp nhận được: bởi trong mắt họ, đế quốc Rôma chỉ có một ngai hoàng đế duy nhất nằm tại Constantinôpôli mà thôi, và trớ trêu thay, người đang ngồi trên ngai hoàng đế ở Constantinôpôli vào đúng đêm Giáng Sinh năm 800 ấy lại là một người phụ nữ: chính là bà hoàng Irênê.
Ở bên kia bờ biển tại kinh đô Constantinôpôli, triều đình phương Đông coi hành động tự ý phong hoàng đế ấy của Giáo hoàng Rôma là một sự tiếm quyền và xúc phạm không thể chấp nhận được: bởi trong mắt họ, đế quốc Rôma chỉ có một ngai hoàng đế duy nhất nằm tại Constantinôpôli mà thôi, và trớ trêu thay, người đang ngồi trên ngai hoàng đế ở Constantinôpôli vào đúng đêm Giáng Sinh năm 800 ấy lại là một người phụ nữ: chính là bà hoàng Irênê.
Chương 58 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Tôi không hề tôn thờ vật chất; nhưng tôi tôn thờ Đấng Tạo Hóa dựng nên vật chất…
Những người trong chương
- Gioan Đamascênô · Đan viện Mar Saba, nơi ngài tu, vẫn nằm cheo leo trên vách núi giữa hoang mạc Giuđê. Hội Thánh mừng kính ngài ngày 4 tháng Mười Hai.
- Irênê · Bà là người phụ nữ đầu tiên cai trị đế quốc Rôma bằng danh nghĩa của chính mình. Truyền thống Chính Thống giáo xếp bà vào hàng các thánh.
- Thêôđôra · Bà cùng thượng phụ Mêthôđiô đưa ảnh thánh về Hagia Sophia năm 843. Từ đó, mỗi Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, các Giáo hội Chính Thống mừng “Chúa nhật Chính Thống”.
Nơi ấy hôm nay
- Hagia Eirene ở Istanbul, cạnh Hagia Sophia. Trên vòm cung thánh chỉ có một cây thập giá đen trơn trên nền vàng, dấu tích thời phá ảnh.
- Hagia Sophia còn giữ bức khảm Đức Mẹ bế Chúa Hài Đồng trên nền vàng, khánh thành năm 867. Du khách hôm nay vẫn chiêm ngưỡng được.
Muốn đọc thêm
Xh 20,4-5 · Ga 1,14 · Cl 1,15 · 1 Ga 1,1 · Thánh Gioan Đamascênô, ba bài khảo luận bênh vực ảnh thánh · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 2132
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Thêôđôsia
- Lêô III
- Yazid II
- Giêrmanô I
- Grêgôriô II
- Grêgôriô III
- Gioan Đamascênô
- Constantinô V
- Stêphanô Trẻ
- Micae Lachanođracôn
- Irênê (nữ hoàng đế)
- Constantinô VI
- Tarasiô
- Ađrianô I
- Lêô V
- Thêôđôra
- Thêôphanê Người Tuyên Xưng
- Nikêphôrô
- Charlemagne
- Thêôđulphô thành Orléans














