Chương 59
Năm 799 đến năm 814 · Rôma và Aachen
Sáng ngày 25 tháng Tư năm 799, nhằm ngày lễ thánh sử Máccô, Đức Giáo hoàng Lêô III cưỡi ngựa dẫn đầu một đoàn rước trọng thể đi qua các đường phố Rôma. Đó là cuộc rước kiệu Kinh Cầu Lớn, một thói quen đạo đức cổ xưa được cử hành mỗi năm một lần: các giáo sĩ cùng đông đảo bà con giáo dân vừa đi bộ vừa cất tiếng hát kinh từ Vương cung thánh đường Latêranô, lúc ấy vừa là nhà thờ chính tòa vừa là nơi ở của Đức Giáo hoàng, để tha thiết xin Thiên Chúa chúc phúc cho mùa màng được mưa thuận gió hòa. Thế nhưng khi đoàn rước vừa tiến đến gần nhà thờ thánh Silvestrô, một toán người mang theo vũ khí bỗng từ trong con ngõ hẹp xông ra chặn đường. Đoàn người đi kiệu hoảng loạn dạt sang hai bên. Toán cướp lao tới lôi Đức Giáo hoàng ngã nhào khỏi lưng ngựa rồi thẳng tay đánh đập ngài dã man ngay giữa mặt đường.
Kẻ cầm đầu không phải giặc cướp phương xa, mà là Pascalê và Campulô, hai người cháu của cố Giáo hoàng Ađrianô I, đang giữ chức cao ngay trong triều đình Tòa Thánh. Vốn xuất thân từ tầng lớp quý tộc Rôma kiêu hãnh, hai kẻ này không chịu nổi việc ngai tòa của người chú danh giá nay lại rơi vào tay Đức Lêô III, một vị mục tử có xuất thân bình dân khiêm hạ. Theo cuốn Sách Tiểu sử các Giáo hoàng, Liber Pontificalis, bọn chúng đã dã man tìm cách móc mắt và cắt đứt lưỡi ngài, rồi đem nhốt ngài vào một phòng kín trong tu viện thánh Erasmô. Giáo luật thời ấy không cho người mù hay câm làm giám mục; đó chính là điều hai kẻ phản nghịch nhắm tới.
Ngay đêm ấy, những người bạn trung thành giúp Đức Giáo hoàng trèo tường tu viện trốn ra. Những giáo dân trung kiên tại Rôma sau đó tin rằng Chúa đã làm phép lạ chữa lành cho đôi mắt và chiếc lưỡi của ngài. Các sử gia ngày nay thì nhìn nhận thực tế hơn: rất có thể trong lúc hỗn loạn vội vã, bọn sát thủ đã chưa kịp ra tay triệt để như chúng dự tính. Câu chuyện truyền miệng càng lan xa thì lại càng được tô đậm thêm; học giả Einhard sống tại triều đình nước Frank sau này ghi lại thẳng thắn rằng dân thành Rôma đã móc mắt và cắt lưỡi Đức Giáo hoàng. Dù sự thực thế nào thì Đức Lêô III vẫn nhìn thấy được và vẫn cất tiếng nói được bình thường. Được hiệp sĩ Frank hộ tống, ngài bí mật rời Rôma, vượt dãy Alps tìm đến Paderborn thuộc xứ Saxon thuộc nước Đức ngày nay, nơi vua Charles của vương quốc người Frank đang đóng quân cắm trại mùa hè.
Vị cha chung tìm đến đó để cậy trông vào con người quyền lực duy nhất ở phương Tây lúc bấy giờ có đủ sức mạnh để bảo vệ ngài.
Vị vua cao lớn của người Frank
Người đời thường gọi ông bằng danh xưng tiếng Latinh là Carolus Magnus, nghĩa là Charles Cả, hay Đại đế Charles; còn người Pháp thì ghép hai chữ ấy lại thành tên gọi quen thuộc: Charlemagne.
