Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 59

Kiểm chứng chương 59: Giáng Sinh năm 800

Đọc xong chương 59, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: vua Charles cao bao nhiêu mà người ta đo được, chuyện đức giáo hoàng suýt bị móc mắt cắt lưỡi ra sao, và vì sao các nguồn kể về buổi sáng đội vương miện lại không giống nhau. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Ta có ba nguồn chính, và mỗi nguồn kể theo cách hợp với phe của mình. Cuốn Liber Pontificalis, sách tiểu sử các giáo hoàng, do người Rôma viết. Biên niên sử Hoàng gia Frank do triều đình Frank viết. Cuốn Cuộc đời Charlemagne do Einhard, một người trong triều, viết khoảng mười lăm năm sau khi nhà vua mất. Chương đã đặt các lời kể cạnh nhau ở những chỗ chúng khác nhau. Dưới đây bạn sẽ thấy chỗ để tra từng chi tiết, và chỗ nào chắc, chỗ nào còn bàn cãi.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Về Einhard. Einhard (khoảng 770–840) là một học giả nhỏ người, nhanh nhẹn, sống trong triều Charlemagne hơn hai mươi năm. Ông viết Cuộc đời Charlemagne khoảng năm 817 đến 830, theo kiểu tiểu sử các hoàng đế Rôma của Suêtôniô. Sách ngắn, chừng ba mươi trang, có nhiều bản dịch. Dưới đây ghi số chương của sách này. Trang Fordham University Internet Medieval Sourcebook có bản tiếng Anh đọc miễn phí.

Ngày 25 tháng Tư năm 799

Nguồn. Liber Pontificalis (phần về Lêô III) và Biên niên sử Hoàng gia Frank, năm 799.

  • Cuộc rước ngày lễ thánh Máccô là Kinh Cầu Lớn (Litania maior), một tục lệ xưa. Giáo sĩ và dân chúng vừa hát vừa đi bộ từ Latêranô để xin Thiên Chúa chúc phúc cho mùa màng. Ở Rôma, cuộc rước này diễn ra mỗi năm vào ngày 25 tháng Tư.
  • Cuộc tấn công xảy ra gần nhà thờ thánh Silvestrô.
  • Kẻ cầm đầu là Pascalê và Campulô, hai người cháu của Giáo hoàng Ađrianô I, đang giữ những chức cao trong triều đình giáo hoàng.
  • Họ định móc mắt, cắt lưỡi ngài, rồi nhốt ngài trong tu viện thánh Erasmô.
  • Đêm đó ngài trèo tường tu viện thoát ra.

Chương nói đúng điều luật thời ấy: người mù hoặc câm không được làm giám mục. Chính Einhard cũng viết thẳng rằng dân Rôma đã móc mắt và cắt lưỡi đức giáo hoàng (Cuộc đời Charlemagne, chương 28), như chương cũng nhắc.

Mắt và lưỡi được chữa lành. Liber Pontificalis kể đây là phép lạ. Biên niên sử Hoàng gia Frank cũng nói mắt ngài bị móc và lưỡi bị cắt, rồi ngài được phục hồi. Chương viết: “Nhiều sử gia ngày nay nghĩ sự thể bình thường hơn: những kẻ tấn công chưa làm xong việc mình đã bắt đầu.” Đó là cách hiểu phổ biến hiện nay, và là nhận định của người đời nay, không phải điều các nguồn xưa nói.

Có người Frank hộ tống. Lêô rời Rôma với người Frank đi cùng, theo Liber Pontificalis và Biên niên sử Hoàng gia Frank năm 799.

Paderborn. Cuộc gặp diễn ra mùa hè năm 799. Một bài thơ Latinh thời ấy, tên là Charles Cả và Giáo hoàng Lêô, tả cuộc gặp rất trọng thể. Chữ “cha của châu Âu” trong chương lấy từ bài thơ này, nơi Charles được gọi là pater Europae.

Vị vua cao lớn của người Frank

Ngoại hình: Einhard, chương 22. Mọi điều chương kể đều có ở đấy: người to lớn, mắt to sáng, tóc bạc đẹp, bước đi vững, giọng trong nhưng nhỏ hơn người ta tưởng khi nhìn vóc dáng. Einhard cũng viết rằng ai cũng biết chiều cao của ông bằng bảy lần bàn chân ông.

