Chương 60
Năm 826–893 · Từ Thêxalônica đến Moravia và Rôma
Vào năm 867, tại thành phố cảng Venise bên Ý, có một vị học giả người Hy Lạp với vóc dáng gầy gò, trạc tuổi chừng bốn mươi, đang đứng lọt thỏm giữa vòng vây gay gắt của cả một đám đông các giám mục, linh mục và đan sĩ phương Tây. Người viết tiểu sử của ngài sau này đã ví cảnh tượng ấy như thể “một bầy quạ đen đang xúm quanh một con chim ưng”.
Vị học giả ấy tên là Constantinô, người đời thường kính cẩn gọi ngài là “Nhà Triết học”. Ngài cùng người anh ruột vừa từ xứ Moravia nằm giữa lòng châu Âu lặn lội tới đây, trên đường tiến về kinh thành Rôma. Và điều duy nhất mà đám đông giáo sĩ Latinh kia đang hằn học chất vấn ngài là: Tại sao ông lại to gan dám dạy cho dân tộc Slav được hát kinh và dâng Thánh lễ bằng chính tiếng nói bản địa của họ?
Họ đưa ra một lập luận hết sức hẹp hòi, gọi là “thuyết tam ngữ”, rằng trên cõi đời này chỉ có ba thứ ngôn ngữ xứng đáng được dùng để ngợi khen Thiên Chúa trong nhà thờ, đó là tiếng Híp-ri, tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh. Bằng chứng họ đem ra vin vào nằm ngay trên đỉnh cây Thập giá: tấm bảng ghi tội trạng mà quan tổng trấn Philatô cho đóng trên đầu Chúa Giêsu xưa kia được viết bằng đúng ba thứ tiếng Híp-ri, Latinh và Hy Lạp!
Constantinô đáp lại: “Những giọt mưa của Thiên Chúa chẳng phải vẫn rơi đều xuống trên mọi người như nhau sao? Ánh nắng mặt trời chẳng phải vẫn chiếu soi cho tất cả mọi loài đó ư? Và hết thảy chúng ta chẳng phải đang cùng hít thở chung một bầu không khí do Chúa ban hay sao? Vậy mà các ngài không biết xấu hổ khi chỉ công nhận có ba thứ tiếng, rồi thẳng thừng kết án tất cả các dân tộc còn lại trên trần gian là những kẻ đui mù và câm điếc?” Ngài nghiêm giọng hỏi họ có nghĩ rằng Thiên Chúa bất lực đến mức không thể ban chữ viết cho người Slav, hay Ngài ích kỷ hẹp hòi đến nỗi không thèm ban ơn ấy cho họ? Rồi ngài lần lượt điểm danh hàng loạt các dân tộc từ xưa đến nay vẫn luôn thờ phượng Thiên Chúa bằng chính tiếng mẹ đẻ của mình: người Armenia, người Ba Tư, người Gruzia, người Goth, người Khazar, người Ả Rập, người Syria và biết bao dân tộc khác. Chương 49 đã kể chuyện thánh đan sĩ Mesrôp từ bốn thế kỷ rưỡi trước từng sáng chế ra bộ mẫu tự cho dân tộc Armenia. Cuối cùng, ngài đem từng câu chữ của thánh Tông đồ Phaolô ra để đối chất: chính thánh Phaolô đã từng viết trong thư gửi giáo đoàn Côrintô rằng thà ngài nói năm lời bằng trí hiểu của mình trong nhà thờ để dạy dỗ người khác còn hơn là nói cả vạn lời bằng thứ tiếng lạ mà chẳng ai hiểu gì; và cũng chính vị Tông đồ dân ngoại đã khẳng định rằng đến ngày sau hết, mọi miệng lưỡi của muôn dân nước đều sẽ cất tiếng tuyên xưng Đức Giêsu Kitô là Chúa!
Cuốn Tiểu sử thánh Constantinô kể lại rằng đám đông nghe xong đều bẽ bàng im lặng rồi lẳng lặng tản đi. Dù thực tế cuộc tranh cãi về ngôn ngữ phụng vụ sẽ còn dai dẳng nhiều năm sau đó, nhưng nhờ hạt giống mà ngài và người anh đã gieo xuống từ buổi chiều ở Venise hôm ấy, ngày hôm nay hàng trăm triệu tín hữu ở khắp vùng Đông Âu và trên thế giới đang hằng ngày đọc kinh, viết sách và dâng lời cầu nguyện bằng một thứ chữ viết mang tên ngài.