Tính đến năm 799, mối thâm tình gắn bó giữa các vị Giáo hoàng tại Rôma và các triều vua Frank đã kéo dài suốt gần nửa thế kỷ. Vào mùa đông năm 754, Đức Giáo hoàng Stêphanô II từng phải vượt núi Alps sang đất Frank để tha thiết xin vua Pepin, thân phụ của Charles, đem quân sang Ý giải vây trước sự đe dọa của người Lombard, một bộ tộc German đang làm chủ miền bắc nước Ý và rắp tâm thôn tính thành Rôma. Sau khi đánh bại quân Lombard, vua Pepin đã long trọng trao tặng cho Đức Giáo hoàng dải đất rộng lớn ở miền trung nước Ý, đặt nền móng khai sinh ra Lãnh địa Giáo hoàng như chương 54 đã thuật lại. Đến đời Charles, ông đã hoàn tất nốt phần việc còn lại: năm 774, trong lúc đại quân của ông đang bao vây thủ đô Pavia của người Lombard, Charles đã tranh thủ lén xuống Rôma để cùng mừng đại lễ Phục Sinh với Đức Giáo hoàng Ađrianô I, và hai người nhanh chóng trở thành đôi bạn tri kỷ thiết cốt. Tháng Sáu năm ấy thành Pavia thất thủ, Charles xóa sổ vương quốc Lombard và tự đội vương miện của họ lên đầu. Sử gia Einhard kể lại rằng khi nghe tin Đức Giáo hoàng Ađrianô qua đời vào năm 795, Charles đã bật khóc nức nở như thể vừa mất đi một người anh em ruột thịt hay một đứa con yêu dấu.
Để hiểu rõ con người phi thường này, không ai khắc họa chân thực hơn học giả Einhard. Ông là một học giả có vóc người nhỏ nhắn nhưng vô cùng thông minh, từng sống bên cạnh hoàng gia hơn hai mươi năm và đã viết cuốn tiểu sử về Charlemagne khoảng mười lăm năm sau ngày nhà vua mất theo phong cách tả chân của các sử gia Rôma cổ đại. Einhard tả Charles to lớn, khỏe mạnh, cao mà cân đối; mắt to sáng, tóc bạc đẹp lão, bước đi đĩnh đạc; giọng rõ nhưng hơi cao và nhỏ so với thân hình hộ pháp. Einhard viết: “Ai ai cũng biết chiều cao của nhà vua đúng bằng bảy lần chiều dài bàn chân của chính ông”. Vào năm 2010, các nhà khoa học hiện đại khi mở lăng mộ đo đạc lại xương cốt của Charlemagne đã xác định ông cao khoảng 1,84 mét, một chiều cao vượt trội nếu so với tầm vóc trung bình của đàn ông châu Âu thời bấy giờ vốn chỉ khoảng 1,69 mét. Charles bơi lội giỏi hơn bất cứ ai trong triều, cưỡi ngựa bắn cung thiện nghệ; ông ăn uống chừng mực trong mỗi bữa ăn và rất ghét thói say sưa rượu chè. Về đời sống gia đình, ông lần lượt trải qua năm đời vợ chính thức, vài người thiếp và sinh được rất nhiều con cái.
Về học vấn, Charles nói tiếng Latinh lưu loát chẳng kém tiếng mẹ đẻ là tiếng Frank cổ, một dạng sơ khai của tiếng Đức, và nghe hiểu được tiếng Hy Lạp dù nói không thạo bằng. Trong các bữa ăn hằng ngày, ông thường sai người đọc lớn tiếng các sách lịch sử và đặc biệt thích nghe đọc cuốn Thành Đô Thiên Chúa của thánh Augustinô. Thế nhưng, có một nghịch lý thú vị là suốt đời vị hoàng đế vĩ đại ấy lại không biết viết chữ! Einhard kể rằng nhà vua thường cất giấu những tấm bảng sáp và bút nhọn dưới gối ngủ, để những đêm trằn trọc mất ngủ lại lôi ra cặm cụi tập đồ từng nét chữ cái; “tuy nhiên, vì ông không được tập viết từ thuở nhỏ mà mãi đến lúc tuổi già tóc bạc mới bắt đầu học, nên công sức bỏ ra chẳng đem lại kết quả bao nhiêu”.
Kể từ ngày lên ngôi vua vào năm 768, hầu như chẳng có năm nào mà Charlemagne không dẫn quân ra trận. Năm 774 ông sáp nhập xứ Lombard. Suốt hơn ba mươi năm ròng rã, ông liên tục đem quân đánh dẹp bộ tộc người Saxon ngoại giáo ở miền bắc và dùng vũ lực cưỡng bách họ phải chịu phép Rửa tội như chương 50 đã kể. Ông đập tan bộ tộc du mục Avar dũng hãn trên thảo nguyên dọc sông Đanuýp, thu về nhiều vàng bạc đến mức Einhard nhận xét rằng người Frank chỉ lấy lại của cải người Avar đã cướp của các dân tộc khác. Năm 778, ông đem quân vượt dãy Pyrénées sang Tây Ban Nha đánh nhau với các tiểu vương Hồi giáo; trên đường rút quân về, đội hậu phương của ông đã bị phục kích tiêu diệt hoàn toàn trong một hẻm núi hiểm trở ở Roncevaux, biến cố đau thương ấy đã làm nảy sinh thiên sử thi vĩ đại Bài ca Roland của nền văn học Pháp thời Trung Cổ. Đến năm 800, cương thổ vương quốc của Charles đã trải dài tít tắp từ bờ Biển Bắc xuống tận Rôma, từ Đại Tây Dương sang tận dòng sông Elbe. Kể từ ngày Đế quốc Tây Rôma sụp đổ ba thế kỷ trước đó, chưa từng có một vị quân vương nào ở phương Tây nắm giữ trong tay một vùng lãnh thổ rộng lớn đến nhường ấy.