Chiều cao bộ xương. Năm 1861, người ta mở mộ và đo xương, ra khoảng 1,92 mét. Năm 2010, một nhóm nghiên cứu do nhà khoa học Thụy Sĩ Frank Rühli dẫn đầu đo lại xương đùi và xương ống chân, ước tính khoảng 1,84 mét. Chương ghi con số mới. Chiều cao trung bình của đàn ông thời ấy khoảng 1,69 mét, đúng như chương nói.

Bơi giỏi, cưỡi ngựa mạnh bạo, ăn ít mỗi bữa, ghét say rượu: Einhard, chương 22 và 24.

Năm bà vợ nối nhau, vài người hầu thiếp: Einhard, chương 18. Chương kể thẳng điều này.

Tập viết chữ: Einhard, chương 25. Nhà vua để bảng viết và giấy dưới gối, những đêm mất ngủ thì lấy ra tập từng chữ cái. Câu chương trích là: “Tuy nhiên, vì ông không bắt đầu đúng lúc mà bắt đầu khi đã lớn tuổi, nên kết quả không thành.” Bạn nên biết một số sử gia nghĩ Einhard có thể muốn nói ông tập chữ đẹp của người chép sách, chứ không phải hoàn toàn không viết được. Phần lớn vẫn hiểu là ông không viết được.

Tiếng Latinh và Hy Lạp: Einhard, chương 25. Chuyện người ta đọc to Thành Đô Thiên Chúa của thánh Augustinô trong bữa ăn: chương 24.

Các cuộc chiến. Lên ngôi năm 768. Chiếm vương quốc Lombard năm 774. Đánh người Saxon từ năm 772 đến 804 (xem tư liệu chương 50). Đánh người Avar từ năm 791 đến 796. Chương nói người Avar là dân du mục trên đồng bằng dọc sông Đanuýp. Chuyện vàng trong cung của khan họ nhiều đến nỗi người Frank chỉ lấy lại cách chính đáng điều người Avar trước đó đã cướp cách bất chính, là lời Einhard (chương 13). Năm 778 ông đánh các vua Hồi giáo ở Tây Ban Nha. Trên đường về, hậu quân của ông bị phục kích ở đèo Roncevaux, và đó là nguồn gốc của thiên anh hùng ca Bài ca Roland.

Giáo hoàng và người Frank trước năm 799. Năm 754, Giáo hoàng Stêphanô II vượt dãy Alps giữa mùa đông để xin Pepin che chở (xem chương 54). Năm 774, khi quân Frank còn vây Pavia, Charles lẻn đi Rôma mừng lễ Phục Sinh với Giáo hoàng Ađrianô I, rồi Pavia thất thủ vào tháng Sáu năm ấy (Einhard, chương 6). Einhard kể rằng khi tin Ađrianô qua đời năm 795 đến tai, Charles khóc như mất một người anh em hay một đứa con rất thương (chương 19).

Danh hiệu “Charlemagne”. Chương nói người Pháp ghép hai chữ Carolus Magnus làm một. Đây là chuyện về cách gọi tên, không phải điều cần tra nguồn.

Lời thề trên sách Tin Mừng

  • Đến Rôma ngày 24 tháng Mười Một năm 800. Đức giáo hoàng ra đón ở Mentana, cách thành mười hai dặm, chừng mười chín cây số (Biên niên sử Hoàng gia Frank, năm 800). Biên niên sử ghi hai người cùng dùng bữa ở đó. Chương nói đúng: đón ở cột mốc thứ mười hai là cách Rôma nghênh đón một hoàng đế.
  • Những lời buộc tội. Đầu tháng Mười Hai, Charlemagne họp các giám mục, viện phụ và quý tộc trong đền thờ thánh Phêrô để nghe (Liber Pontificalis, phần về Lêô III). Nguyên tắc “Tòa thứ nhất không bị ai xét xử” (prima sedes a nemine iudicatur) đã được ghi thành văn từ khoảng năm 500. Câu trả lời của các giám mục trong chương là: “Tông Tòa, đầu của mọi Hội Thánh, không bị ai xét xử.”
  • Lời thề ngày 23 tháng Mười Hai. Cả hai nguồn đều kể. Pascalê và Campulô bị kết án tử hình, nhưng đức giáo hoàng xin tha và họ bị đày (Biên niên sử Hoàng gia Frank năm 801; Liber Pontificalis).
  • Thư của Alcuin. Alcuin viết cho nhà vua rằng đến nay thế gian có ba ngôi vị cao nhất: đức giáo hoàng, hoàng đế ở Constantinôpôli và vua người Frank (thư số 174, khoảng năm 799). Chuyện ngôi thứ hai vừa bị chính dân mình truất phế là điều chương 58 đã kể.