Hai người anh em quê ở Thêxalônica
Hai anh em ruột Constantinô và Mêthôđiô sinh trưởng tại thành phố Thêxalônica, đô thị phồn hoa lớn thứ nhì của đế quốc Byzantium, nơi thánh Phaolô từng đặt chân đến giảng đạo như chương 14 đã nhắc tới. Thân phụ của hai ngài là ông Lêô, một sĩ quan cao cấp trong quân đội hoàng gia tại địa phương. Vùng ngoại ô chung quanh thành phố từ thế kỷ thứ sáu và thứ bảy đã có rất đông các bộ tộc người Slav đến định cư, nhiều làng mạc của họ nằm sát ngay chân tường thành, nên từ thuở ấu thơ hai anh em ngày nào cũng nghe tiếng Slav quen thuộc bên tai. Nhiều năm sau, khi giao trọng trách cho hai ngài, chính hoàng đế Byzantium cũng từng nhắc: “Hai khanh vốn là người Thêxalônica, mà dân Thêxalônica thì ai ai cũng nói tiếng Slav rất thuần thục”.
Người anh Mêthôđiô lớn hơn em chừng mười tuổi, ban đầu làm quan, từng cai quản một quận người Slav. Nhưng rồi ông từ quan lên núi Olympô ở xứ Bithynia, nay là ngọn núi Uludağ bên Thổ Nhĩ Kỳ, chứ không phải ngọn núi thần thoại của Hy Lạp, khoác áo dòng tu.
Trong khi đó, người em là Constantinô lại bộc lộ tư chất thông minh xuất chúng từ nhỏ nên được triều đình đưa lên kinh đô Constantinôpôli ăn học tại trường đại học hoàng gia. Một trong những người thầy dạy dỗ ngài chính là học giả Phôtiô, người sau này sẽ giữ ngai vị Thượng phụ kinh đô. Constantinô làm thủ thư Hagia Sophia, rồi dạy triết học ở trường hoàng gia, nên người đời gọi ngài là “Nhà Triết học”. Ngài thông thạo nhiều thứ tiếng: tiếng Hy Lạp, Latinh, Híp-ri, tiếng Syria và tiếng Slav. Triều đình từng cử ngài tham gia các phái đoàn ngoại giao sang tận kinh đô của các khalip Hồi giáo để tranh luận tôn giáo, rồi sang vùng thảo nguyên Hắc Hải để đối thoại với các học giả Do Thái giáo tại vương quốc người Khazar.
Vào năm 861, trên đường đi sứ sang đất Khazar, hai anh em đã dừng chân ghé lại thị trấn Chersonêsô trên bán đảo Crimea, nơi mà hai trăm năm trước Đức Giáo hoàng tử đạo Martinô I từng qua đời vì đói rét như chương 56 đã kể. Tại đây, theo truyền thống cổ, hai ngài đã kỳ công tìm kiếm và phát hiện lại được thánh tích hài cốt của thánh Clêmentê I, vị Giáo hoàng thứ tư của Hội Thánh Rôma, người từng bị hoàng đế Rôma lưu đày sang vùng mỏ Crimea và chịu tử đạo bằng cách bị buộc một chiếc mỏ neo sắt vào cổ rồi dìm xuống đáy biển. Hai anh em đã cẩn thận thu lượm thánh tích của vị thánh Giáo hoàng đem theo bên mình trong suốt những chuyến hành trình sau đó.
Tiếng gọi từ vương quốc Moravia
Năm 862, một phái đoàn sứ thần từ xứ Đại Moravia xa xôi đã lặn lội tìm đến kinh đô Constantinôpôli. Đại Moravia lúc bấy giờ là một vương quốc người Slav rộng lớn và non trẻ, nằm trên vùng lãnh thổ thuộc Cộng hòa Séc và Slovakia ngày nay. Hoàng tử Rastislav đã chịu phép Rửa, và các thừa sai Frank đã sang giảng đạo. Nhưng họ chỉ dạy bằng tiếng Latinh hoặc tiếng Đức, dân chúng không hiểu; hơn nữa sau lưng họ lấp ló bóng triều đình Đông Frank, đang muốn biến Moravia thành chư hầu.
Rastislav gửi thư xin hoàng đế Byzantium Micae III: “Dân tộc chúng tôi nay đã từ bỏ thói mê tín ngoại giáo để tuân giữ luật Chúa Kitô. Thế nhưng chúng tôi lại chưa có lấy một người thầy nào có thể giảng giải đức tin chân thật cho chúng tôi bằng chính tiếng nói của dân tộc mình. Kính xin bệ hạ đoái thương sai đến cho chúng tôi một bậc thầy như thế”.