Tại Paderborn, Charles đón Đức Lêô III hết sức trọng thị. Một thi sĩ cung đình khi làm thơ ca ngợi cuộc gặp gỡ lịch sử ấy đã xưng tụng Charles bằng danh hiệu “người cha của cả châu Âu”. Rồi nhà vua cho quân hộ tống Đức Giáo hoàng về Rôma, và hứa sẽ đích thân đến làm sáng tỏ vụ việc.

Thế nhưng trong triều đình Frank, không phải ai cũng cảm thấy nhẹ nhõm. Học giả lừng danh người Anh là Alcuin, người thầy dạy học kiêm vị cố vấn thân cận nhất của Charles, đã viết thư phân tích cho nhà vua thấy rằng trên đời lúc bấy giờ có ba ngôi vị cao trọng nhất: thứ nhất là ngôi vị Giáo hoàng tại Rôma, thứ hai là ngôi vị Hoàng đế tại kinh đô Constantinôpôli, và thứ ba là ngai vua người Frank. Ngôi thứ nhất vừa bị chính dân Rôma làm nhục; ngôi thứ hai vừa bị phế truất tàn nhẫn như chương trước đã kể; vậy gánh nặng bảo vệ đức tin giờ đè lên vai một mình Charles.
Lời thề thanh minh trên cuốn sách Tin Mừng
Ngày 24 tháng Mười Một năm 800, Charlemagne tiến về Rôma. Đức Lêô III thân hành ra đón tận Mentana nằm cách thành mười hai dặm, khoảng mười chín cây số, và hai vị cùng dùng bữa trưa thân mật tại đó. Đón khách ở cột mốc thứ mười hai ngoài thành là nghi thức người Rôma xưa dành riêng cho Hoàng đế, không phải cách đón một vị vua thường.
Nhưng trước đó còn một nút thắt hóc búa. Phe Pascalê và Campulô, mưu hại không thành, đã quay sang tố cáo Đức Giáo hoàng ngoại tình và thề gian. Ai có quyền xét xử một Giáo hoàng? Đầu tháng Mười Hai, Charles triệu tập các giám mục, viện phụ và quý tộc trong đền thờ thánh Phêrô để nghe các lời cáo buộc. Các giám mục tham dự đã đồng thanh đưa ra một câu trả lời dứt khoát: không một ai cả! “Ngai tòa Tông đồ, Đầu mối của mọi Hội Thánh, thì không thể bị xét xử bởi bất kỳ người phàm nào”, đó là nguyên tắc giáo luật bất di bất dịch của Hội Thánh Rôma đã được ghi thành văn bản từ khoảng năm 500. Vì thế, để dẹp tan mọi lời đàm tiếu xấu xa, vào ngày 23 tháng Mười Hai năm 800, Đức Giáo hoàng Lêô III đã tự nguyện bước lên bục giảng của đền thờ thánh Phêrô, trang nghiêm đặt bàn tay lên cuốn Sách Tin Mừng trước sự chứng kiến của vua Charles cùng toàn thể hàng giáo phẩm, và cất lời thề long trọng trước mặt Chúa rằng ngài hoàn toàn trong sạch và vô tội trước mọi lời vu khống. Hai kẻ chủ mưu bị tuyên án tử hình; nhưng Đức Giáo hoàng xin tha mạng cho họ, và án được giảm thành lưu đày.
Hai ngày sau buổi thề ấy chính là ngày đại lễ Giáng Sinh.
Buổi sáng ngày 25 tháng Mười Hai năm 800
Đền thờ thánh Phêrô vào buổi sáng hôm ấy vẫn là ngôi vương cung thánh đường cổ kính do hoàng đế Constantinô xây dựng trên mộ vị Tông đồ trưởng từ gần năm trăm năm trước như chương 39 đã miêu tả: một sảnh đường năm gian với hơn một trăm cây cột cẩm thạch. Sáng sớm ngày 25 tháng Mười Hai, bên trong đền thờ chật ních người: từ các chiến binh và quý tộc Frank dũng mãnh cho đến giới quý tộc và thường dân Rôma, các linh mục, tu sĩ và giáo dân đứng chen chúc nhau kín các gian.
