Chương 61
Năm 814–1027 · Tây Âu và Rôma
Tháng Giêng năm 897, bên trong vương cung thánh đường Latêranô ở Rôma, người ta đặt một xác chết ngồi lên ngai giáo hoàng.
Đó là thi hài Đức Giáo hoàng Fôrmôsô, qua đời từ tháng Tư năm trước và nằm dưới mộ đã chín tháng. Đức Stêphanô VI sai người quật mồ lên, mặc đủ phẩm phục giáo hoàng cho cái xác rồi dựng ngồi trên ngai. Sau đó, ngài mở phiên tòa đem xác chết ra xét xử. Một thầy phó tế đứng bên thi thể để trả lời thay người chết. Đức Stêphanô VI quay mặt về phía cái xác mà quát hỏi: tại sao ngươi, vốn chỉ là giám mục của một giáo phận khác, lại dám nuôi tham vọng tiếm đoạt ngai tòa Rôma?
Dĩ nhiên cái xác chẳng thể cất lời. Thượng hội đồng tuyên bố Đức Fôrmôsô có tội. Mọi sắc lệnh của ngài đều bị tuyên bố vô hiệu, và các linh mục ngài truyền chức bị coi như chưa từng làm linh mục. Người ta lột sạch phẩm phục khỏi thi thể, chặt đứt ba ngón tay phải mà ngài từng dùng để ban phép lành cho dân chúng, rồi kéo lê cái xác qua các đường phố Rôma trước khi ném xuống dòng sông Tibrê.
Chỉ ít tháng sau, dân thành Rôma phẫn nộ nổi dậy. Đức Stêphanô VI bị bắt giam vào ngục tối và bị siết cổ chết tại đó.
Người đời sau gọi phiên xử quái đản ấy là “Thượng hội đồng Xác Chết”. Đó là cảnh tượng tối tăm nhất của một thế kỷ mà các sử gia gọi là “thế kỷ sắt” của Tòa Thánh Rôma. Muốn hiểu vì sao Rôma sa sút đến thế chỉ chín mươi bảy năm sau Giáng Sinh năm 800, phải trở lại với các cháu nội Charlemagne.
Ba người anh em chia một đế quốc
Charlemagne qua đời, để lại toàn bộ cơ đồ cho người con trai duy nhất còn sống là Louis, sử sách gọi là Louis Mộ Đạo. Louis sùng đạo, thích cầu nguyện và ở bên các đan sĩ, nhưng quá nhu nhược, không bảo ban nổi các con. Các hoàng tử tranh quyền, đánh nhau, nổi loạn chống cả cha, và khi cha mất vẫn tiếp tục đâm chém nhau. Năm 833, trên một cánh đồng ở vùng Alsace mà người đời sau mỉa mai gọi là “Cánh Đồng Dối Trá”, quân đội trung thành của nhà vua tan rã vì bị phản bội. Một nhóm giám mục ngả theo phe các hoàng tử nổi loạn đã ép hoàng đế Louis phải công khai làm việc đền tội nhục nhã tại nhà thờ ở Soissons: mặc áo sám hối, quỳ gối trước bàn thờ nộp lại gươm báu. Năm sau ông được phục hồi, nhưng uy quyền triều đình đã sụp đổ trước khi ông mất năm 840.
Năm 842, tại thành phố Strasbourg, hai người em là Charles Hói và Louis Người Đức đã gặp nhau kết minh thề cùng hiệp lực chống lại người anh cả. Để binh lính hai bên đều nghe hiểu, mỗi người đã đọc lời thề bằng chính ngôn ngữ của quân đội bên kia: Louis đọc bằng một dạng tiếng Pháp sơ khai, còn Charles đọc bằng một dạng tiếng Đức sơ khai. Lời Thề Strasbourg là văn bản cổ nhất còn lại viết bằng tổ tiên của tiếng Pháp. Bản tuyên thệ tiếng Pháp mở đầu bằng câu: “Vì lòng yêu mến Thiên Chúa, vì dân Kitô giáo và vì phần rỗi chung của tất cả chúng ta…”
Năm 843, tại Verdun, ba anh em ký hiệp ước chia đế quốc của ông nội làm ba. Người em út Charles nhận phần phía tây, tiền thân của nước Pháp ngày nay. Người em kế Louis nhận phần phía đông, tiền thân của nước Đức. Người anh cả Lothair giữ lại danh hiệu hoàng đế cùng một dải đất hẹp dài kẹp ở chính giữa hai người em, chạy dài từ bờ Biển Bắc xuống tận nước Ý. Một phần dải đất ấy mang tên Lothair, là xứ Lorraine, vùng đất Pháp và Đức còn giành nhau đến tận thế kỷ XX.

