Tư liệu chương 6
Kiểm chứng chương 6: Gió và lửa trong căn phòng trên lầu
Chương 6 kể ngày lễ Ngũ Tuần, khi Thánh Thần ngự xuống trên các môn đệ. Gần như toàn bộ câu chuyện lấy từ hai chương đầu của sách Công vụ Tông đồ, do thánh Luca viết, người cũng viết Tin Mừng thứ ba. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: căn phòng ấy ở đâu, ngọn lửa ấy là lửa gì, ba ngàn người kia có thật không. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, giải thích vài chữ khó, và nói những điều các nhà nghiên cứu còn bàn. Bạn sẽ thấy chỗ nào sách nói rõ, chỗ nào chỉ là lời truyền lại, và chỗ nào người kể thêm một nét vẽ của riêng mình.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 2,4” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 2, câu 4.
Một trăm hai mươi người trong căn phòng
Những ngày chờ đợi, danh sách người có mặt và con số khoảng một trăm hai mươi người nằm ở Cv 1,12-15. Luca gói cả những ngày ấy trong một câu (Cv 1,14), và chương trích lại: họ “đồng tâm nhất trí, chuyên cần cầu nguyện và nài xin”. Con số một trăm hai mươi ở câu liền sau (1,15). Danh sách trong chương (mười một tông đồ, các phụ nữ theo Đức Giêsu từ Galilê, bà Maria và anh em họ hàng của Người) theo các câu 13 và 14. Trước khi về trời, Đức Giêsu chỉ dặn họ ở lại trong thành cho đến khi “mặc lấy sức mạnh từ trên cao” (Tin Mừng Luca 24,49). Cv 1,14 cũng là chỗ cuối cùng Tân Ước nhắc tên Đức Maria, và Luca không ghi một lời nào của bà ở đó.
Chương nói các môn đệ chờ chín ngày, và từ đó có tuần cửu nhật. Cách tính chín ngày là của truyền thống: Đức Giêsu lên trời vào ngày thứ bốn mươi sau Phục Sinh (Cv 1,3), và lễ Ngũ Tuần là ngày thứ năm mươi, cho nên chương mới nói “mười ngày sau khi Thầy lên trời”, còn người ta đếm thời gian chờ là chín ngày trọn. Việc các Kitô hữu cầu nguyện chín ngày liền trước một dịp lớn thì có từ thời Trung Cổ, và tên gọi lấy từ tiếng Latinh nghĩa là “chín”. Sách Công vụ không dùng chữ “chín ngày”.
Căn phòng ấy ở đâu thì không ai biết chắc. Luca không nói. Một truyền thống lâu đời đặt nó trên núi Sion, ở phía tây nam thành cổ. Tòa nhà mà khách hành hương ngày nay đến viếng, gọi là Nhà Tiệc Ly, được xây theo kiểu Gothic vào thế kỷ XIV, trên chỗ mà truyền thống từ thế kỷ IV đã đặt căn phòng này. Nhiều Kitô hữu từ lâu tin đây cũng là căn phòng nơi các môn đệ ngồi sau cánh cửa khóa chặt mấy tuần trước, nhưng đó là điều truyền lại, không phải điều bản văn nói.
Cảnh căn phòng chật người, kẻ ngồi bệt trên chiếu, kẻ tựa vách, hơi người ấm cả gian nhà, là người kể hình dung. Luca không tả gì về căn phòng, ngoài việc nó ở trên lầu.
Người mẹ giữa đám con
Chương nói Công đồng Vatican II hình dung Đức Maria ngồi trong căn phòng này, cầu xin cho Thánh Thần ngự xuống. Điều đó nằm trong hiến chế Lumen Gentium (Ánh sáng muôn dân), số 59, nơi Công đồng nhắc việc bà cầu nguyện cùng các tông đồ trước ngày Ngũ Tuần. Chính Thánh Thần ấy đã rợp bóng trên bà lúc Truyền Tin (Lc 1,35).
Chuyện bà đứng dưới chân thập giá có trong Tin Mừng Gioan (19,25-27). Còn câu người kể thêm, rằng bà ngồi cầu nguyện “như một người mẹ ngồi giữa đám con” và rằng ba mươi năm trước bà đã chờ chín tháng để sinh ra Người, là lối nói của người kể. Công vụ chỉ cho biết bà có mặt, không cho biết bà ngồi ở đâu hay đã làm gì.
