Tư liệu chương 61
Kiểm chứng chương 61: Sau Charlemagne
Đọc xong chương 61, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: có thật người ta đã đem một xác chết ra xử trước tòa không, chuyện bà Marozia ba đời giáo hoàng đáng tin đến đâu, và nỗi sợ ngày tận thế năm 1000 có đúng như người ta vẫn kể không. Chương đi qua hai trăm năm sau Charlemagne, từ năm 814 đến năm 1027: đế quốc chia ba, người Viking, người Ả Rập, người Magyar đánh vào từ ba phía, Tòa Rôma rơi vào tay các dòng họ quý tộc, vua Otto lập lại chút trật tự, và các giám mục khởi xướng phong trào Hòa bình của Thiên Chúa. Giai đoạn này còn lại ít nguồn hơn những thời trước, và có nguồn rất thiên vị với người mình kể. Chương đã nói thẳng điều đó khi nhắc đến vị giám mục ghét nhà Theophylact. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra, và nói rõ đâu là chuyện quen thuộc mà các sử gia ngày nay đã sửa lại.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Thượng hội đồng Xác Chết
Nguồn. Không có biên bản phiên xử. Ta biết qua những nguồn sau.
- Giám mục Liutprand thành Cremona, Antapodosis (chữ Hy Lạp nghĩa là “sự đền trả”), quyển 1, chương 30, viết khoảng năm 958 đến 962.
- Các bài viết của linh mục Auxiliô, soạn ngay sau đó để bênh vực những chức thánh Fôrmôsô đã trao.
- Các biên niên sử Đức thời ấy.
- Một thượng hội đồng năm 898 dưới Giáo hoàng Gioan IX đã hủy phán quyết của Thượng hội đồng Xác Chết và cấm xét xử người chết. Văn bản này còn giữ được, và là bằng chứng chắc chắn rằng phiên xử đã xảy ra.
Các chi tiết. Fôrmôsô mất tháng Tư năm 896. Phiên xử diễn ra tháng Giêng năm 897, khoảng chín tháng sau, nên chương mới nói ông đã nằm dưới mộ chín tháng. Một phó tế trả lời thay xác chết. Một tội danh là chiếm ngai Rôma khi còn làm giám mục thành khác: Fôrmôsô từng là giám mục Porto, và luật thời ấy cấm giám mục đổi tòa. Ba ngón tay ban phép lành bị chặt, xác bị ném xuống sông Tibrê. Tất cả có trong các nguồn trên. Chuyện người ta khoác lễ phục giáo hoàng cho xác chết rồi dựng ngồi trên ngai là cách các nguồn kể lại phiên xử.
Stêphanô VI bị bắt ít tháng sau và bị siết cổ trong ngục vào tháng Tám năm 897.
“Thế kỷ sắt”. Hồng y Caesar Baronius, trong bộ Biên niên Giáo hội (mười hai tập, xuất bản từ năm 1588 đến 1607), ở phần viết về năm 900, gọi thế kỷ X là thế kỷ “sắt”, “chì” và “tối tăm”. Nhận xét rằng Đức Kitô dường như đang ngủ trong thuyền cũng của ông. Nó nhắc cơn bão trên hồ ở Tin Mừng Máccô (Mc 4,38), nơi Đức Giêsu ngủ ở đàng lái và các môn đệ hoảng sợ kêu lên. Các sử gia còn gọi giai đoạn này bằng chữ Latinh saeculum obscurum, “thế kỷ tối tăm”.
Ba anh em chia một đế quốc
Louis Mộ Đạo (trị vì 814–840) là người con duy nhất còn sống khi Charlemagne mất. Ba người con trai của ông nổi lên chống cha năm 830 và lần nữa năm 833, có lần còn phế ông. Cánh Đồng Dối Trá năm 833 và cuộc đền tội công khai ở Soissons được kể trong Annales Bertiniani (Biên niên sử Saint-Bertin) và bởi người viết tiểu sử Thegan. Louis được phục vị năm sau và mất năm 840.
Hiệp ước Verdun, tháng Tám năm 843:
- Charles Hói nhận phần phía tây, về sau thành nước Pháp.
- Louis người Đức nhận phần phía đông, về sau thành nước Đức.