Rồi từng phần lại bị xẻ nhỏ cho con cháu. Quyền bính tuột khỏi tay vua, rơi vào tay bá tước, công tước, rồi các lãnh chúa địa phương, những người sở hữu lâu đài đá kiên cố, có đội kỵ binh riêng và chỉ biết có thung lũng của riêng mình. Chế độ phong kiến thời Trung Cổ đã thành hình từ sự tan rã ấy.
Ba ngọn roi
Đúng lúc phương Tây rời rạc nhất, ba ngọn roi quất xuống từ ba phía.
Ngọn roi thứ nhất đến từ phương bắc: người Viking từ Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển, trên những thuyền rồng dài, đáy nông, mũi cong, vừa vượt được đại dương vừa luồn sâu vào đất liền theo các dòng sông. Năm 793, họ ập vào cướp phá tu viện Lindisfarne linh thiêng bên bờ biển nước Anh, nơi thánh Aiđanô, một đan sĩ từ Iona, từng lập cộng đoàn đan viện từ năm 635. Cuốn Biên niên sử Anglo-Saxon đã ghi lại những điềm gở hãi hùng của năm ấy: “những con rồng lửa bay ngang qua bầu trời”, rồi tiếp đến là cuộc càn quét đẫm máu của quân ngoại đạo tàn phá nhà Chúa trên hòn đảo thánh bằng cướp bóc và giết chóc. Ở triều đình Charlemagne, Alcuin nghe tin đã viết rằng suốt gần ba trăm năm mươi năm kể từ ngày người Anh đến định cư, chưa từng có tai họa nào khủng khiếp đến thế giáng xuống đất Britannia. Từ giữa thế kỷ thứ chín, các đoàn thuyền Viking chèo ngược dòng sông Seine, sông Loire và sông Rhine, phóng hỏa thiêu rụi các thành phố Rouen, Nantes, Hamburg và Paris. Khi họ vây hãm Paris vào năm 845, theo cuốn Biên niên sử Saint-Bertin, vua Charles Hói đã phải cắn răng bỏ ra bảy ngàn cân bạc trắng để mua lấy sự rút lui của họ.

Với cướp biển phương Bắc, tu viện là mồi ngon nhất: nhiều vàng bạc đồ thánh mà không có lính canh. Các đan sĩ chỉ còn biết ôm lấy hài cốt các thánh mà bỏ chạy. Các tu sĩ Tours ôm di cốt thánh Martinô, bổn mạng xứ Gaul, dời hết chỗ này sang chỗ khác nhiều năm. Các đan sĩ trên đảo Noirmoutier khiêng thi hài thánh Philibert lưu lạc gần bốn mươi năm trời mới tìm được nơi yên nghỉ an toàn tại Tournus ở miền trung nước Pháp. Ngôi thánh đường mang tên ngài ở Tournus hiện vẫn là một trong những ngôi nhà thờ kiểu Roman đẹp nhất nước.

Người ta hay kể rằng thời ấy giáo dân run rẩy đọc kinh: “Lạy Chúa, xin cứu chúng con khỏi cơn thịnh nộ của người phương Bắc”. Câu ấy nhiều sách chép lại, dù các học giả chưa tìm thấy nguyên văn trong sách kinh nào. Chỉ có một câu tương tự trong một cuốn sách kinh thế kỷ thứ mười: “Xin cứu vớt chúng con khỏi bọn Norman hung tợn đang tàn phá đất đai chúng con”, và nỗi khiếp sợ ấy là có thật.
Năm 885, bảy trăm thuyền Viking ngược sông Seine vây Paris, lúc ấy chỉ là một thị trấn nhỏ trên cù lao giữa sông. Đức Giám mục Gozlin cùng Bá tước Odo đã dẫn dân thành đắp lại tường thành, giữ vững hai cây cầu huyết mạch, cầm cự gần một năm trời. Vị giám mục chết trong vòng vây, nhưng Paris không thất thủ. Abbo, đan sĩ tu viện Saint-Germain-des-Prés có mặt trong thành, đã viết một bài thơ Latinh dài về cuộc vây hãm; và về sau, chính Bá tước Odo đã được tôn lên làm vua miền tây của người Frank.

Ngọn roi thứ hai từ phương nam: cướp biển Hồi giáo từ Bắc Phi và Sicilia, làm chủ Địa Trung Hải. Tháng Tám năm 846, họ đổ bộ lên cửa sông Tibrê rồi bất ngờ ập vào cướp phá hai đại thánh đường Thánh Phêrô và Thánh Phaolô, lúc bấy giờ cả hai đền thờ đều còn nằm bên ngoài bức tường thành Rôma. Đức Lêô IV liền cho xây tường bao quanh đồi Vaticanô; khu vực ấy cho đến nay vẫn gọi là Thành Leonina theo tên ngài. Khi bọn cướp quay trở lại vào năm 849, Đức Lêô IV đã gom được một hạm đội từ các hải cảng Ý là Napôli, Gaeta và Amalfi, rồi thắng một trận thủy chiến ngoài khơi cảng Ostia. Raphael sau này vẽ lại trận ấy trên một bức tường ở Vatican, nay vẫn còn.