Chiếc ghế trống
Việc chọn người thay Giuđa, điều kiện Phêrô đặt ra, hai người được đề cử (Giuse Barsaba, cũng gọi là Giút-tô, và Mátthia), lời cầu nguyện và việc bắt thăm, đều ở Cv 1,15-26. Phêrô cần một người đã ở với họ “bắt đầu từ phép rửa của Gioan cho đến ngày Người được rước lên khỏi chúng ta”, và người ấy phải “cùng với chúng ta làm chứng Người đã sống lại” (Cv 1,22). Lời cầu nguyện mở đầu: “Lạy Chúa, Chúa thấu suốt lòng mọi người, xin chỉ cho thấy Chúa đã chọn ai trong hai ông này” (Cv 1,24).
Bắt thăm là cách người Do Thái xưa vẫn làm để xin Thiên Chúa tỏ ý, như các tư tế trong Đền Thờ bắt thăm để chia phiên phục vụ (Lc 1,9). Sách Châm ngôn nói về việc ấy ở chương 16, câu 33, và chương trích: “Người ta bỏ thăm vào vạt áo, nhưng quyết định thế nào đều do Đức Chúa.”
Chương nói Giuđa bán Thầy rồi chết, và Mátthêu kể ông treo cổ. Đó là Tin Mừng Mátthêu 27,5. Sách Công vụ kể cái chết của ông theo một cách khác (Cv 1,18), và chương không dùng cách ấy.
Con số mười hai gợi lại mười hai chi tộc Ítraen. Đức Giêsu đã hứa với Nhóm Mười Hai rằng họ sẽ ngồi trên mười hai ngai mà xét xử mười hai chi tộc (Mt 19,28), và chương trích lời hứa này. Cách giải thích như thế là cách các nhà chú giải vẫn hiểu.
Người Công giáo và Chính Thống giáo thấy ở đây cội nguồn của điều họ gọi là sự kế nhiệm các tông đồ: việc của các tông đồ được định để trao lại cho người khác. Về giáo huấn Công giáo, xin xem Sách Giáo lý, các số 861 và 862.
Kinh Thánh không nhắc Mátthia thêm lần nào. Các truyền thống đời sau kể khác nhau về nơi ông đi giảng đạo.
Lễ Ngũ Tuần của người Do Thái
Lễ Ngũ Tuần, tiếng Híp-ri là Shavuot, “lễ Các Tuần”, là lễ mùa gặt lúa mì, mừng năm mươi ngày sau lễ Vượt Qua. Luật dạy dâng cho Thiên Chúa những bó lúa đầu mùa (Xh 34,22), đếm bảy tuần kể từ bó lúa đầu tiên và mừng lễ vào ngày thứ năm mươi (Lv 23,15-16). Ngũ Tuần là tiếng Hy Lạp, nghĩa là “thứ năm mươi”. Đây là một trong ba lễ hành hương, cùng với lễ Vượt Qua và lễ Lều (Đnl 16,16).
Về sau người Do Thái còn mừng lễ này như ngày nhớ Thiên Chúa ban Luật cho ông Môsê trên núi Sinai. Các nhà nghiên cứu không chắc ý nghĩa thứ hai này đã phổ biến vào thời các tông đồ chưa. Nó có dấu vết trong vài văn bản thời ấy, nhưng rõ nhất là trong sách vở Do Thái đời sau. Chương nói “theo truyền thống” là vì vậy.
Danh sách các dân có mặt ở Giêrusalem hôm ấy nằm ở Cv 2,9-11. Đó là những nơi có cộng đồng Do Thái sống tản mát khắp thế giới, từ Iran ngày nay đến nước Ý. Luca kể: người Parthia, người Mêđi, người Elam, người Mêsôpôtamia, người Giuđê, Cappađôcia, Pontô, Átia, Phrygia, Pamphylia, Ai Cập, vùng Libi quanh Cyrênê, khách từ Rôma, người Crêta và người Árập. Mấy dân đầu thuộc phương đông, ở ngoài biên giới Rôma, trong vùng nay là Iran và Irắc.