Trước khi Thánh lễ bắt đầu, Charlemagne bước tới quỳ gối cầu nguyện thật lâu bên nắp mộ thánh Phêrô Tông đồ. Hôm ấy, ông không mặc y phục Frank mà mặc áo chùng dài, khoác áo choàng và đi giày da theo kiểu quý tộc Rôma, một điều hiếm hoi. Sử gia Einhard cho biết nhà vua vốn rất ghét mặc trang phục ngoại quốc dù nó có đẹp đẽ đến đâu, và trong suốt cả cuộc đời mình, Charles chỉ chịu mặc y phục Rôma đúng hai lần, cả hai lần đều diễn ra tại Rôma: một lần theo lời thỉnh cầu của Đức Ađrianô, và lần này là để làm đẹp lòng Đức Lêô III. Khi nhà vua vừa đứng dậy sau lời cầu nguyện, Đức Giáo hoàng Lêô III bất ngờ tiến lại gần và nâng một chiếc vương miện quý giá đặt thẳng lên đầu ông.

Ngay lúc ấy, cả đám đông, dường như đã được tập trước, đồng thanh tung hô ba lần:
“Kính chào Charles, bậc Augustô, được Thiên Chúa đội vương miện, vị hoàng đế vĩ đại và đem lại thái bình cho người Rôma: vạn tuế và chiến thắng!”

Rồi theo biên niên sử hoàng gia Frank, chính Đức Giáo hoàng phủ phục trước tân hoàng đế theo nghi thức người Rôma xưa dành cho quân vương, dù sách tiểu sử các Giáo hoàng do người Rôma viết không nhắc chi tiết này. Từ sáng hôm ấy, tước hiệu đầy đủ của Charles là: “Charles, bậc Augustô vô cùng thái bình, được Thiên Chúa đội vương miện, vị hoàng đế vĩ đại và hòa bình, người cai trị Đế quốc Rôma”. Trước cột mốc này, ông vốn chỉ mang tước vị là vua của người Frank, vua của người Lombard và danh hiệu danh dự là “Quý tộc của người Rôma”, Patricius Romanorum.
Xoay quanh buổi lễ đăng quang lịch sử này, sử gia Einhard có kể lại một chi tiết mà các nhà nghiên cứu tranh luận suốt bao đời nay. Ông viết rằng ban đầu Charles cảm thấy khó chịu với danh hiệu hoàng đế ấy đến mức nếu biết trước ý định bất ngờ của Đức Giáo hoàng vào sáng hôm đó, thì “ông đã không bước chân vào nhà thờ, dẫu hôm ấy là một ngày đại lễ”. Có thể Einhard ghi lại câu nói ấy chỉ nhằm tô đậm thêm đức tính khiêm nhường của chủ tướng mình; nhưng cũng rất có thể Charles thực sự bực mình, không phải vì ông chê danh hiệu hoàng đế, mà vì ông bực bội trước cái cách mà ông phải đón nhận nó. Việc Đức Giáo hoàng tự tay đặt vương miện đã tạo ra một tiền lệ: như thể ngôi hoàng đế là ân huệ do Tòa Thánh ban cho! Điều ấy lộ rõ năm 813 tại Aachen: khi phong con trai là Louis Mộ Đạo làm đồng hoàng đế, Charles không mời Giáo hoàng; ông cho đặt vương miện trên bàn thờ nhà nguyện rồi bảo Louis tự tay đội lên đầu. Thông điệp của nhà vua quá đỗi rõ ràng: quyền bính đế vương đến trực tiếp từ Thiên Chúa chứ không qua tay giáo sĩ! Dẫu vậy, chỉ hai năm sau cái chết của Charles, năm 816, chính Đức Giáo hoàng mới là Stêphanô IV lại lặn lội sang tận thành Reims để đặt tay đội vương miện lại cho hoàng đế Louis thêm một lần nữa theo nghi thức phụng vụ.
Cơn thịnh nộ của phương Đông và sự xuất hiện của hai vị hoàng đế
Tin về lễ Giáng Sinh năm 800 bay về Constantinôpôli, và triều đình phương Đông nổi trận lôi đình.
Cư dân Constantinôpôli chưa bao giờ tự gọi mình là “người Byzantium” cả; tên gọi này chỉ do các học giả phương Tây đặt ra từ thế kỷ XVI trở đi. Họ luôn tự hào xưng mình là những người Rôma chân chính, Rhomaioi. Với họ, Đế quốc Rôma chưa từng mất: nó vẫn sống sờ sờ bên eo Bosphorus, và trên đời chỉ có một Hoàng đế của người Rôma. Một ông vua man di phương Bắc xưng hoàng đế Rôma là mạo xưng trơ trẽn; còn một giám mục Rôma đem vương miện hoàng đế đi phong là tiếm quyền.