Buổi sáng ngày 25 tháng Mười Hai

Đền thờ thánh Phêrô cũ: xem tư liệu chương 39. Năm gian và hơn một trăm cột đá hoa là đúng với những gì các nhà khảo cổ dựng lại.

Áo chùng và giày kiểu Rôma. Einhard, chương 23: nhà vua ghét y phục ngoại quốc, có đẹp đến đâu cũng ghét. Cả đời ông chỉ mặc áo chùng Rôma hai lần, cả hai lần ở Rôma, một lần theo lời xin của Ađrianô, một lần để làm vui lòng Lêô.

Đặt vương miện và tiếng hô. Liber Pontificalis chép tiếng hô. Chương dịch từ tiếng Latinh: “Kính chào Charles, Augustô, được Thiên Chúa đội vương miện, hoàng đế lớn lao và đem lại hòa bình của người Rôma: vạn tuế và chiến thắng!” Tiếng hô được lặp ba lần. Chuyện đám đông đã được dặn trước là cách các sử gia hình dung lại buổi lễ.

Đức giáo hoàng phủ phục. Biên niên sử Hoàng gia Frank viết rằng hoàng đế được đức giáo hoàng tôn kính theo cách của các hoàng đế thuở trước. Liber Pontificalis không nhắc một lời. Chương kể đúng sự khác nhau này. Từ ngày ấy, danh hiệu chính thức là “Charles, Augustô thanh bình nhất, được Thiên Chúa đội vương miện, hoàng đế lớn lao và đem lại hòa bình, cai trị Đế quốc Rôma”. Trước đó ông chỉ là vua của người Frank và người Lombard, và là Quý tộc của người Rôma.

Charlemagne không muốn danh hiệu. Einhard, chương 28, viết rằng nếu đoán trước ý định của đức giáo hoàng thì Charles “sẽ không đặt chân vào nhà thờ ngày hôm đó”. Ba cách giải thích trong chương, từ sự khiêm tốn của chủ, đến nỗi bực vì cách nhận, đều là những cách các sử gia đã đưa ra. Câu hỏi này đến nay vẫn chưa ngã ngũ.

Năm 813. Charlemagne phong con là Louis làm đồng hoàng đế ở Aachen. Sử gia Thegan, viết khoảng năm 837, kể Charlemagne bảo Louis tự cầm vương miện trên bàn thờ và đội lên đầu mình. Một nguồn khác kể chính Charlemagne đội cho con (Einhard, chương 30). Chương theo Thegan, với lời “theo lời một nhà biên niên”. Điểm chắc chắn là không có đức giáo hoàng nào ở đó. Năm 816, Giáo hoàng Stêphanô IV đến tận Reims để đội vương miện cho Louis một lần nữa.

Hai hoàng đế

Phản ứng ở Constantinôpôli. Các nguồn Byzantium coi việc này là tiếm quyền. Chương nói đúng như vậy. Người ở Constantinôpôli không tự gọi mình là “người Byzantium”; tên ấy do các học giả đặt ra nhiều thế kỷ sau, và họ tự gọi mình là người Rôma.

Lý lẽ “ngai đang trống”. Một số nguồn phương Tây, như Biên niên sử Lorsch, viết rằng vì lúc ấy ở Hy Lạp chỉ có một phụ nữ cầm quyền mà không có hoàng đế, nên người ta tôn Charles lên. Chuyện Irênê xem tư liệu chương 58.

Chuyện đề nghị cưới Irênê. Thêôphanê kể (năm 6293 theo lịch Byzantium). Chương viết “Nếu chuyện ấy có thật”, như thế là vừa đúng mức, vì chỉ có một nguồn kể.

