Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 60

Kiểm chứng chương 60: Cyrillô và Mêthôđiô, bảng chữ cái cho người Slav

Đọc xong chương 60, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao ta biết được cuộc cãi vã ở Venise, có thật Constantinô đã tự làm ra bộ chữ Slav đầu tiên không, và các học trò của hai anh em về sau ra sao. Chương kể về hai anh em thánh Cyrillô và Mêthôđiô, những người làm ra chữ viết cho dân Slav. Nguồn chính là hai bản tiểu sử viết bằng tiếng Slav cổ ngay cuối thế kỷ IX, có lẽ do chính các môn đệ của hai ông: Cuộc đời Constantinô (Constantinô là tên Cyrillô trước khi đi tu) và Cuộc đời Mêthôđiô. Hai bản này đôi khi được gọi chung là Truyện ký Pannonia. Thêm vào đó là những lá thư của các giáo hoàng còn giữ được. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra, và nói rõ chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Dưới đây, “VC 16” là chương 16 của Cuộc đời Constantinô, “VM 5” là chương 5 của Cuộc đời Mêthôđiô. Cả hai đều có bản dịch tiếng Anh.

Bạn nên biết hai bản tiểu sử này được viết để tôn vinh hai vị thánh và bênh vực phụng vụ tiếng Slav, nên có những cuộc tranh luận được kể lại cho đẹp. Nhưng các nhà nghiên cứu coi chúng là đáng tin về những sự kiện chính.

Cuộc tranh luận ở Venise

Toàn bộ cảnh mở đầu chương nằm ở VC 16.

  • Các giám mục xúm quanh ông “như bầy quạ xúm quanh một con chim ưng”.
  • Lý lẽ “ba thứ tiếng” dựa vào tấm bảng trên thập giá, viết bằng chữ Híp-ri, Latinh và Hy Lạp (Ga 19,20).
  • Câu trả lời về mưa, mặt trời và bầu không khí dựa vào Mt 5,45. Constantinô còn hỏi họ có nghĩ Thiên Chúa yếu đến nỗi không ban nổi chữ viết cho dân Slav, hay hẹp hòi đến nỗi không muốn ban (VC 16, theo ý chứ không đúng từng chữ).
  • Ông kể tên những dân đã thờ phượng Thiên Chúa bằng chữ của chính mình: người Armênia, Ba Tư, Gruzia, Goth, Khazar, Ả Rập, Syria. Đức Gioan Phaolô II nhắc lại danh sách này trong thư Slavorum Apostoli (số 12), đọc được trên vatican.va. Chuyện tu sĩ Mesrôp trao bộ chữ cho người Armênia bốn thế kỷ rưỡi trước là chương 49.
  • Những câu thánh Phaolô mà Constantinô viện dẫn, nhất là 1 Cr 14 về việc nói tiếng mà không ai hiểu (câu 19, thà nói năm lời bằng trí hiểu của mình còn hơn nói một vạn lời bằng tiếng lạ), và Pl 2,11 về mọi miệng lưỡi tuyên xưng Đức Giêsu Kitô là Chúa.

Chương nói đúng: các đối thủ gọi lối nghĩ ấy là lạc giáo “ba thứ tiếng”. Chương cũng tự nhận: “Chắc chuyện không êm xuôi đến thế”, một nhận xét đúng mức về cái kết đẹp của bản tiểu sử. Chuyện đám giám mục “im lặng rồi tản đi” là lời của sách Cuộc đời.

Năm 867 và tuổi bốn mươi: Constantinô sinh khoảng năm 826 hay 827, nên năm 867 ông khoảng bốn mươi tuổi.

Cuộc đối đầu ở Venise còn kéo dài rất lâu sau khi ông qua đời là cách chương nhìn lại. Các giáo sĩ Frank vẫn nhiều lần chống phụng vụ tiếng Slav, như phần sau sẽ thấy.