Nhưng phương Tây có lý lẽ riêng. Người đang ngồi trên ngai ở Constantinôpôli năm 800 là bà hoàng Irênê, người mẹ tàn nhẫn đã hạ lệnh đâm mù mắt chính đứa con trai ruột của mình ba năm trước như chương 58 đã kể. Theo luật cổ của người Rôma, phụ nữ không thể làm hoàng đế. Vậy trong mắt phương Tây, ngai đế quốc lúc ấy đang “bỏ trống”, và giáo quyền cùng dân Rôma có quyền chọn người khác lên thay.

Sử gia người Byzantium là Thêôphanê còn chép lại rằng Charlemagne thậm chí từng cử sứ giả sang Constantinôpôli để ngỏ lời cầu hôn với chính thái hậu Irênê, mong gộp hai nửa Đông Tây của đế quốc làm một. Có thật hay không thì chuyện ấy cũng chẳng đi đến đâu: tháng Mười năm 802, bà Irênê bị Nikêphôrô lật đổ, đày ra đảo Lesbos và mất ở đó năm sau. Phải trải qua mười hai năm căng thẳng, kèm theo những cuộc xung đột quân sự lẻ tẻ dọc vùng bờ biển Adriatic và các đầm lầy xứ Venezia, đến năm 812, hoàng đế mới của Constantinôpôli mới chịu cử phái đoàn sứ thần sang tận kinh thành Aachen để chính thức chào Charlemagne bằng danh xưng tiếng Hy Lạp là basileus, nghĩa là hoàng đế. Tuy nhiên, họ khôn khéo chỉ gọi ông là “hoàng đế của người Frank” chứ tuyệt đối không bao giờ gọi ông là “hoàng đế của người Rôma”, tước vị thiêng liêng ấy họ kiên quyết giữ riêng cho triều đình mình. Einhard kể lại rằng Charlemagne đã kiên nhẫn viết rất nhiều bức thư gửi sang kinh đô phương Đông, nhã nhặn gọi các hoàng đế bên đó là “những người anh em kính mến”, cho đến khi lòng tự ái của người Hy Lạp dần dần nguôi ngoai.
Từ đó, thế giới Kitô giáo có hai đế quốc song song, bên nào cũng nhận mình là người thừa kế duy nhất của Rôma. Đứng giữa là Giám mục Rôma, người từ nay ở phương Tây nắm một đặc quyền biểu tượng: xức dầu và đội vương miện cho hoàng đế. Về sau, người phương Tây gọi đế chế được khai sinh vào ngày lễ Giáng Sinh năm 800 ấy là “Đế quốc Rôma Thần thánh”, dù chữ “Thần thánh” chỉ được hoàng đế Friedrich Barbarossa thêm vào từ thập niên 1150, và danh xưng đầy đủ phải sang thế kỷ XIII mới định hình. Đế quốc ấy cứ thế tồn tại lắt lay, ngày càng mang tính danh nghĩa cho đến tận năm 1806 khi hoàng đế Franz II chính thức tuyên bố giải thể dưới sức ép của Napoléon Bonaparte, để rồi triết gia người Pháp Voltaire từng buông một lời châm biếm nổi tiếng rằng: cái đế quốc ấy “chẳng hề thần thánh, chẳng có chất Rôma, mà cũng chẳng phải là một đế quốc thực sự”!
Trong phòng ăn cung điện Latêranô, Đức Lêô III cho làm một bức tranh khảm lớn khẳng định trật tự mới này. Ở trung tâm bức tranh là hình ảnh thánh Phêrô Tông đồ uy nghi ngự trên ngai: bàn tay phải ngài trao dải dây phẩm phục pallium cho Đức Giáo hoàng Lêô đang quỳ bên dưới, còn bàn tay trái ngài trao lá cờ chiến thắng cho một vị vua đang quỳ ở phía bên kia, chính là vua Charles. Thông điệp rất rõ: thánh Phêrô trao quyền thiêng cho Giáo hoàng và gươm giáo cho hoàng đế. Bức khảm gốc đã hư hại nhiều, nhưng một bản phục chế hiện vẫn còn bên cạnh Cầu Thang Thánh Scala Sancta, đối diện với Vương cung thánh đường Latêranô cho khách hành hương chiêm ngắm ngày nay.
Những con chữ nhỏ làm thay đổi nền văn minh
Thế nhưng, di sản vĩ đại và lâu bền nhất mà Charlemagne để lại cho hậu thế có lẽ không phải là chiếc vương miện bằng vàng hay những cuộc thảo phạt quân sự, mà chính là phong trào chấn hưng học vấn và trường học.