Hoàng đế và Thượng phụ Phôtiô lập tức triệu hai anh em Thêxalônica. Constantinô đang lên núi tu cùng anh, nhưng nhận lệnh thì vâng phục, dù thân thể hay đau yếu. Trước khi đi, ngài hỏi: người Slav đã có chữ viết chưa? Chưa, tiếng ấy chỉ truyền miệng. Constantinô nói: “Đi dạy đạo cho một dân tộc mà không có chữ viết để trao sách vở cho họ, thì chẳng khác nào viết chữ lên mặt nước mà thôi”!
Sách hạnh thánh kể ngài lui vào phòng ăn chay cầu nguyện. Rồi ngài bước ra với một bảng chữ cái mới trên tay.
Bảng chữ cái mới cho người Slav
Bộ chữ cái mà thánh Constantinô sáng chế ra thời điểm đó ngày nay được các nhà ngôn ngữ học gọi là bộ chữ Glagolitic, bắt nguồn từ chữ glagol trong tiếng Slav cổ, nghĩa là “lời nói”. Bảng chữ cái này không hề sao chép lại mẫu tự của bất kỳ ngôn ngữ nào có trước: ngài đã dày công thiết kế từng ký tự riêng biệt để ghi lại chuẩn xác từng âm vị phức tạp của tiếng Slav mà bảng chữ cái Hy Lạp hay Latinh không diễn tả nổi, gồm khoảng ba mươi tám chữ cái. Hình dáng các con chữ trông rất độc đáo, kết hợp giữa những nét vòng tròn, hình tam giác và những chiếc thánh giá nhỏ li ti. Hai chữ cái đầu tiên của bảng chữ này được gọi là az và buky, và chính vì thế mà cho đến tận hôm nay người Nga vẫn gọi bảng chữ cái là azbuka.

Ngôn ngữ văn học mà hai anh em dùng ngòi bút viết ra được lịch sử gọi là tiếng Slav Giáo hội cổ, được xây dựng dựa trên chính thổ ngữ Slav miền Thêxalônica mà hai ngài đã nằm lòng từ thuở ấu thơ.
Theo bản tiểu sử cổ ghi lại, câu văn Kinh Thánh đầu tiên mà thánh Constantinô hạ bút dịch sang chữ viết mới chính là câu mở đầu của Tin Mừng theo thánh Gioan: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở với Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa”. Tiếp đó, hai anh em cùng nhau miệt mài dịch các bài Tin Mừng đọc trong Thánh lễ, sách Thánh vịnh và các kinh nguyện của Phụng vụ các Giờ kinh. Bản thảo phụng vụ tiếng Slav cổ xưa nhất còn lưu lại đến nay là tập “Những trang viết Kyiv” chép từ thế kỷ thứ mười, bên trong chứa các bản văn của chính Thánh lễ theo nghi thức Rôma. Hai ngài không lập ra gì mới; các ngài chỉ đặt trọn Thánh lễ của Hội Thánh vào miệng người giáo dân bản xứ.
Vào mùa xuân năm 863, hai anh em dẫn theo một nhóm môn đệ mang theo sách vở dịch tay tiến vào đất Moravia trong sự đón tiếp hân hoan của hoàng tử Rastislav. Suốt hơn ba năm ròng rã, các ngài mở lớp dạy cho trẻ nhỏ học từng con chữ mới, đào tạo các thanh niên địa phương chuẩn bị làm linh mục, và cử hành Thánh lễ bằng chính tiếng Slav. Lần đầu tiên trong đời, những người nông dân nghèo xứ Moravia bước chân vào nhà thờ và hiểu được trọn vẹn từng lời kinh, từng bài đọc Lời Chúa đang vang lên trên bàn thờ! Khung cảnh ấy xúc động chẳng khác nào buổi sáng ngày lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống năm xưa tại Giêrusalem, khi khách thập phương kinh ngạc hỏi nhau: “Ủa, sao mỗi người chúng ta lại nghe họ rao giảng những kỳ công của Thiên Chúa bằng chính tiếng mẹ đẻ của mình?” Khảo cổ ở Mikulčice bên Cộng hòa Séc đã tìm thấy móng đá của hơn mười nhà thờ lớn nhỏ thời ấy.