- Lothair được danh hiệu hoàng đế và dải đất giữa, từ Biển Bắc xuống nước Ý. Một khúc của dải đất ấy về sau mang tên ông là Lotharingia, tức Lorraine.
Chương nói đúng: nước Pháp và nước Đức giành nhau Alsace và Lorraine cho đến thế kỷ XX.
Lời Thề Strasbourg, năm 842. Charles và Louis thề cùng nhau, mỗi người bằng tiếng của quân lính bên kia. Sử gia Nithard, cháu nội Charlemagne và có mặt hôm đó, chép các lời thề trong Lịch sử của ông (quyển 3, chương 5). Lời thề tiếng Pháp mở đầu bằng thứ tiếng sơ khai: Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, mà chương dịch là “Vì lòng yêu mến Thiên Chúa, vì dân Kitô hữu và vì phần rỗi chung của chúng ta…”. Đó là văn bản xưa nhất ta có được viết bằng một thứ tiếng gần với tiếng Pháp.
Chế độ phong kiến. Câu cuối đoạn, rằng thế giới phong kiến thành hình như vậy, là cách tóm tắt chung. Các sử gia ngày nay bàn cãi nhiều về chữ “phong kiến”, và có người cho rằng nó làm một thực tế rất đa dạng trông đơn giản hơn nó vốn có.
Ba ngọn roi: người Viking
Lindisfarne, ngày 8 tháng Sáu năm 793. Biên niên sử Anglo-Saxon ghi lại cuộc cướp. Mục năm 793 nói về những điềm dữ, “những con rồng lửa bay ngang bầu trời”, rồi về “cuộc xâm nhập tàn bạo của những kẻ ngoại đạo”, gây cảnh tàn phá thảm thương trong nhà Thiên Chúa trên hòn đảo thánh bằng cướp bóc và giết chóc. Chương trích những lời này từ bản dịch tiếng Anh cổ trong ấn bản Project Gutenberg. Alcuin, lúc đó ở triều đình Charlemagne, viết những lá thư đau xót về chuyện này, trong đó có thư gửi vua Æthelred xứ Northumbria. Tóm lại, ông viết rằng từ khi người Anh đến định cư, gần ba trăm năm mươi năm trước, Britannia chưa từng thấy chuyện như vậy. Tu viện Lindisfarne do thánh Aiđanô, một đan sĩ từ Iona, lập năm 635 (Bêđa, Lịch sử Giáo hội, quyển 3, chương 3).
Những chiếc thuyền dài. Thuyền đáy nông, mũi cong là phát hiện quen thuộc của khảo cổ học về người Viking. Nhờ đáy nông, chúng ngược sông vào sâu trong đất liền được.
Các thành bị đốt. Rouen năm 841, Nantes năm 843, Hamburg năm 845. Paris bị cướp lần đầu năm 845, và Annales Bertiniani ghi rằng vua Frank phải trả cho bọn cướp bảy ngàn cân bạc để chúng rút đi. Chương nhắc đúng con số ấy.
Di hài chạy loạn. Các đan sĩ Tours mang hài cốt thánh Martinô chạy sang Auxerre và nhiều nơi khác nhiều lần, từ năm 853 và lại từ năm 887. Các đan sĩ đảo Noirmoutier mang thi hài thánh Philibert sang đất liền năm 836, rồi đi từ nơi này sang nơi khác cho đến khi tới Tournus năm 875. Một đan sĩ tên Ermentariô chép lại cuộc lưu lạc này khoảng những năm 860. Từ 836 đến 875 là gần bốn mươi năm, như chương nói. Nhà thờ thánh Philibert ở Tournus vẫn còn, là một trong những nhà thờ kiểu Roman đẹp nhất nước Pháp.
Lời nguyện “xin cứu chúng con”. Chương nói đúng điều các nhà nghiên cứu đã tìm ra: câu Latinh nổi tiếng A furore Normannorum libera nos, Domine (xin cứu chúng con khỏi cơn thịnh nộ của người phương Bắc, lạy Chúa) không thấy nguyên văn trong sách kinh nào. Một câu tương tự nằm trong một bài kinh thế kỷ IX hoặc X, mà chương dịch là “Xin cứu chúng con khỏi bọn Norman hung tợn đang tàn phá đất đai chúng con.”