Hai anh em thành Thêxalônica

  • Cha là Lêô, một sĩ quan cao cấp (drungarios): VC 2.
  • Mêthôđiô lớn hơn em chừng mười tuổi, sinh khoảng năm 815.
  • Lời hoàng đế nói về người Thêxalônica: VM 5. Chương trích: “Các ông là người Thêxalônica, mà người Thêxalônica ai cũng nói tiếng Slav thuần.” Vùng quanh thành đã có các bộ tộc Slav đến định cư từ thế kỷ VI, VII, có bộ tộc đôi khi cắm trại ngoài chân tường thành, như sách Phép lạ của thánh Đêmêtriô kể về những cuộc vây thành Thêxalônica thế kỷ VII.
  • Mêthôđiô làm tổng trấn một quận người Slav, rồi đi tu ở núi Olympô miền Bithynia: VM 2–3. Đây không phải ngọn núi của các thần Hy Lạp, mà là một ngọn núi ở Tiểu Á, nay gọi là Uludağ bên Thổ Nhĩ Kỳ.
  • Constantinô học ở kinh đô và dạy triết học: VC 4. Chính Phôtiô là một trong các thầy của ông. Ông được giao giữ thư viện Hagia Sophia, đại thánh đường Trí Tuệ Thánh, rồi làm thầy dạy triết học, và nhờ thế có biệt danh “Nhà Triết học”.
  • Ông đi tranh luận với các học giả Hồi giáo ở triều khalip, khoảng năm 851: VC 6.
  • Chuyến đi xứ Khazar, năm 860 đến 861: VC 8 đến 11. Người Khazar sống ở bờ bắc Hắc Hải, và các vua của họ theo đạo Do Thái.

Hài cốt thánh Clêmentê ở Chersonêsô: VC 8. Một văn bản Latinh tên là Truyện Ý cũng kể chuyện này. Thánh Clêmentê: xem tư liệu chương 22. Giáo hoàng Martinô ở Chersonêsô: xem tư liệu chương 56, chính nơi ông mất hai trăm năm trước. Chuyện thánh Clêmentê bị buộc neo vào mình rồi dìm xuống biển là truyền thống truyền lại, không có gì chứng minh.

Chương gọi Clêmentê là vị giám mục thứ tư của Rôma kể từ Phêrô, theo danh sách của Irênê (xem tư liệu chương 22).

Lời xin của một vị hoàng tử

  • Sứ đoàn năm 862 và lời thư của Rastislav: VM 5 và VC 14. Chương dịch đúng ý. Câu chương trích: “Dân chúng tôi đã bỏ ngoại giáo và giữ luật Kitô giáo. Nhưng chúng tôi không có thầy nào giảng giải đức tin đích thực cho chúng tôi bằng tiếng của chúng tôi. Xin hãy gửi cho chúng tôi một người như thế.”
  • Thượng phụ Phôtiô là một trong những người có ảnh hưởng nhất thời ấy, từng là thầy của Constantinô (xem chương 66). Hoàng đế và thượng phụ cho vời hai anh em. Constantinô đã rời kinh đô một thời gian để lên núi Olympô ở với Mêthôđiô, và ông trở về theo lệnh gọi (VC 13).
  • Lời “Dạy mà không có chữ thì như viết lên mặt nước”: VC 14. Cảnh ông đi cầu nguyện rồi quay lại với bộ chữ trong tay là lời kể của sách Cuộc đời.

Đại Moravia. Vương quốc Slav ở giữa châu Âu thế kỷ IX, trung tâm ở vùng sông Morava, nay thuộc Cộng hòa Séc và Slovakia. Các cuộc khai quật ở Mikulčice, nước Séc, đã tìm thấy nền của hơn mười ngôi thánh đường thời ấy.

Giáo sĩ Frank. Từ đầu thế kỷ IX, các giáo phận Passau và Salzburg đã gửi giáo sĩ sang Moravia. Rastislav muốn có những giáo sĩ không gắn với vua Đông Frank. Chương nói đúng điều này.

Bộ chữ mới

Tên gọi. Glagolitic từ chữ glagolъ của tiếng Slav cổ, nghĩa là “lời”. Hai chữ đầu bảng là az và buky, nên người Nga đến nay vẫn gọi bảng chữ cái là azbuka. Trong tiếng Nga hiện đại, glagol đã thành chữ “động từ”.

Ai làm ra bộ chữ nào. Phần lớn các nhà nghiên cứu ngày nay đồng ý rằng chính Constantinô làm ra chữ Glagolitic, còn chữ Cyrillic ra đời muộn hơn ở Bulgaria. Chương theo ý kiến này. Bộ Glagolitic nguyên thủy có khoảng ba mươi tám chữ. Về nguồn gốc hình dáng các chữ có nhiều giả thuyết: chữ Hy Lạp viết nhanh, chữ Híp-ri, chữ Samari, hay những biểu tượng Kitô giáo như thập giá, tam giác, vòng tròn. Chương nói đúng là các học giả vẫn cãi nhau.