Điều ấy làm giáo sĩ Frank ghen tức, khi thấy giáo dân bỏ lớp tiếng Latinh sang học với hai thầy Hy Lạp. Lại thêm một khó khăn: các chủng sinh cần được truyền chức, mà hai anh em chưa là giám mục; còn giám mục Frank thì nhất định không truyền chức cho ai dâng lễ bằng tiếng Slav. Năm 867, hai anh em dẫn học trò đi tìm một giám mục chịu truyền chức cho họ. Dọc đường đi qua vùng Pannonia, thuộc Hungary ngày nay, họ được một hoàng tử người Slav khác là Kocel đón tiếp vô cùng nồng hậu; chính vị hoàng tử này cũng say mê học bộ chữ mới và gửi thêm năm mươi thanh niên ưu tú tháp tùng đoàn để xin được đào tạo làm linh mục. Rồi đoàn đến Venise, nơi diễn ra cuộc đối đầu đã kể ở đầu chương.
Những cuốn sách phụng vụ trên bàn thờ Đức Mẹ
Tại Venise, hai anh em nhận thư Đức Giáo hoàng mời về Rôma. Bức thư do Đức Giáo hoàng Nicôla I gửi đi, dẫu ngài đã qua đời trước khi hai anh em kịp đặt chân đến nơi. Phần vì tò mò về phương pháp truyền giáo mới, phần vì hay tin hai vị mang theo thánh tích vô giá của thánh Giáo hoàng Clêmentê, triều đình Tòa Thánh đã mở rộng cửa đón chào.
Vào cuối năm 867, vị Giáo hoàng mới đăng quang là Đức Ađrianô II cùng toàn thể hàng giáo sĩ và đông đảo dân chúng Rôma đã cầm nến sáng trong tay, long trọng đi ra tận cổng thành để cung nghinh thánh tích thánh Clêmentê và đón tiếp hai anh em Thêxalônica. Rồi Đức Giáo hoàng làm một cử chỉ khiến phe Frank sững sờ: ngài đón các sách phụng vụ chữ Slav, đặt lên bàn thờ chính của Vương cung thánh đường Đức Bà Cả, đọc lời cầu nguyện chúc phúc và chính thức ban sắc lệnh phê chuẩn việc sử dụng ngôn ngữ Slav trong phụng vụ của Hội Thánh! Tiếp đó, ngài sai các giám mục Rôma đặt tay truyền chức linh mục và phó tế cho các môn đệ người Slav đi theo hai ngài; và trong suốt những ngày lễ Giáng Sinh năm ấy, Thánh lễ bằng tiếng Slav đã lần đầu tiên vang lên long trọng bên trong các đại vương cung thánh đường lớn nhất của kinh thành Rôma, kể cả đền thờ thánh Phêrô!

Nhưng đường dài lao khổ đã vắt kiệt sức Constantinô. Vừa đến Rôma, ngài ngã bệnh nặng. Biết mình khó lòng qua khỏi, ngài xin được mặc áo dòng tu của đan sĩ và nhận tên dòng mới là Cyrillô, cái tên thánh thiện mà lịch sử Giáo hội hoàn vũ sẽ mãi mãi khắc ghi về ngài. Chỉ đúng năm mươi ngày sau khi khoác áo dòng, vào ngày 14 tháng Hai năm 869, thánh Cyrillô qua đời khi mới bốn mươi hai tuổi.
Trước khi nhắm mắt, ngài nắm tay anh Mêthôđiô trối lại: “Anh ơi, anh em mình bấy lâu nay giống như hai con bò cùng kéo chung một luống cày trên cánh đồng của Chúa. Nay em đã kiệt sức ngã gục giữa đường cày rồi, phần số của em đã mãn. Em biết lòng anh vẫn hằng thương nhớ tu viện thanh tịnh trên ngọn núi xưa; thế nhưng em van xin anh, xin anh đừng vì ngọn núi an nhàn ấy mà bỏ dở luống cày dạy dỗ đoàn chiên Slav của chúng ta”! Mêthôđiô hiểu: ngài sẽ không về núi nữa, mà trở lại chốn hiểm nguy ở Moravia.
Thánh Cyrillô được an táng trọng thể bên trong Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê tại Rôma, nằm an nghỉ ngay cạnh vị thánh tử đạo mà ngài đã dày công rước về. Ngôi thánh đường lịch sử ấy hiện vẫn còn đứng vững cho đến hôm nay, một công trình thế kỷ XII xây đè lên nền nhà thờ thế kỷ thứ tư, mà nhà thờ thế kỷ thứ tư lại tọa lạc ngay trên những phế tích Rôma từ thế kỷ thứ nhất. Bên trong nhà thờ có hẳn một nhà nguyện riêng để dâng kính thánh Cyrillô; và cứ mỗi năm vào ngày 24 tháng Năm, các phái đoàn nguyên thủ và giáo dân từ Bulgaria, Bắc Macedonia lại tề tựu về đây dâng hoa tưởng nhớ vị ân sư của dân tộc mình.