Cuộc vây Paris, 885–886. Nguồn của ta là bài thơ Latinh của Abbo, một đan sĩ tu viện Saint-Germain-des-Prés có mặt trong thành. Abbo nói quân đánh thành có bảy trăm thuyền và bốn mươi ngàn người. Các sử gia nghĩ những con số này bị thổi phồng. Giám mục Gozlin mất trong cuộc vây năm 886. Bá tước Odo chỉ huy phòng thủ, về sau được bầu làm vua miền tây của người Frank. Người Viking phải đối đầu với hai cây cầu do quân giữ thành canh giữ.
Người Ả Rập năm 846
Quân cướp Hồi giáo từ Bắc Phi và Sicilia đổ bộ ở cửa sông Tibrê tháng Tám năm 846 và cướp phá hai đại thánh đường thánh Phêrô và thánh Phaolô, cả hai lúc ấy còn nằm ngoài tường thành Rôma. Liber Pontificalis kể chuyện này trong tiểu sử Sergiô II và Lêô IV. Các nhà khảo cổ đào dưới đền thờ thánh Phêrô thấy dấu vết cho thấy mộ vị tông đồ có lẽ đã bị đụng đến trong lần cướp này.
Tường Leonina. Giáo hoàng Lêô IV cho xây từ năm 848 đến 852 quanh đồi Vaticanô. Khu ấy mang tên Thành Leonina (Civitas Leonina), và khu Borgo của Rôma ngày nay nằm trong đó. Một đoạn tường vẫn còn. Về sau, người Rôma làm trên đoạn tường ấy lối đi bí mật nối Vaticanô với Lâu đài Thánh Thiên Thần.
Trận thủy chiến. Khi bọn cướp trở lại năm 849, Lêô gom hạm đội từ Napôli, Gaeta và Amalfi và thắng một trận ngoài khơi Ostia, theo Liber Pontificalis. Raphael vẽ cảnh ấy trên một bức tường ở Vaticanô trong khoảng năm 1514 đến 1517, ở gian gọi là Stanza dell’Incendio.
Người Magyar
Người Magyar tiến vào đồng bằng sông Đanuýp khoảng năm 895. Họ xóa sổ Đại Moravia khoảng năm 906 (xem tư liệu chương 60) và đột kích vào Ý, Đức, Pháp trong nửa đầu thế kỷ X. Năm 924 họ thiêu rụi thành Pavia của nước Ý. Chương 62 sẽ kể họ về sau định cư và theo đạo thế nào.
Thế kỷ sắt ở Rôma
Chín giáo hoàng trong mười năm. Từ năm 896 đến 904 có chín giáo hoàng, có người chỉ làm vài tuần. Bônifaxô VI giữ ngôi mười lăm ngày, Thêôđôrô II khoảng hai mươi ngày, như chương nói.
Nhà Theophylact và bà Marozia. Nguồn chính của ta là Liutprand thành Cremona, vị giám mục mà chương gọi là người ghét họ ra mặt. Ông kể Marozia là tình nhân của Giáo hoàng Sergiô III, mẹ của Giáo hoàng Gioan XI (mà ông gọi là con của Sergiô), và bà của Gioan XII. Chương nói đúng khi cho biết vị giám mục viết trong cay đắng nên sử gia đọc ông rất dè dặt. Liutprand phục vụ hoàng đế Otto I và có lẽ có lý do để bôi xấu những dòng họ mà Otto đã gạt sang bên. Phần quan hệ gia đình, rằng Gioan XI là con Marozia và Gioan XII là cháu bà, được các nguồn khác xác nhận. Còn việc Gioan XI cũng là con của Sergiô III thì chỉ có Liutprand và một nguồn khác nói, và các sử gia vẫn bàn.
Gioan X và Alberic. Giáo hoàng Gioan X bị tống ngục và chết ở đó năm 928 (Liutprand, Antapodosis, quyển 3). Alberic, con trai Marozia, về sau cũng nhốt mẹ vào ngục và tự mình cai trị Rôma hai mươi hai năm, từ 932 đến 954.
Gioan XII lên ngôi năm 955, khoảng mười tám tuổi. Liutprand kể nhiều chuyện về cuộc sống phóng đãng của ông. Biên bản công nghị năm 963 phế ông còn ghi các lời buộc tội.