Mỗi khi nhìn vào hiện trạng đời sống tôn giáo trong vương quốc rộng lớn của mình, nhà vua không khỏi cảm thấy xót xa và lo âu. Rất nhiều linh mục ở các xứ đạo thôn quê đọc tiếng Latinh ngọng nghịu đến mức đọc sai cả những lời nguyện cốt lõi trong Thánh lễ. Những người thợ chép sách trong tu viện vì kém học thức nên sao chép Kinh Thánh sai sót be bét từ trang này sang trang khác. Thậm chí có những đan viện gửi thư thỉnh nguyện về triều đình mà câu cú lủng củng, sai lỗi ngữ pháp tệ hại đến nỗi chính nhà vua và các văn thư đọc mãi cũng không tài nào hiểu nổi nội dung muốn nói gì. Trong một bức thông tri nổi tiếng gửi cho các viện phụ, Charlemagne viết rằng ông biết ý hướng của các thầy tu là rất tốt lành và đạo đức, nhưng vì văn chương chữ nghĩa quá vụng về thô thiển nên rất dễ dẫn đến sự hiểu sai lạc về Lời Chúa trong Kinh Thánh. Ông thẳng thắn thừa nhận: làm điều lành thì tốt hơn là chỉ biết điều lành; thế nhưng muốn làm được điều lành cho đúng ý Chúa, thì trước hết con người ta phải được học để biết cho đúng đã!
Vào năm 789, Charlemagne ban hành một chỉ dụ cải cách giáo dục quy mô lớn mang tên Admonitio Generalis gửi tới toàn thể các giám mục và viện phụ trong nước. Chiếu chỉ quy định bắt buộc: mỗi tòa giám mục và mỗi đan viện trên toàn quốc đều phải mở một ngôi trường học, để dạy dỗ cho các thiếu nhi học đọc Thánh vịnh, học viết chữ, học hát bình ca, học tính lịch phụng vụ và học ngữ pháp Latinh chuẩn xác dựa trên những cuốn sách đã được hiệu đính cẩn thận. Hưởng ứng lời kêu gọi ấy, Đức Giám mục Thêôđunphô của giáo phận Orléans đã ban hành huấn lệnh truyền cho tất cả các linh mục coi sóc các xứ đạo trong vùng phải mở lớp dạy học tại làng mình, sẵn sàng đón nhận con em của bất kỳ gia đình giáo dân nào đến xin học mà tuyệt đối không được thu bất cứ một đồng học phí nào, khai sinh ra mô hình trường học phổ cập miễn phí đầu tiên ở phương Tây!
Để thực hiện cuộc cách mạng giáo dục này, Charlemagne đã quy tụ về triều đình Aachen những bộ óc thông thái bậc nhất của thời đại. Đứng đầu là học giả Alcuin thành York, một viện phụ người Anh tài ba gặp nhà vua tại Ý năm 781, người đã khuyên Charles từ bỏ chính sách dùng vũ lực bắt người Saxon rửa tội. Bên cạnh ngài là thầy phó tế Paulô người Lombard chuyên viết sử, và Giám mục thi sĩ Thêôđunphô gốc Tây Ban Nha, tác giả của bài thánh thi phụng vụ bất hủ mà người Công giáo chúng ta vẫn hát vang trong đoàn rước Chúa nhật Lễ Lá hằng năm: Gloria, laus et honor, “Vinh quang, ca tụng và danh dự”. Khi tuổi đã cao, học giả Alcuin lui về làm viện phụ đan viện thánh Martinô tại Tours; tại đây, ngài cùng các đan sĩ đã miệt mài đối chiếu, sửa chữa lại toàn bộ những lỗi sao chép sai sót tích tụ suốt bốn trăm năm trong bản dịch Kinh Thánh Latinh Vulgata của thánh Giêrônimô, rồi trân trọng dâng bộ Kinh Thánh đã được hiệu đính chuẩn mực này lên cho hoàng đế Charlemagne vào khoảng năm 801.