Người anh ở lại giữa giông bão
Để bảo vệ thành quả truyền giáo, Đức Giáo hoàng Ađrianô II đã tấn phong Mêthôđiô lên hàng Tổng Giám mục, trao quyền coi sóc toàn bộ miền Pannonia và Moravia với tư cách là Đặc sứ Tòa Thánh trực thuộc quyền Rôma. Đức Tổng Giám mục Mêthôđiô gạt nước mắt từ biệt mộ em để lên đường trở lại phương Bắc.
Nhưng khi ngài về thì tình thế đã đổi: Rastislav bị chính cháu ruột là Svatopluk phản bội, nộp cho quân Frank, bị chọc mù hai mắt và giam đến chết. Các giám mục Frank coi việc bổ nhiệm Mêthôđiô là xâm phạm địa hạt của họ.
Vào năm 870, họ cho lính bắt giữ Mêthôđiô rồi điệu ngài ra trước một công nghị giám mục ở xứ Bavaria để xét xử. Sử liệu kể lại rằng trong phiên tòa hôm ấy, có một vị giám mục người Frank vì quá tức giận đã vớ lấy cả chiếc roi da ngựa quất túi bụi vào người vị tổng giám mục già ngay giữa hội trường! Sau đó, họ bí mật đem giam ngài vào một căn phòng tối không có mái che bên trong tu viện Ellwangen ở vùng Swabia, miền nam nước Đức, bỏ mặc ngài chịu đói rét giữa mùa đông tuyết phủ suốt gần ba năm trời, đồng thời bưng bít mọi thông tin để Tòa Thánh Rôma không hề hay biết.

Mãi năm 873, tân Giáo hoàng Gioan VIII mới biết chuyện. Ngài gửi thư nghiêm khắc, cấm các giám mục liên quan dâng lễ cho đến khi Mêthôđiô được thả. Họ đành thả ngài về Moravia.
Mười hai năm cuối đời, Mêthôđiô vẫn bị giáo sĩ Frank kiện về Rôma: khi thì tố cáo ngài dám dâng lễ bằng tiếng Slav, khi thì chụp mũ ngài là kẻ lạc giáo vì trong Kinh Tin Kính ngài đọc bằng tiếng Slav không có thêm cụm từ “và Con”, tiếng Latinh là Filioque, trong câu tuyên xưng về Chúa Thánh Thần, vốn là cụm từ đang được các xứ đạo phương Tây tự ý thêm vào. Đến năm 880, ngài lại phải chống gậy vượt ngàn dặm về Rôma để thanh minh. Nghe ngài giải thích, Đức Gioan VIII lại chuẩn nhận tiếng Slav trong phụng vụ, chỉ kèm một điều kiện: trong Thánh lễ, bài đọc Tin Mừng phải được xướng lên bằng tiếng Latinh trước để tỏ lòng tôn kính truyền thống Tòa Thánh, rồi ngay sau đó mới được đọc lại bằng tiếng Slav cho giáo dân cùng nghe. Những năm cuối đời, Mêthôđiô cùng học trò dịch gần trọn Kinh Thánh sang tiếng Slav.
Ngài an nghỉ trong Chúa vào ngày 6 tháng Tư năm 885. Trong ngày tiễn đưa vị mục tử khả kính về nơi an nghỉ cuối cùng, toàn thể đoàn chiên đã cùng nhau cất lời kinh tiễn biệt ngài bằng cả ba thứ tiếng hòa quyện vào nhau: tiếng Latinh, tiếng Hy Lạp và tiếng Slav.
Đàn chiên ly tán và những người môn đệ bị bán làm nô lệ
Thế nhưng ngay khi vị giám mục già vừa nằm xuống, cả cơ đồ phụng vụ tiếng Slav tại Moravia lập tức sụp đổ tan tành. Trước lúc lâm chung, ngài đã chọn một linh mục môn đệ người bản địa Moravia đức độ tên là Gorazđô lên làm người kế vị mình. Nhưng giám mục Frank Wiching đã mua được sự ủng hộ của Svatopluk, gửi sớ về Rôma bóp méo sự thật, và tân Giáo hoàng Stêphanô V nghe một chiều đã cấm phụng vụ tiếng Slav.