Thứ tiếng họ viết ra nay gọi là tiếng Slav Giáo hội cổ, dựa trên tiếng Slav nói quanh Thêxalônica.

Câu đầu tiên được dịch. VC 14: Constantinô bắt đầu với phần mở đầu Tin Mừng Gioan (Ga 1,1). Hai anh em sau đó dịch các bài Tin Mừng trong Thánh lễ, Thánh vịnh và các kinh Các Giờ, theo lời kể của sách Cuộc đời.

Đến Moravia năm 863. Hai anh em ở đó khoảng bốn mươi tháng và dạy trẻ con học chữ: VC 15. Chuyện ngày Hiện Xuống mà chương nhắc là Cv 2,8, câu hỏi của khách hành hương: sao mỗi người nghe họ nói tiếng mẹ đẻ của mình.

Giáo sĩ Frank phản đối, và vấn đề truyền chức: VC 15 và VM 5. Dọc đường đi tìm giám mục, hai anh em được Kocel, một hoàng tử Slav ở Pannonia, đón tiếp. Theo sách Cuộc đời, chính ông học bộ chữ mới và giao cho hai anh em năm mươi thanh niên để đào tạo (VC 15; xem thêm Slavorum Apostoli, số 6). Những trang phụng vụ Slav xưa nhất còn lại là Tờ Kyiv, bản dịch tiếng Slav thế kỷ X của các kinh trong Thánh lễ Rôma. Chương ghi đúng điều này: hai anh em đặt chính Thánh lễ của Rôma vào miệng người Slav.

Những cuốn sách trên bàn thờ

  • Thư mời của giáo hoàng ở Venise: VC 17. Người mời là Nicôla I, nhưng ngài qua đời trước khi hai anh em tới. Người đón họ là Ađrianô II.
  • Đón hài cốt thánh Clêmentê ở cổng thành: VC 17.
  • Đặt sách tiếng Slav lên bàn thờ ở nhà thờ Đức Bà ở Máng Cỏ (tức Đền thờ Đức Bà Cả): VC 17.
  • Truyền chức cho các môn đệ, và Thánh lễ tiếng Slav tại các đền thờ thánh Phêrô, thánh Phaolô, thánh Anrê và thánh Pêtrônilla: VC 17.

Cái chết của Constantinô. Ông xin vào dòng tu, lấy tên Cyrillô, và mất ngày 14 tháng Hai năm 869 ở Rôma, thọ bốn mươi hai tuổi: VC 18. Lời trối chương trích: “Anh ơi, anh và em như hai con bò cùng kéo một luống cày. Em ngã xuống giữa đồng, ngày của em đã hết. Anh thương ngọn núi của anh lắm, nhưng xin anh đừng vì ngọn núi mà bỏ công việc dạy dỗ của chúng ta.” Lời ấy ở VM 7, và chương dịch đúng ý.

Chôn trong nhà thờ thánh Clêmentê. Đúng. Đền thờ thánh Clêmentê ở Rôma (xem tư liệu chương 22) là ngôi đền thế kỷ XII xây trên nền một nhà thờ thế kỷ IV, mà nhà thờ ấy lại đứng trên những công trình thế kỷ I. Có một nhà nguyện kính thánh Cyrillô, và mộ ngài vẫn là nơi hành hương của người Slav. Mỗi năm, ngày 24 tháng Năm, ngày của chữ viết và văn hóa Slav, các phái đoàn từ Bulgaria và Bắc Macedonia đến đặt hoa.

Người anh ở lại

Tổng giám mục Sirmium. Giáo hoàng Ađrianô II tấn phong ông khoảng năm 869 đến 870, làm tổng giám mục Sirmium (nay là Sremska Mitrovica bên Serbia), cai quản Pannonia và Moravia, trực thuộc Rôma: VM 8. Chương không nêu tên Sirmium, chỉ nói ông cai quản hai miền ấy.

Rastislav bị phản bội. Người cháu là Svatopluk trao ông cho người Frank năm 870. Ông bị chọc mù mắt và bị giam cho đến chết, theo các biên niên sử Frank (Biên niên sử Fulda, năm 870). Svatopluk từ đó cai trị Moravia.