Cảnh phố xá đông nghẹt, mùi bụi đường lẫn mùi lúa mới, là người kể tả cho sống, dựa trên việc lễ này là lễ hành hương.
Tiếng gió và những lưỡi lửa
Tiếng động, những lưỡi như lửa và việc đầy Thánh Thần nằm ở Cv 2,1-4. Chương trích câu đầu: “Khi đến ngày lễ Ngũ Tuần, mọi người đang đồng tâm nhất trí ở một nơi. Bỗng từ trời có tiếng động phát ra, như tiếng gió mạnh ùa vào, đầy cả căn nhà nơi họ đang ngồi.” Rồi: “Họ thấy xuất hiện những lưỡi như lửa tản ra đậu xuống từng người một.” Và: “Tất cả đều được đầy Thánh Thần và bắt đầu nói các thứ tiếng khác, theo như Thánh Thần ban cho mà nói.”
Hãy để ý Luca chọn chữ kỹ đến đâu. Ông không nói một cơn gió thổi, mà nói có tiếng “như” gió mạnh. Ông không nói lửa rơi xuống, mà nói những lưỡi “như” lửa. Ông đang tả một điều chỉ so sánh được với những điều khác. Lời nhận xét cuối này là cách đọc bản văn, không phải điều bản văn tự nói.
Chương giải thích chữ Híp-ri ruah vừa nghĩa là gió, vừa là hơi thở, vừa là thần khí. Điều này đúng, và chữ Hy Lạp pneuma trong Tân Ước cũng mang cả ba nghĩa ấy. Đức Giêsu dùng chữ này khi nói với ông Nicôđêmô về gió muốn thổi đâu thì thổi (Ga 3,8). Hai chỗ chương nhắc ở “trang đầu Kinh Thánh” là Sáng Thế 1,2 (Thần Khí bay lượn trên mặt nước) và 2,7 (Thiên Chúa thổi hơi vào mũi người đầu tiên).
Những lần Thiên Chúa đến trong lửa mà chương nhắc có thể đọc lại trong sách Xuất hành: bụi gai cháy mà không tàn (Xh 3,2), cột lửa dẫn Ítraen đi ban đêm (Xh 13,21), núi Sinai bao phủ trong lửa khi ban Luật (Xh 19,18). Ở Sinai, Luật được khắc trên bia đá (Xh 31,18). Phaolô sau này gói điều ấy trong một câu, trong thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô (3,3): “không viết trên bia đá, nhưng trên những tấm bia là trái tim bằng thịt”.
Khoảng sáu trăm năm trước, ngôn sứ Êdêkien đã hứa một điều rất giống: “Ta sẽ cất khỏi các ngươi trái tim bằng đá, và ban cho các ngươi một trái tim bằng thịt. Ta sẽ đặt thần khí của Ta vào trong các ngươi” (Ed 36,26-27, có lược mấy lời ở giữa). Con số sáu trăm năm là số tròn, tính từ thời Êdêkien rao giảng đầu thế kỷ VI trước Công nguyên.
Mỗi người nghe tiếng mẹ đẻ của mình
Tiếng ầm vang ra tận đường, và đám đông kéo đến. Luca nói người ta ngơ ngác, vì ai cũng nghe họ nói tiếng của mình (Cv 2,6). Họ hỏi: “Này, những người đang nói đây không phải là người Galilê cả sao? Thế sao mỗi người chúng ta lại nghe họ nói bằng tiếng mẹ đẻ của mình?” (Cv 2,7-8). Lời chế giễu “Họ say rượu mới đó!” ở câu 13.
Hai ví dụ trong chương, người Do Thái từ Ba Tư nghe tiếng Ba Tư, bà từ Ai Cập nghe tiếng Ai Cập, người từ Rôma nghe tiếng Latinh, là người kể minh họa. Công vụ chỉ nói mỗi người nghe thứ tiếng mẹ đẻ của mình, và mọi người đều nghe những kỳ công của Thiên Chúa (Cv 2,11). Danh sách của Luca có người Parthia chứ không ghi chữ “Ba Tư”; chương gọi chung là Ba Tư cho dễ hình dung.