Một chiến dịch đàn áp khốc liệt bùng nổ: khoảng hai trăm linh mục và môn đệ trung thành của hai thánh nhân tại Moravia bị quân lính bắt giữ, đánh đòn tàn nhẫn rồi tống xuất ra khỏi biên giới. Đau đớn hơn nữa, một số thầy dòng trẻ tuổi đã bị quân Frank đem rao bán làm nô lệ ngoài chợ người tại chính thành phố Venise, nơi mà gần hai mươi năm trước thánh Cyrillô từng đứng lên hùng hồn bảo vệ phẩm giá của họ! Thật may mắn thay, một phái đoàn sứ thần của hoàng đế Byzantium tình cờ đi ngang qua chợ đã nhận ra những người anh em đồng đạo, liền xuất tiền vàng ra chuộc hết tất cả rồi đưa về kinh đô Constantinôpôli chăm sóc và trọng dụng.
Trong khi đó, những môn đệ lớn tuổi hơn, tiêu biểu là các thánh Clêmentê thành Ohrid, thánh Naum và thánh Angêlariô, đã dìu dắt nhau vượt qua dòng sông Đanuýp chạy trốn về phương nam để tìm đường sang tị nạn tại vương quốc Bulgaria.

Hạt giống đâm chồi trên đất Bulgaria
Vương quốc Bulgaria lúc bấy giờ mới đón nhận đức tin Kitô giáo chưa đầy hai mươi năm. Vị vua anh minh của họ là Khan Boris I, người đã chịu phép Rửa tội lấy tên thánh là Micae, đã đón tiếp các môn đệ lưu đày của thánh Mêthôđiô như thể đón nhận những báu vật trời ban. Nhà vua lập tức cấp đất đai và ngân khố để các ngài mở hai trung tâm đào tạo và dịch thuật quy mô lớn: một trường đặt tại thành phố Ohrid, thuộc Bắc Macedonia ngày nay, và một trường đặt tại kinh đô Preslav. Tại trung tâm Ohrid, thánh Clêmentê được ghi nhận đã miệt mài đào tạo cho đất nước Bulgaria khoảng ba ngàn năm trăm học trò biết chữ và hàng trăm linh mục đạo đức.
Còn tại kinh đô Preslav, các học giả môn đệ nhận thấy bảng chữ cái Glagolitic cũ tuy rất khoa học nhưng hình dáng ký tự lại hơi rườm rà và khó viết nhanh, nên họ đã sáng tạo ra một bảng chữ cái thứ hai: mượn gần như nguyên vẹn các chữ cái quen thuộc của bảng chữ Hy Lạp in hoa, rồi chế tác thêm một số ký tự mới để ghi các âm đặc trưng của tiếng Slav. Để bày tỏ lòng biết ơn đời đời đối với người thầy khai sáng của mình, các học trò đã trân trọng đặt tên cho bộ chữ mới này là bảng chữ cái Cyrillic, tức chữ Kirin.
Vào năm 893, một công đồng lịch sử được triệu tập tại Preslav đã chính thức biểu quyết chọn tiếng Slav làm ngôn ngữ phụng vụ chính thức của Giáo hội và là ngôn ngữ hành chính của triều đình Bulgaria thay thế cho tiếng Hy Lạp. Cùng năm ấy, người con trai tài ba của vua Boris là hoàng đế Simêon Đại đế lên ngôi, biến Bulgaria thành một trung tâm văn hóa và văn học rực rỡ bậc nhất của thế giới Slav thời Trung Cổ. Từ cái nôi Bulgaria, các bản dịch Kinh Thánh và sách phụng vụ bằng chữ Cyrillic bắt đầu lan tỏa sang xứ Serbia, rồi theo các đoàn thương buôn xuôi dòng sông Dnieper tiến thẳng lên phía bắc để đến với đại công quốc Kyiv của người Rus, vùng đất cội nguồn của người Nga, Ukraine và Belarus ngày nay.
Ngày nay, bảng chữ cái Cyrillic đang là chữ viết chính thức của hơn hai trăm năm mươi triệu con người thuộc nhiều quốc gia như Nga, Ukraine, Belarus, Bulgaria, Serbia, Bắc Macedonia, Montenegro, Mông Cổ và nhiều dân tộc ở vùng Trung Á. Vào năm 2007, khi đất nước Bulgaria chính thức gia nhập Liên minh Châu Âu, bảng chữ cái Cyrillic đã vinh dự trở thành hệ chữ viết chính thức thứ ba của toàn khối Liên minh, đứng ngang hàng bên cạnh chữ Latinh và chữ Hy Lạp.