Con thuyền không chìm. Ý rằng suốt những năm ấy Thánh lễ vẫn dâng, Các Giờ Kinh vẫn hát, trẻ con vẫn được rửa tội là cách đọc của người kể, không phải lời của một nguồn nào.
Vua Otto
Otto I làm vua nước Đức năm 936. Theo sử gia Widukind thành Corvey, ông đăng quang ở Aachen, trong nguyện đường của Charlemagne, ngồi trên ngai đá cẩm thạch của Charlemagne (Việc làm của người Saxon, quyển 2, chương 1).
Trận Lechfeld, ngày 10 tháng Tám năm 955, gần Augsburg. Nguồn chính là Widukind, viết khoảng năm 967 đến 973 (quyển 3, các chương 44 đến 49). Ngày 10 tháng Tám là lễ thánh Laurensô. Widukind kể Otto mang theo Ngọn Giáo Thánh. Ngày nay nó được giữ trong Kho báu cung Hofburg ở Vienna, và bên trong có một chiếc đinh sắt được tin là một trong những chiếc đã đóng Chúa vào thập giá. Các nhà nghiên cứu cho rằng chính ngọn giáo được làm khoảng thế kỷ VIII. Widukind cũng chép chuyện quân đội tung hô Otto là cha của đất nước và là hoàng đế ngay giữa chiến trường.
Thánh Ulrich thành Augsburg. Tiểu sử ông do Gerhard, một linh mục Augsburg, viết khoảng năm 983 đến 993. Sách kể ông cưỡi ngựa đi giữa lính tráng trên tường thành, không mặc giáp, trong những ngày bị vây năm 955. Ông sinh khoảng năm 890 nên lúc ấy khoảng sáu mươi lăm tuổi.
Một điều thú vị: năm 993, Giáo hoàng Gioan XV tuyên Ulrich là thánh. Đây là lần tuyên thánh đầu tiên của một giáo hoàng mà ta còn văn bản. Trước đó, cộng đoàn địa phương và giám mục quyết định ai được tôn kính là thánh.
Cai trị qua các giám mục. Các sử gia gọi là “hệ thống Giáo hội của đế quốc” (Reichskirchensystem). Từ năm 1982, sử gia Anh Timothy Reuter đã hỏi liệu các vua Otto có thật một “hệ thống” hay chỉ làm theo hoàn cảnh, và nhiều sử gia nay thận trọng hơn với chữ ấy. Không ai nghi ngờ việc các vua Otto giao cho giám mục nhiều đất đai và quyền lực.
Brunô thành Köln (925–965), em Otto, vừa là tổng giám mục Köln vừa là công tước Lotharingia. Ông được kính là thánh. Chương nhắc ông là người tốt, học rộng trong số những người Otto chọn.
Gậy và nhẫn: xem tư liệu chương 68.
Ngày 2 tháng Hai năm 962
- Ngày 2 tháng Hai năm 962. Gioan XII đặt vương miện cho Otto và hoàng hậu Adelaide trong đền thờ thánh Phêrô. Lễ đăng quang của Otto rơi đúng ngày lễ Nến, lễ Dâng Chúa vào Đền Thánh, ngày người ta làm phép những cây nến dùng cho cả năm.
- Ngày 13 tháng Hai năm 962. Mười một ngày sau, Otto ký Diploma Ottonianum, văn kiện bảo vệ Nước Giáo hoàng. Một bản sao viết chữ vàng trên giấy da tím, có lẽ làm ngay thời ấy, được giữ trong văn khố Vaticanô. Điều khoản bắt giáo hoàng mới được bầu phải thề trung thành với hoàng đế trước khi được tấn phong nằm trong văn kiện này.
- Gioan XII liên lạc với kẻ thù của Otto, tức vua Berengar II và con trai ông.
- Thượng hội đồng tháng Mười Hai năm 963 phế Gioan XII và chọn Lêô VIII, một giáo dân được đẩy qua các bậc chức thánh trong một ngày. Các sử gia Công giáo vẫn cãi nhau xem Lêô VIII có phải giáo hoàng hợp pháp không, vì Gioan XII chưa chết và chưa từ chức. Danh sách chính thức của Tòa Thánh vẫn ghi Lêô VIII. Gioan XII qua đời ngày 14 tháng Năm năm 964, còn trẻ.