Irênê bị lật đổ ngày 31 tháng Mười năm 802 bởi chính viên thủ quỹ Nikêphôrô, bị đưa ra đảo Lesbos và mất ở đó năm 803 (Thêôphanê).

Năm 812. Biên niên sử Hoàng gia Frank năm 812 kể rằng sứ giả Byzantium đến Aachen chào Charlemagne bằng chữ Hy Lạp basileus, “hoàng đế”. Chương nói đúng: họ không gọi ông là hoàng đế của người Rôma. Einhard (chương 28) kể Charles viết thư cho các hoàng đế ở Constantinôpôli, gọi họ là “anh em”.

Bức khảm ở Latêranô. Trong phòng ăn lớn của cung Latêranô, xây khoảng năm 796 đến 800, có bức khảm vẽ thánh Phêrô trao dải phẩm phục cho đức giáo hoàng và lá cờ cho một vị vua. Bản gốc được trùng tu năm 1625, còn bản sao đứng cạnh Cầu Thang Thánh hiện nay làm năm 1743. Chuyện vị vua trong bức tranh là Charles là cách đọc của chương và của nhiều sử gia.

“Đế quốc Rôma Thần thánh”. Chữ “Thần thánh” (sacrum) thêm vào thời Friedrich Barbarossa, năm 1157. Tên đầy đủ Sacrum Romanum Imperium xuất hiện năm 1254. Đế quốc giải thể ngày 6 tháng Tám năm 1806, khi hoàng đế Franz II từ bỏ danh hiệu dưới áp lực của Napoléon. Chương ghi đúng. Câu đùa của Voltaire, rằng nó chẳng thần thánh, chẳng Rôma, cũng chẳng phải đế quốc, nằm trong Tiểu luận về phong tục và tinh thần các dân tộc (1756).

Những con chữ nhỏ

Sắc lệnh năm 789. Tên là Admonitio generalis (“Lời khuyên chung”), đề ngày 23 tháng Ba năm 789. Khoản 72 ra lệnh cho các tu viện và nhà thờ chính tòa mở trường, dạy trẻ đọc Thánh vịnh, viết, hát, tính lịch và văn phạm, với những cuốn sách đã được sửa cho đúng. Chương tóm đúng. Một lá thư khác của Charlemagne, Về việc trau dồi văn chương, gửi viện phụ Baugulf, than phiền về những lá thư viết tệ của các tu viện. Chương lấy ý của lá thư ấy: người viết có ý tốt nhưng lời lẽ thô. Giám mục Thêôđunphô thành Orléans ra lệnh cho các linh mục làng mở trường, dạy con em không lấy tiền (Capitula, khoản 20, khoảng năm 800).

Những người học rộng. Alcuin (xem tư liệu chương 50), người York bên Anh, gặp nhà vua ở Ý năm 781. Phó tế Paulô, người Lombard, viết Lịch sử người Lombard. Thêôđunphô gốc người Visigoth từ Tây Ban Nha, về sau làm giám mục Orléans. Trong tù, khoảng năm 820, ông viết bài thánh ca Gloria, laus et honor.

Alcuin ở Tours. Ông làm viện phụ tu viện thánh Martinô ở Tours từ năm 796 đến khi mất năm 804. Bản Kinh Thánh Vulgata do ông và các tu sĩ sửa lại được dâng cho Charlemagne khoảng năm 801. Nhiều bản “Kinh Thánh Alcuin” chép ở Tours còn giữ đến nay.

Chữ nhỏ Carolingien. Hình thành khoảng năm 780, có lẽ ở tu viện Corbie và ở triều đình. Phần lớn sách Latinh của Rôma cổ mà ta còn đọc được là nhờ các tu sĩ Carolingien chép lại. Đầu thế kỷ XV, các học giả Ý như Poggio Bracciolini tìm thấy những bản chép ấy, tưởng là chữ Rôma cổ và bắt chước, gọi là chữ “nhân văn”. Cuối thế kỷ XV, thợ in ở Venise đúc chữ chì theo hình dạng ấy, Nicolas Jenson làm năm 1470. Đó là gốc của chữ thường Latinh ngày nay. Chương kể đúng.