Bị xử và bị giam. VM 9 kể Mêthôđiô bị một công nghị các giám mục Bavaria xét xử năm 870. Chi tiết một giám mục vớ roi ngựa quất ông được nhắc trong thư của Giáo hoàng Gioan VIII năm 873. Ông bị giam khoảng hai năm rưỡi ở Swabia, có lẽ trong tu viện Ellwangen. Những lá thư năm 873 của Gioan VIII, ra lệnh cho các giám mục Frank thả Mêthôđiô và cấm họ cử hành Thánh lễ cho đến khi thả ông, còn giữ được. Chi tiết căn phòng không mái giữa mùa đông có trong VM 9, và chương kể theo sách Cuộc đời, như thế là đúng mức.

Năm 880. Gioan VIII ra sắc chỉ Industriae tuae, cho phép phụng vụ tiếng Slav, với điều kiện Tin Mừng đọc bằng tiếng Latinh trước, rồi mới đọc bằng tiếng Slav. Văn bản còn giữ được. Những kẻ chống ông từng buộc ông tội bỏ mấy chữ “và Chúa Con” trong Kinh Tin Kính, một cuộc tranh cãi mà chương 66 sẽ kể.

Dịch Kinh Thánh. VM 15 kể Mêthôđiô cùng hai linh mục môn đệ dịch trong sáu tháng gần hết các sách Kinh Thánh, trừ sách Macabê. Chương viết “truyền thống kể” là ông dịch gần trọn Kinh Thánh, như thế là đúng mức. Các nhà nghiên cứu nghĩ con số “sáu tháng” có thể là cách nói, và việc dịch có lẽ kéo dài hơn.

Ông qua đời ngày 6 tháng Tư năm 885. Tang lễ cử hành bằng ba thứ tiếng: VM 17.

Các môn đệ bị bán làm nô lệ

  • Gorazđô, người Mêthôđiô chọn làm kế vị: VM 17.
  • Giám mục Wiching ở Nitra, người Frank, đối thủ của Mêthôđiô.
  • Giáo hoàng Stêphanô V năm 885 viết thư cấm phụng vụ tiếng Slav. Bức thư còn giữ được. Các nhà nghiên cứu nghĩ ngài đã bị Wiching thông tin sai.
  • Khoảng hai trăm môn đệ bị bắt và bị đuổi: Cuộc đời thánh Naum và Cuộc đời thánh Clêmentê thành Ohrid. Chuyện những người trẻ bị bán ngoài chợ Venise và được một sứ giả hoàng đế Byzantium chuộc về nằm trong Cuộc đời thánh Naum.
  • Clêmentê, Naum và Angêlariô xuống Bulgaria: cùng nguồn ấy.

Hạt giống ở Bulgaria

  • Vua Boris chịu phép rửa năm 864 hoặc 865. Chương nói Bulgaria lúc đó mới là nước Kitô giáo chưa đầy hai mươi năm.
  • Hai trường ở Ohrid và Preslav. Cuộc đời thánh Clêmentê thành Ohrid, do tổng giám mục Thêôphylactô viết khoảng năm 1100, kể Clêmentê dạy khoảng ba ngàn năm trăm học trò. Con số ấy truyền lại từ một nguồn muộn. Ohrid nay thuộc Bắc Macedonia, và hồ Ohrid cùng thị trấn cổ được UNESCO công nhận. Simêon, con trai Boris, về sau lên ngôi, và Preslav thành một trung tâm sách vở lớn.
  • Chữ Cyrillic hình thành ở Preslav khoảng những năm 890, và đặt tên để nhớ thánh Cyrillô. Người ta thường gán công làm ra nó cho thánh Clêmentê thành Ohrid, nhưng các nhà nghiên cứu không chắc.
  • Công nghị Preslav năm 893 chọn tiếng Slav làm ngôn ngữ phụng vụ và ngôn ngữ nhà nước. Các sử gia Bulgaria ghi nhận năm này.

Ngày nay ai viết chữ Cyrillic. Danh sách trong chương đúng: Nga, Ukraina, Belarus, Bulgaria, Serbia, Bắc Macedonia, Montenegro, Mông Cổ (từ những năm 1940), cùng Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan ở Trung Á. Bạn nên biết Kazakhstan đang dần chuyển sang chữ Latinh. Năm 2007, khi Bulgaria gia nhập Liên minh châu Âu, Cyrillic thành bộ chữ chính thức thứ ba của Liên minh. Thứ tiếng hai anh em nắn nên, nay gọi là tiếng Slav Giáo hội, vẫn được hát trong phụng vụ của các Hội Thánh Nga, Serbia và Bulgaria.

Moravia bị người Magyar xóa sổ khoảng năm 906.