Trong khi đó tại quê hương Moravia, hạt giống phụng vụ tiếng Slav lại không giữ được lâu: chỉ khoảng hai mươi năm sau ngày thánh Mêthôđiô qua đời, các đạo kỵ binh du mục người Magyar, tức người Hungary, từ thảo nguyên tràn vào tàn phá và xóa sổ hoàn toàn vương quốc Đại Moravia. Về sau, khi người Séc và người Slovakia phục hưng lại đức tin, họ đã tái lập Giáo hội theo nghi thức Latinh của phương Tây và dùng bảng chữ cái Latinh cho đến tận ngày nay. Riêng bộ chữ cái Glagolitic nguyên thủy cổ xưa thì lại có một sức sống dai dẳng kỳ lạ dọc theo bờ biển vùng Dalmatia thuộc đất nước Croatia: các linh mục Công giáo tại các giáo xứ ven biển nơi đây vẫn được Tòa Thánh đặc cách cho phép dùng chữ Glagolitic để cử hành Thánh lễ Rôma bằng tiếng Slav cho tới tận thế kỷ XX; và cuốn Sách Lễ Rôma in bằng chữ Glagolitic đầu tiên đã ra đời từ nhà in từ năm 1483, chưa đầy bốn mươi năm sau khi máy in của Gutenberg ra đời!
Chiếc cầu nối thiêng liêng giữa hai bờ Đông và Tây
Nhìn lại toàn bộ cuộc đời của hai thánh Cyrillô và Mêthôđiô, chúng ta thấy một nét đẹp vô cùng kỳ diệu: các ngài vốn là những người Hy Lạp mang trong mình nền văn hóa Byzantium cao sâu, được kinh đô Constantinôpôli phái đi truyền giáo, thế nhưng công trình của các ngài lại được chính Tòa Thánh Rôma phê chuẩn và trao quyền giám mục. Các ngài đã sống và dấn thân vào đúng cái thời điểm mà hai nửa Đông và Tây của Giáo hội bắt đầu nhìn nhau bằng ánh mắt ngờ vực, vậy mà hai vị thánh đã đứng vững vàng như một chiếc cầu nối hiệp thông bắc ngang qua hai bờ rạn nứt.
Chính vì lẽ đó, vào năm 1980, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, vị Giáo hoàng người Ba Lan và là người con đầu tiên của dân tộc Slav ngồi trên ngai tòa Phêrô, đã long trọng công bố tông thư tôn phong hai thánh anh em Cyrillô và Mêthôđiô làm Thánh Bổn mạng của toàn châu Âu, sánh vai cùng thánh Biển Đức. Năm năm sau, năm 1985, ngài lại ban hành thông điệp Slavorum Apostoli, nghĩa là Các Tông đồ của người Slav, để ca ngợi hai ngài như chiếc cầu nối thiêng liêng tuyệt mỹ giữa hai truyền thống Đông phương và Tây phương. Trong lịch phụng vụ Công giáo Rôma, lễ kính hai thánh được mừng vào ngày 14 tháng Hai, ngày thánh Cyrillô qua đời. Còn trong các Giáo hội Chính Thống giáo, lễ kính hai ngài được mừng trọng thể vào ngày 24 tháng Năm, ngày mà tại hai quốc gia Bulgaria và Bắc Macedonia được chọn làm ngày quốc lễ tưng bừng tôn vinh “Văn hóa và Chữ viết Slav”. Tại Cộng hòa Séc và Slovakia, ngày 5 tháng Bảy hằng năm cũng là ngày nghỉ lễ toàn quốc để toàn dân tri ân công đức của hai vị thánh quan thầy đã đem lại ánh sáng văn minh và đức tin cho dân tộc mình.
Câu hỏi mà thánh Cyrillô từng dõng dạc trả lời giữa công trường Venise năm 867, rằng con người ta có quyền được dùng chính tiếng mẹ đẻ của mình để cất lời tôn vinh Thiên Chúa hay không, sẽ còn lặp đi lặp lại nhiều lần trong suốt dòng lịch sử hai ngàn năm của Hội Thánh.