Chính bên trong những căn phòng chép sách của các đan viện thời kỳ này, một cuộc cách mạng chữ viết kỳ diệu đã âm thầm diễn ra: các đan sĩ đã sáng tạo ra một kiểu chữ viết mới vô cùng rõ ràng, với những con chữ nhỏ nhắn, nét tròn trịa, mỗi con chữ đứng độc lập tách bạch và giữa các từ ngữ có chừa khoảng cách đều đặn chứ không viết dính chùm vào nhau như các lối chữ thời trước. Giới nghiên cứu ngày nay gọi kiểu chữ viết tuyệt đẹp ấy là “chữ thường Carolingien”. Phần lớn kho tàng văn học và triết học Latinh cổ đại của nền văn minh Rôma mà nhân loại còn đọc được đến ngày hôm nay là nhờ công lao của các đan sĩ thời Charlemagne đã cặm cụi sao chép lại bằng chính kiểu chữ này. Sáu trăm năm sau, các học giả thời Phục Hưng tại Ý khi tìm thấy các bản chép tay thời Carolingien trong tu viện đã lầm tưởng đó là kiểu chữ của người Rôma cổ xưa nên đã hào hứng bắt chước theo. Rồi đến năm 1470 tại Venezia, người thợ in danh tiếng Nicolas Jenson đã dựa vào chính những nét chữ ấy để đúc thành bộ chữ chì in ấn đầu tiên. Thật kỳ diệu biết bao: tất cả những kiểu chữ in thường mà chúng ta đang đọc trên các trang sách báo hằng ngày, cho đến cả những mẫu tự Latinh mà các thừa sai Dòng Tên thế kỷ XVII đã dùng để phiên âm ra chữ Quốc ngữ cho người Việt Nam chúng ta hôm nay, đều chính là những đứa con tinh thần xa xôi bắt nguồn từ những con chữ nhỏ được các thầy dòng nắn nót chép trong tu viện của hoàng đế Charlemagne!
Cung điện Aachen và những năm tháng cuối đời
Vào những năm tháng tuổi già, Charlemagne thích lui về sinh sống tại cung điện Aachen, nằm ở ngã ba biên giới giữa Đức, Bỉ và Hà Lan ngày nay, nơi có những mạch suối nước nóng thiên nhiên phun trào từ lòng đất mà nhà vua vốn rất thích ngâm mình bơi lội. Sử gia Einhard kể rằng mỗi lần đi tắm suối khoáng, nhà vua thường thân mật mời không chỉ các con trai mà cả các quan đại thần, bạn bè thân hữu và cả toán lính cận vệ cùng xuống tắm chung, có những hôm hơn một trăm người cùng bơi lội vui vẻ với nhà vua trong làn nước ấm. Ngay tại Aachen, ông đã cho xây dựng một ngôi nhà nguyện hoàng gia hình bát giác lộng lẫy, chở từng cây cột đá hoa cương và đá cẩm thạch quý từ Rôma và Ravenna về để trang trí. Công trình được cung hiến trọng thể vào năm 805 và hiện vẫn còn đứng vững cho đến ngày nay, trở thành phần kiến trúc cổ kính nhất của Nhà thờ Chính tòa Aachen, và vào năm 1978, đây chính là di tích lịch sử đầu tiên của nước Đức được tổ chức UNESCO vinh danh vào danh sách Di sản Thế giới. Trên tầng gác lửng của nhà nguyện hiện vẫn còn lưu giữ chiếc ngai hoàng đế mộc mạc được ghép bằng những phiến đá cẩm thạch trắng; từ năm 936 cho đến năm 1531, đã có hơn ba mươi vị vua nước Đức ngồi trên chiếc ngai đá cổ kính ấy trong ngày đại lễ đăng quang của mình.
Vào năm 802, vị khalip Hồi giáo lừng danh ở Baghdad là Harun al-Rashid, nhân vật nổi tiếng trong truyện Nghìn lẻ một đêm, đã gửi tặng hoàng đế Charlemagne một món quà ngoại giao đặc biệt: một con voi trắng châu Á mang tên là Abul-Abbas. Người có công dẫn chú voi vượt ngàn dặm về phương Tây là một thương nhân Do Thái tên là Isaac, người duy nhất còn sống sót trở về trong phái đoàn ngoại giao mà Charles gửi sang Baghdad trước đó. Isaac đã kiên nhẫn dẫn con vật khổng lồ xuống tàu vượt biển từ Bắc Phi sang Ý rồi dắt bộ băng qua dãy núi Alps để về tới hoàng cung. Chú voi Abul-Abbas đã trở thành tâm điểm kinh ngạc của người dân châu Âu thời bấy giờ, luôn đi theo hộ tống Charlemagne trong các chuyến tuần du, sống thêm được tám năm tại đất Frank trước khi ngã bệnh qua đời trong một chiến dịch quân sự ở miền bắc vào năm 810.
Hoàng đế Charlemagne qua đời vào ngày 28 tháng Giêng năm 814, hưởng thọ khoảng bảy mươi tuổi, sau một cơn cảm sốt nặng kèm theo những cơn đau nhói dữ dội bên sườn, có lẽ do viêm màng phổi. Khi ngã bệnh, ông vẫn cố gắng tự chữa trị theo thói quen cũ là nhịn ăn để cơ thể thanh lọc. Einhard ghi lại rằng nhà vua đã thanh thản trút hơi thở cuối cùng vào lúc chín giờ sáng, ngay sau khi được rước Mình Thánh Chúa lần cuối cùng làm Của Ăn Đàng. Thi hài của ông được quàn và an táng trọng thể ngay trong ngày hôm ấy bên dưới sàn đá của ngôi nhà nguyện bát giác tại Aachen. Phía trên phần mộ của ông, người ta cho dựng một vòm đá mạ vàng khắc dòng văn bia tưởng niệm: “Nơi ngôi mộ này an nghỉ thân xác của Charles, vị Hoàng đế vĩ đại và Chính thống, người đã mở rộng vương quốc người Frank một cách vinh hiển, và đã cai trị đất nước trong thịnh vượng suốt bốn mươi bảy năm ròng”.