Chữ Glagolitic ở Croatia. Các linh mục ven biển và trên các đảo Croatia giữ phụng vụ tiếng Slav bằng chữ Glagolitic suốt nhiều thế kỷ, với sự cho phép của Rôma. Cuốn sách lễ in đầu tiên bằng thứ chữ ấy ra đời năm 1483, và một sách lễ Rôma in bằng chữ Glagolitic còn được Tòa Thánh xuất bản năm 1927.

Hai người giữ cây cầu

Bổn mạng châu Âu. Ngày 31 tháng Mười Hai năm 1980, Đức Gioan Phaolô II ra tông thư Egregiae virtutis, tôn hai anh em làm đồng bổn mạng châu Âu cùng với thánh Biển Đức (xem tư liệu chương 52). Năm 1985, ngài viết thông điệp Slavorum Apostoli về hai vị, gọi họ là những mắt xích, là chiếc cầu thiêng liêng nối các truyền thống Đông phương và Tây phương. Hội Thánh Công giáo mừng lễ hai vị ngày 14 tháng Hai. Các Kitô hữu Chính Thống mừng ngày 11 tháng Năm theo lịch cũ, tức 24 tháng Năm theo lịch của ta. Ở nước Séc và Slovakia, ngày 5 tháng Bảy là ngày nghỉ lễ quốc gia để tôn vinh hai vị.

Công đồng Vaticanô II và tiếng mẹ đẻ. Hiến chế Sacrosanctum Concilium năm 1963, các số 36 và 54, cho phép dùng tiếng địa phương trong phụng vụ. Chương tóm ý hiến chế: dùng tiếng mẹ đẻ trong Thánh lễ, trong các bí tích và các phần khác của phụng vụ, thường có thể đem lại nhiều ích lợi cho dân chúng. Từ 867 đến 1963 là gần mười một thế kỷ, đúng như chương nói.

Các nhà truyền giáo đến nước ta. Đây là phần so sánh với Việt Nam mà người kể đặt vào cuối chương: các giáo sĩ cũng học tiếng, tìm con chữ để ghi, soạn sách giáo lý bằng lời ăn tiếng nói của dân. Chương 108 kể chuyện ấy.

Những người trong chương

Constantinô Cyrillô (khoảng 826–869), “Nhà Triết học”.

Mêthôđiô (khoảng 815–885), anh của Cyrillô.

Lêô, cha của hai anh em.

Micae III, hoàng đế Byzantium (842–867).

Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli.

Rastislav, hoàng tử Moravia (846–870). Svatopluk, cháu ông.

Kocel, hoàng tử Slav ở Pannonia.

Nicôla I, Ađrianô II, Gioan VIII và Stêphanô V, các giáo hoàng.

Wiching, giám mục Nitra.

Gorazđô, Clêmentê thành Ohrid, Naum và Angêlariô, các môn đệ.

Boris I, vua Bulgaria. Simêon, con ông.

Gioan Phaolô II, giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Thêxalônica, bên Hy Lạp. Núi Olympô ở Bithynia, nay là Uludağ, Thổ Nhĩ Kỳ. Chersonêsô, bán đảo Crimea. Đại Moravia, vùng nước Séc và Slovakia ngày nay. Mikulčice, nước Séc. Venise. Rôma, với Đền thờ Đức Bà Cả và Đền thờ thánh Clêmentê. Sirmium, bên Serbia. Ellwangen, bên Đức. Ohrid, bên Bắc Macedonia. Preslav, bên Bulgaria.

Đọc thêm

Cuộc đời Constantinô, từ chương 14 đến 18, kể từ lúc nhận lời đi Moravia đến cái chết ở Rôma, chỉ chừng mười trang. Bản dịch tiếng Anh có trong sách của Marvin Kantor, Medieval Slavic Lives of Saints and Princes. Thông điệp Slavorum Apostoli của Đức Gioan Phaolô II đọc được trên vatican.va. Cuốn Byzantine Missions among the Slavs của Francis Dvornik là công trình kinh điển bằng tiếng Anh về đề tài này.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 14 (Phaolô ở Thêxalônica), chương 22 (thánh Clêmentê và Đền thờ thánh Clêmentê), chương 49 (Mesrôp và chữ Armênia), chương 52 (thánh Biển Đức), chương 56 (Chersonêsô), chương 62 (Kyiv), chương 66 (Phôtiô) và chương 108 (chữ Quốc ngữ).

Trở lại chương 60