Người Galilê thời ấy có tiếng là dân quê, giọng nặng, ít học. Chính giọng nói đã làm Phêrô bị lộ trong sân nhà thượng tế (Mt 26,73).
Chương so sánh với chuyện tháp Babel (Sáng Thế 11,1-9). Cách so sánh này các Giáo phụ đã dùng từ rất sớm.
Có một điều đáng phân biệt. Hiện tượng ở đây là các tông đồ nói những thứ tiếng có thật mà người nghe hiểu được. Khác với “ơn nói tiếng lạ” mà Phaolô bàn trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, chương 14: những lời cầu nguyện người khác không hiểu nếu không có ai giải thích.
Chữ “công giáo”, dùng cho Hội Thánh về sau, bắt nguồn từ chữ Hy Lạp katholikos, nghĩa là “phổ quát”, “theo toàn thể”. Câu chương viết rằng ngay từ ngày đầu Hội Thánh đã nói nhiều thứ tiếng là lối nối ý của người kể.
Bài giảng của Phêrô
- Phêrô đứng lên cùng mười một anh em và cất cao giọng (Cv 2,14).
- Câu pha chút đùa của ông, “Những người này không say như anh em tưởng đâu, vì mới là giờ thứ ba”, nằm ở Cv 2,15. Người Do Thái tính giờ từ lúc mặt trời mọc, nên giờ thứ ba là khoảng chín giờ sáng, đúng như chương giải thích.
- Lời ngôn sứ Giôen về việc Thiên Chúa đổ Thần Khí trên mọi xác thịt ở Cv 2,17-21, trích từ sách Giôen chương 3 (một số bản Kinh Thánh khác đánh số là chương 2, câu 28). Phêrô dẫn: “Con trai con gái các ngươi sẽ nói tiên tri. Thanh niên các ngươi sẽ thấy thị kiến. Ông già các ngươi sẽ mơ thấy những giấc mơ.”
- Đức Giêsu bị “đóng đinh và giết chết” bởi tay “những kẻ vô luật” (Cv 2,23). Chữ Hy Lạp dịch là “vô luật” chỉ những người ngoài Luật Môsê, tức người không phải Do Thái. Hiểu đó là người Rôma là cách hiểu thông thường.
- Thiên Chúa đã làm cho Người trỗi dậy, “giải thoát Người khỏi những đau đớn của cái chết” (Cv 2,24), và “tất cả chúng tôi xin làm chứng” (Cv 2,32).
- Câu cuối “Vậy toàn thể nhà Ítraen phải biết chắc rằng Thiên Chúa đã đặt Người làm Chúa và làm Đấng Kitô, chính Đức Giêsu mà anh em đã treo trên thập giá” ở Cv 2,36.
- Người nghe “đau đớn trong lòng” và hỏi: “Thưa các anh, vậy chúng tôi phải làm gì?” (Cv 2,37). Phêrô đáp ở các câu 38 và 39.
Các nhà nghiên cứu vẫn hỏi về mọi bài giảng trong sách Công vụ: đó là lời Phêrô nói nguyên văn, hay bản tóm tắt do Luca soạn lại? Phần đông cho rằng đây là bản tóm tắt bằng lời văn của Luca, nhưng giữ những ý rất xưa của lời rao giảng đầu tiên. Sử gia thời ấy, cả Hy Lạp lẫn La Mã, đều viết lại các bài diễn văn theo cách như vậy.
Chương nói Phêrô “chưa đầy hai tháng trước” đã chối Thầy ba lần vì sợ một cô đầy tớ. Chuyện chối Thầy có trong các Tin Mừng (chẳng hạn Mt 26,69-75). Từ lễ Vượt Qua đến Ngũ Tuần là bảy tuần, nên chương nói như thế.
Phêrô là người Do Thái nói với người Do Thái về một người Do Thái. Bà Maria và mọi môn đệ đầu tiên của Đức Giêsu cũng vậy. Từ năm 1965, Hội Thánh dạy rằng trách nhiệm về cái chết của Đức Giêsu không thuộc về toàn thể dân Do Thái thời Người, cũng không thuộc về người Do Thái ngày nay. Điều đó nằm trong tuyên ngôn Nostra Aetate (Thời đại chúng ta) của Công đồng Vatican II, số 4, ngày 28 tháng 10 năm 1965. Về đám đông, chương chỉ nói theo cách “có lẽ”: có thể nhiều người trong đó đã có mặt ở sân dinh Philatô sáng thứ Sáu. Sách Công vụ không nói thế; đó là điều người kể đặt ra, và không hơn.