Hoàng hậu Adelaide (khoảng 931–999) là công chúa xứ Burgundy, góa phụ. Bà trốn khỏi một nhà tù ở Ý và cầu cứu Otto, người cưới bà ở Pavia năm 951. Hội Thánh kính nhớ bà là thánh, vào ngày 16 tháng Mười Hai.
Theophanu. Năm 972, con trai Otto là Otto II cưới Theophanu ở Rôma. Bà là công chúa Byzantium, cháu gái hoàng đế ở Constantinôpôli, nên Otto III có mẹ người Hy Lạp.
Gần một trăm năm hoàng đế chọn giáo hoàng. Từ năm 962 đến khoảng năm 1059, khi Giáo hoàng Nicôla II ra sắc lệnh để các hồng y bầu giáo hoàng (chương 68).
Silvestrô II và năm 1000
Gerbert thành Aurillac (khoảng 946–1003) lên làm giáo hoàng năm 999 với hiệu Silvestrô II. Ông lấy tên Giáo hoàng Silvestrô I, người từng phục vụ Constantinô, như thể Otto III là một Constantinô mới.
- Ông du học ở Catalonia, bên Tây Ban Nha, khoảng năm 967 đến 970, ở các tu viện Ripoll và Vic, nơi có sách Ả Rập đã được dịch sang Latinh.
- Ông dạy toán với bàn tính khắc các chữ số Ả Rập, là một trong những người đầu tiên đưa các chữ số ấy vào châu Âu, dù chưa có số không.
- Sử gia William thành Malmesbury, thế kỷ XII, kể ông chế được đồng hồ và đàn ống chạy bằng sức nước.
- Cũng William kể lời đồn rằng ông là phù thủy, với cái đầu bằng đồng biết trả lời câu hỏi.
Nỗi sợ năm 1000. Chương nói điều các sử gia ngày nay đồng ý: chuyện cả châu Âu run sợ chờ tận thế năm 1000 phần lớn do các nhà văn Pháp thế kỷ XIX như Jules Michelet tô vẽ. Có nhà giảng nói đến ngày tận thế, như đan sĩ Raoul Glaber, nhưng không có cơn hoảng loạn chung.
Mộ Charlemagne. Chuyện Otto III mở lăng ở Aachen năm 1000 và thấy Charlemagne ngồi trên ngai như còn sống là truyền thuyết về sau. Nó đến từ Thietmar thành Merseburg (quyển 4, chương 47) và Chronicon Novaliciense, một biên niên sử thế kỷ XI. Chương gọi đó là chuyện kể về sau, và đó là cách cầm chuyện này cho đúng.
Tấm áo trắng của những ngôi nhà thờ. Lời của Raoul Glaber, rằng thế giới dường như rũ bỏ tuổi già và khoác tấm áo trắng của những ngôi nhà thờ, nằm trong Lịch sử của ông (quyển 3, chương 4). Chương diễn lại ý bằng lời riêng.
Người mục tử làng quê
Đoạn tả đời một cha xứ làng quê là bức tranh chung mà các sử gia dựng lại từ văn bản của các thượng hội đồng và giám mục thời ấy. Chuyện nhiều linh mục ở nông thôn có vợ con, dù luật cấm, được nhắc đi nhắc lại trong các văn bản cải cách thế kỷ XI (chương 63 và 68).
Nhà thờ nhiều nơi thuộc về lãnh chúa, và lãnh chúa chọn linh mục. Các sử gia gọi đó là “nhà thờ riêng” (Eigenkirche). Các giám mục theo cải cách của Charlemagne truyền cho linh mục phải thuộc lòng Kinh Tin Kính và Kinh Lạy Cha và mở trường dạy các cậu bé trong làng. Những lệnh này có trong các sắc lệnh thời Carolingien và trong Capitula của giám mục Thêôđunphô thành Orléans (xem tư liệu chương 59).
Hòa bình của Thiên Chúa
Charroux, năm 989. Thượng hội đồng họp tại tu viện Charroux, miền Poitou bên Pháp, ngày 1 tháng Sáu năm 989. Ba sắc lệnh còn giữ được: vạ tuyệt thông cho ai cướp phá nhà thờ, cho ai trộm gia súc của nông dân và người nghèo, và cho ai đánh giáo sĩ không mang vũ khí.