Chữ Quốc ngữ. Chương nói những con chữ các nhà truyền giáo thế kỷ XVII dùng để ghi tiếng Việt là con cháu xa của chữ chép trong tu viện của Charlemagne. Điều này đúng về lịch sử chữ viết: chữ Quốc ngữ dùng chữ cái Latinh với các dấu riêng. Chương 108 kể về chữ Quốc ngữ.

Aachen

Tắm suối nước nóng với cả trăm người: Einhard, chương 22.

Nhà nguyện tám cạnh. Cung hiến năm 805. Cột và đá hoa chở từ Rôma và Ravenna về: Einhard, chương 26. Nhà thờ chính tòa Aachen là di tích đầu tiên của nước Đức được ghi vào danh sách Di sản Thế giới của UNESCO, năm 1978. Chiếc ngai đá hoa trơn của Charlemagne vẫn còn ở hành lang trên lầu. Từ năm 936 đến 1531, hơn ba mươi vua Đức đã ngồi trên đó khi đăng quang.

Con voi Abul-Abbas. Biên niên sử Hoàng gia Frank kể: con voi đến năm 802 và chết năm 810 trong một chiến dịch chống người Đan Mạch. Thương nhân Do Thái Isaac, người duy nhất trong phái đoàn Charlemagne gửi đến Bátđa còn sống trở về, dẫn con vật bằng tàu từ Bắc Phi sang Ý (biên niên sử năm 801 và 802). Chương kể đúng.

Cái chết. Ngày 28 tháng Giêng năm 814, sau cơn sốt và cơn đau nhói bên sườn (Einhard, chương 30). Ông tìm cách tự chữa bằng nhịn ăn, và mất lúc chín giờ sáng sau khi rước Mình Thánh Chúa. Ông được chôn ngay hôm ấy (chương 31). Dòng chữ khắc trên vòm mộ mở đầu bằng “Trong ngôi mộ này là thân xác Charles, hoàng đế Đại đế và Chính Thống” và nói ông trị vì bốn mươi bảy năm. Chương viết “khoảng bảy mươi tuổi”. Năm sinh của ông không chắc: 742, 747 hay 748. Nếu là 748 thì ông khoảng sáu mươi lăm.

Christianitas. Chữ Latinh chỉ thế giới Kitô giáo như một cộng đồng, được dùng nhiều từ thời Carolingien.

Câu hỏi ai đứng trên ai. Chương 68 kể cuộc tranh chấp lớn nhất về câu hỏi này. Chuyện câu hỏi ấy theo Hội Thánh phương Tây suốt năm trăm năm là cách người kể tóm lại, tính từ năm 800 đến thời Canossa và những cuộc va chạm về sau.

Những người trong chương

Lêô III, giáo hoàng (795–816).

Pascalê và Campulô, hai người cháu của Ađrianô I.

Charlemagne (Charles Cả), vua người Frank từ năm 768, hoàng đế từ năm 800.

Einhard, học giả, người viết tiểu sử Charlemagne.

Louis Mộ Đạo, con Charlemagne, hoàng đế (814–840).

Irênê, nữ hoàng đế ở Constantinôpôli (797–802).

Alcuin, Phó tế Paulô và Thêôđunphô, các học giả trong triều.

Harun al-Rashid, khalip nhà Abbasid ở Bátđa (786–809).

Thêôphanê, sử gia Byzantium.

Những nơi trong chương

Rôma, với Latêranô và đền thờ thánh Phêrô cũ. Paderborn, bên Đức. Mentana, gần Rôma. Aachen, bên Đức, nơi nhà nguyện Palatine nằm trong nhà thờ chính tòa. Tours, bên Pháp. Corbie, bên Pháp. Roncevaux, trong dãy Pyrénées.

Đọc thêm

Cuộc đời Charlemagne của Einhard ngắn và dễ đọc, có nhiều bản dịch tiếng Anh miễn phí, trong đó có bản ở Fordham Internet Medieval Sourcebook. Nếu có dịp đến Aachen, bạn hãy đứng dưới mái vòm tám cạnh nơi Charlemagne được chôn, rồi nhìn lên chiếc ngai đá.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 50 (Charlemagne và người Saxon), chương 54 (Pepin và Lãnh địa Giáo hoàng), chương 58 (Irênê), chương 61 (sau Charlemagne), chương 68 (Grêgôriô VII và Canossa) và chương 108 (chữ Quốc ngữ).

Trở lại chương 59