Charlemagne nằm xuống, để lại cho hậu thế một cơ đồ đế chế bao la, một mạng lưới trường học và đan viện rực rỡ, một lối chữ viết văn minh cho nhân loại, và một ý niệm vĩ đại: ý niệm về một thế giới Kitô giáo phương Tây thống nhất, gọi là Christianitas, nơi Giáo quyền của Đức Giáo hoàng và Vương quyền của Hoàng đế cùng chung tay dẫn dắt đoàn dân Chúa. Thế nhưng, buổi sáng ngày lễ Giáng Sinh năm 800 tại đền thờ thánh Phêrô cũng đồng thời gieo xuống một câu hỏi lịch sử đầy trăn trở mà không ai có thể giải đáp rốt ráo được: Giữa hai quyền bính ấy, ai thực sự là người đứng trên ai? Vị hoàng đế nắm giữ gươm giáo trần thế đứng trên, hay vị Giáo hoàng nắm chìa khóa thiên đàng và đặt vương miện lên đầu vua đứng trên? Mối giằng co căng thẳng xoay quanh câu hỏi quyền bính ấy sẽ đeo bám và chi phối toàn bộ lịch sử Hội Thánh phương Tây suốt năm trăm năm tiếp theo của thời Trung Cổ, và có những lúc đã bùng nổ thành những cuộc xung đột vũ trang đẫm máu.
Thế nhưng ngay vào lúc ngọn gió phương Tây đang chuyển mình ấy, ở phía đông xa xôi bên kia những cánh rừng rậm xứ Saxon và những thảo nguyên bao la của người Avar, hàng triệu con người thuộc các bộ tộc người Slav rộng lớn vẫn đang mòn mỏi ngóng chờ ánh sáng Tin Mừng. Và tiếng chuông Tin Mừng cứu độ sắp tới đây sẽ không vang lên bằng thứ tiếng Latinh cung đình của hoàng đế Charlemagne.
Và tiếng chuông Tin Mừng cứu độ sắp tới đây sẽ không vang lên bằng thứ tiếng Latinh cung đình của hoàng đế Charlemagne.
Chương 59 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Ngai tòa Tông đồ, Đầu mối của mọi Hội Thánh, thì không thể bị xét xử bởi bất kỳ người phàm nào”
Những người trong chương
- Charlemagne · Năm 2010, các nhà khoa học đo xương cốt trong lăng mộ ở Aachen và ước tính ông cao khoảng 1,84 mét, hơn hẳn đàn ông châu Âu thời ấy.
- Alcuin · Chữ thường ta đọc trên trang này là con cháu xa của kiểu chữ tròn trịa mà các đan sĩ thời Charlemagne chép sách.
- Thêôđunphô · Bài thánh thi Gloria, laus et honor của ông vẫn được hát trong đoàn rước Chúa nhật Lễ Lá mỗi năm.
Nơi ấy hôm nay
- Nhà nguyện Aachen cung hiến năm 805, là di tích đầu tiên của nước Đức được UNESCO ghi vào Di sản Thế giới (1978). Trên tầng gác còn ngai đá trắng, nơi hơn ba mươi vua Đức ngồi ngày đăng quang.
- Cầu Thang Thánh ở Rôma, đối diện Vương cung thánh đường Latêranô. Bên cạnh còn bản sao bức khảm thánh Phêrô trao pallium cho Đức Lêô và lá cờ cho vua Charles.
Muốn đọc thêm
Einhard, Cuộc đời Charlemagne · Sách Tiểu sử các Giáo hoàng, tiểu sử Đức Lêô III · Bài ca Roland · Alcuin, các thư gửi Charlemagne
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Lêô III
- Pascalê
- Campulô
- Charlemagne
- Einhard
- Louis Mộ Đạo
- Irênê (nữ hoàng đế)
- Alcuin
- Phó tế Paulô
- Thêôđunphô
- Harun al-Rashid
- Thêôphanê
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 60
Cyrillô và Mêthôđiô, bảng chữ cái cho người Slav
Điều gì khiến cả đám giáo sĩ Latinh vây lấy một học giả Hy Lạp gầy gò ở Venise năm 867?
Khoảng 25 phút đọc