Tám thế kỷ sau thời của hai ngài, khi các nhà truyền giáo Dòng Tên và Hội Thừa sai Paris đặt chân đến dải đất Việt Nam ở bờ cõi phương Đông xa xôi, các ngài cũng đã làm lại đúng công việc mà thánh Cyrillô từng làm năm xưa: kiên nhẫn học lấy tiếng nói của người bình dân An Nam, mượn các mẫu tự Latinh để sáng chế ra một hệ thống chữ viết mới ghi lại tiếng nói ấy, chính là chữ Quốc ngữ thân thương mà chúng ta đang đọc hôm nay, rồi soạn thảo những cuốn sách giáo lý, kinh bổn đầu tiên bằng chính lời ăn tiếng nói mộc mạc của người Việt như cha Đắc Lộ từng làm. Còn đối với toàn thể Giáo hội Công giáo nghi lễ Latinh, phải đợi đến gần mười một thế kỷ sau cuộc tranh luận ở Venise, tại Công đồng chung Vatican II, từ năm 1962 đến 1965, cánh cửa phụng vụ mới chính thức được mở toang để Thánh lễ được cử hành bằng tiếng mẹ đẻ của tất cả các dân tộc trên địa cầu. Hiến chế về Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium của Công đồng đã khẳng định rằng việc dùng tiếng bản xứ trong Thánh lễ và các Bí tích đem lại muôn vàn ích lợi thiêng liêng lớn lao cho đời sống đức tin của đoàn dân Chúa.
Thế nhưng, ngay trong những năm tháng mà hai vị thánh anh em đang miệt mài bắc chiếc cầu nối thiêng liêng nối liền hai miền văn hóa ấy, thì tại trời Tây, ngôi nhà đế chế thống nhất mà hoàng đế Charlemagne từng dày công xây dựng đã bắt đầu xuất hiện những vết rạn nứt sâu hoắm chia lìa.
Thế nhưng, ngay trong những năm tháng mà hai vị thánh anh em đang miệt mài bắc chiếc cầu nối thiêng liêng nối liền hai miền văn hóa ấy, thì tại trời Tây, ngôi nhà đế chế thống nhất mà hoàng đế Charlemagne từng dày công xây dựng đã bắt đầu xuất hiện những vết rạn nứt sâu hoắm chia lìa.
Chương 60 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“…mà không có chữ viết để trao sách vở cho họ, thì chẳng khác nào viết chữ lên mặt nước mà thôi”
Những người trong chương
- Cyrillô · Mộ ngài ở Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê, Rôma, trong một nhà nguyện riêng. Mỗi năm 24 tháng Năm, các phái đoàn Bulgaria và Bắc Macedonia về đây dâng hoa.
- Mêthôđiô · Ngày 5 tháng Bảy hằng năm, Cộng hòa Séc và Slovakia nghỉ lễ toàn quốc để tri ân hai anh em.
- Gioan Phaolô II · Năm 1980 ngài tôn phong hai anh em làm bổn mạng châu Âu cùng thánh Biển Đức, và năm 1985 viết thông điệp Slavorum Apostoli.
Nơi ấy hôm nay
- Thánh đường Thánh Clêmentê ở Rôma có ba tầng chồng lên nhau: nhà thờ thế kỷ XII, nhà thờ thế kỷ IV, và dưới cùng là phế tích thế kỷ I.
- Mikulčice, nước Séc. Các cuộc khai quật tìm thấy nền đá của hơn mười ngôi thánh đường dựng đúng những năm hai anh em giảng dạy.
- Bulgaria và Bắc Macedonia lấy ngày 24 tháng Năm làm lễ quốc gia tôn vinh văn hóa và chữ viết Slav.
Muốn đọc thêm
Cv 2,1-11 · 1 Cr 14,19 · Pl 2,11 · Cuộc đời Constantinô · Đức Gioan Phaolô II, thông điệp Slavorum Apostoli (1985)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Constantinô Cyrillô
- Mêthôđiô
- Lêô
- Micae III
- Phôtiô
- Rastislav
- Svatopluk
- Kocel
- Nicôla I
- Ađrianô II
- Gioan VIII
- Stêphanô V
- Wiching
- Gorazđô
- Clêmentê thành Ohrid
- Naum
- Angêlariô
- Boris I
- Simêon
- Gioan Phaolô II
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 14Lá thư gửi tín hữu Thêxalônica: những dòng chữ đầu tiên của Tân Ước và niềm hy vọng phục sinh
Đọc thêm · Chương 22Sau Phêrô: năm 70, Đền Thờ sụp đổ và những Caesar
Đọc thêm · Chương 49Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa: ánh sáng đức tin ngoài biên giới đế quốc
Đọc thêm · Chương 52Biển Đức và bản tu luật nhỏHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 61
Sau Charlemagne
Tòa Rôma đã sa sút đến đâu mà người ta đem cả xác một giáo hoàng ra xử?
Khoảng 18 phút đọc