Ba ngàn người
Con số khoảng ba ngàn người chịu phép rửa ở Cv 2,41: những ai vui lòng đón nhận lời Phêrô thì chịu phép rửa, và Luca đưa ra con số này. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là con số tròn, để nói rất nhiều người. Mùa lễ, Giêrusalem có thể đông đến hàng chục, thậm chí hàng trăm ngàn khách hành hương, nên ba ngàn người không phải điều không thể.
Có người nghe ở đây một tiếng vọng. Sau vụ con bê vàng, khoảng ba ngàn người đã ngã xuống ở núi Sinai (Xh 32,28). Ngày Thánh Thần đến, khoảng ba ngàn người được thêm vào số các tín hữu. Phaolô sẽ viết: “chữ viết thì giết chết, còn Thần Khí mới ban sự sống” (2 Cr 3,6). Đây là cách đọc mà các nhà chú giải thường nêu, không phải điều chính sách Công vụ nói.
Chương gọi ngày ấy là sinh nhật của Hội Thánh. Đó là cách nói lâu đời của Hội Thánh, và Sách Giáo lý (số 1076) nói Hội Thánh “đã được tỏ hiện cho thế giới trong ngày lễ Ngũ Tuần”. Công giáo, Chính Thống giáo và nhiều Giáo hội Tin Lành vẫn mừng lễ này vào ngày thứ năm mươi sau lễ Phục Sinh. Chính Thống giáo tính lễ Phục Sinh theo lịch riêng của họ nên ngày mừng có thể khác.
Chi tiết nhiều người trong ba ngàn là khách hành hương, lễ xong sẽ mang tin vui về Rôma, Ai Cập, Lưỡng Hà, Tiểu Á, là suy luận hợp lý từ danh sách các dân ở Cv 2,9-11. Công vụ không ghi từng người đã về đâu.
“Tất cả những người ở xa”
Lời “Vì lời Thiên Chúa hứa là cho anh em và con cháu anh em, cũng như cho tất cả những người ở xa” nằm ở Cv 2,39, cùng đoạn với phần Phêrô kêu gọi sám hối. Câu tiếp theo trong chương, về những người ở xa sẽ là người Samari, người Hy Lạp, người Rôma, người ở mọi châu lục, và “một dải đất hình chữ S bên bờ biển Đông”, là lời của người viết sách, để người Việt thấy mình cũng ở trong số “những người ở xa” ấy. Công vụ kể chuyện người Samari ở chương 8 và viên đại đội trưởng Rôma Cornêliô ở chương 10.
Những người trong chương
Mátthia, người được bắt thăm thay chỗ Giuđa. Kinh Thánh không nhắc ông thêm lần nào nữa; các truyền thống đời sau kể khác nhau về nơi ông đi truyền giáo.
Giuse Barsaba, cũng gọi là Giút-tô, người được đề cử cùng Mátthia (Cv 1,23).
Đức Maria, có mặt giữa các môn đệ (Cv 1,14).
Simon Phêrô, người đứng ra giảng ngày lễ Ngũ Tuần.
Những nơi trong chương
Giêrusalem, núi Sion, nơi có Nhà Tiệc Ly theo truyền thống. Các vùng đất trong danh sách Cv 2,9-11 nay thuộc Iran, Irắc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Libya, Ý, Hy Lạp và bán đảo Árập.
Đọc thêm
Đọc liền hai chương đầu sách Công vụ Tông đồ chỉ mất chừng hai mươi phút, và bạn sẽ thấy chương sách kể sát lời Kinh Thánh đến đâu. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo, các số 731 đến 732 và 1287, nói ngắn gọn về ý nghĩa ngày lễ Ngũ Tuần. Sách Giáo lý và các văn kiện Công đồng Vatican II có thể đọc miễn phí trên trang vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 4 (Phêrô chối Thầy), chương 5 (lên trời), chương 7 (cộng đoàn đầu tiên), và chương 8 (Phêrô và Gioan ở cửa Đền Thờ).