Hài cốt khiêng ra đồng, hiệp sĩ thề trên hài cốt. Các tác giả thời ấy như Raoul Glaber và Ademar xứ Chabannes tả những buổi họp như vậy, nhất là quanh năm 1033. Năm năm sau Charroux, ở Limoges năm 994, Ademar kể trong Biên niên sử của ông (quyển 3, chương 35) rằng hài cốt thánh Martial được rước ra trước một cuộc họp và trận dịch được cho là chấm dứt. Đây là điều suy ra hợp lý từ lời một nhà biên niên về sau, không phải một ghi chép chắc chắn.
Toulouges, năm 1027. Thượng hội đồng Toulouges, gần Perpignan ở miền nam nước Pháp, do giám mục Elne triệu tập, cấm giao tranh từ chiều thứ Bảy đến sáng thứ Hai. Đó là văn bản xưa nhất còn lại về Hưu chiến của Thiên Chúa (Treuga Dei). Oliba, viện phụ Ripoll và giám mục Vic, là người hăng hái cổ võ.
Nới ra từ chiều thứ Tư đến sáng thứ Hai. Các thượng hội đồng về sau, như Narbonne năm 1054, mở rộng lệnh này và thêm Mùa Vọng, Mùa Chay và các lễ lớn. Năm 1179, Công đồng Latêranô III biến Hưu chiến của Thiên Chúa thành luật của cả Hội Thánh.
Câu kết của chương là lời bình của người kể. Phần lớn sử gia đồng ý rằng phong trào này là một trong những nỗ lực đầu tiên ở châu Âu nhằm đặt giới hạn cho chiến tranh và che chở người không có vũ khí. Hai câu cuối chương, về “bên bờ một dòng sông rộng” và pho tượng thần buộc vào đuôi ngựa, là lời dẫn sang chương 62.
Những người trong chương
Fôrmôsô, giáo hoàng (891–896). Stêphanô VI, giáo hoàng (896–897).
Louis Mộ Đạo, hoàng đế, và ba người con trai Charles Hói, Louis người Đức, Lothair I.
Gozlin, giám mục Paris. Odo, bá tước Paris.
Lêô IV, giáo hoàng (847–855).
Theophylact và Marozia, dòng họ quý tộc Rôma. Alberic, con trai Marozia.
Gioan XII, giáo hoàng (955–964).
Liutprand thành Cremona, giám mục và sử gia.
Otto I, vua nước Đức (936–973), hoàng đế từ năm 962. Adelaide, hoàng hậu của ông.
Ulrich, giám mục Augsburg. Brunô, tổng giám mục Köln.
Lêô VIII, giáo hoàng do Otto đặt.
Otto III, hoàng đế (996–1002). Silvestrô II (Gerbert), giáo hoàng (999–1003).
Caesar Baronius, hồng y và sử gia thế kỷ XVI.
Những nơi trong chương
Rôma, với đền thờ Latêranô, đền thờ thánh Phêrô, Thành Leonina. Verdun, bên Pháp. Lindisfarne, bên Anh. Tours, Noirmoutier và Tournus, bên Pháp. Paris. Lechfeld, gần Augsburg, bên Đức. Köln. Charroux và Toulouges, bên Pháp. Ripoll và Vic, miền Catalonia.
Đọc thêm
Ba sắc lệnh của Thượng hội đồng Charroux năm 989 chỉ dài vài dòng, và bản dịch tiếng Anh có thể tìm thấy trên mạng. Muốn thấy một người thời ấy viết về các giáo hoàng cay đắng đến mức nào, sách Antapodosis của Liutprand là ví dụ rõ nhất, và cũng là lý do các sử gia phải đọc những nguồn như thế thật cẩn thận. Trang Fordham University Internet Medieval Sourcebook có nhiều văn bản của thời này bằng tiếng Anh, đọc miễn phí.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 50 (Iona và Alcuin), chương 52 (thánh Biển Đức và, về sau, Cluny), chương 59 (Charlemagne), chương 60 (Moravia và người Magyar), chương 62 (Hungary và Kyiv), chương 63 (Cluny) và chương 68 (Grêgôriô VII).