Ngọn roi thứ ba ập đến từ phương đông: đó là người Magyar, tổ tiên của người Hungary, những kỵ binh thảo nguyên từng xóa sổ Moravia như chương trước đã kể. Khoảng năm 895, họ tới vùng đồng bằng sông Đanuýp, rồi phi ngựa vào sâu đất Ý, đất Đức và đất Pháp, đốt làng, bắt tù binh. Năm 924, họ thiêu rụi toàn bộ thành phố Pavia của nước Ý.
Thế kỷ sắt
Ở Rôma, không còn hoàng đế nào đủ mạnh che chở giáo hoàng hay kèm nổi các dòng họ quý tộc. Ngai thánh Phêrô cùng Nước Giáo hoàng giàu có thành miếng mồi cho các dòng họ giành nhau.
Thượng hội đồng Xác Chết năm 897 thực chất chỉ là một màn trong cả vở kịch. Mười năm sau khi Đức Fôrmôsô mất, ngai tòa giáo hoàng đã có tới chín vị kế vị: có người ngồi ngai mười lăm ngày, có người hai mươi ngày; có người bị giết, có người bị tống ngục. Rồi một dòng họ quý tộc, nhà Theophylact, nắm lấy Rôma. Theo lời kể của một giám mục sống cùng thời và ghét họ ra mặt, bà Marozia, con gái của Theophylact, là tình nhân của một giáo hoàng, mẹ của một giáo hoàng khác và bà nội của một giáo hoàng thứ ba. Ông viết trong cay đắng nên các sử gia đọc dè dặt, nhưng các nguồn khác xác nhận các dòng họ ấy đã đặt người nhà lên ngai giáo hoàng. Đức Giáo hoàng Gioan X bị tống ngục và chết ở đó năm 928. Alberic, con trai của chính bà Marozia, rốt cuộc cũng nhốt mẹ vào ngục, rồi tự mình cai trị Rôma hai mươi hai năm, từ 932 đến 954.
Năm 955, con trai của Alberic, tức cháu nội bà Marozia, một thanh niên mới mười tám tuổi, được đặt lên ngai tòa, lấy hiệu là Gioan XII. Anh sống như một ông hoàng trẻ phóng đãng hơn là một giám mục.
Các sử gia Công giáo chưa bao giờ giấu giếm những năm tháng ấy. Hơn sáu trăm năm sau, Đức Hồng y Caesar Baronius, trong bộ sử Hội Thánh mười hai tập đồ sộ của mình, đã gọi đó là “thế kỷ sắt”. Ngài viết rằng Đức Kitô dường như đang ngủ trong thuyền. Ngài nghĩ đến cơn bão trên hồ, khi Đức Giêsu “đang ở đàng lái, đầu gối lên chiếc gối mà ngủ”, còn các môn đệ hoảng sợ kêu lên: “Thầy ơi, chúng ta chết đến nơi rồi, Thầy chẳng lo gì sao?” Nhưng điều đáng ngạc nhiên hơn là con thuyền Hội Thánh không hề bị chìm. Suốt những năm ấy, khắp các làng quê châu Âu, linh mục vẫn dâng lễ, đan viện vẫn hát Giờ Kinh, cha mẹ vẫn bế con đi rửa tội. Và ngay giữa thế kỷ tối tăm ấy, một phong trào canh tân lớn đã âm thầm khởi sự.
Vua Otto
Người kéo Tòa Rôma khỏi tay các dòng họ quý tộc là một vị vua người Saxon, con cháu của chính những người Saxon mà Charlemagne đã ép chịu phép rửa hai thế kỷ trước.
Otto I lên làm vua nước Đức năm 936. Ông đăng quang ở Aachen, trong nguyện đường của Charlemagne, ngồi trên ngai đá cẩm thạch của Charlemagne. Ngày 10 tháng Tám năm 955, lễ thánh Laurensô, trên đồng bằng sông Lech gần Augsburg, ông nghiền nát quân Magyar. Chuyện kể ông mang Ngọn Giáo Thánh ra trận, ngọn giáo mà người ta tin có chứa một chiếc đinh từng đóng Đức Kitô vào thập giá. Ngày nay ngọn giáo ấy được cất trong Kho báu của cung Hofburg ở Vienna. Theo sử gia Widukind chép lại, ngay giữa chiến trường quân đội đã tung hô ông là cha của đất nước và là hoàng đế. Dân thành Augsburg thì nhớ vị giám mục của mình, Ulrich, sáu mươi lăm tuổi, không mặc giáp, cưỡi ngựa đi giữa lính tráng trên tường thành suốt những ngày bị vây. Sau trận Lechfeld, người Magyar không bao giờ đánh vào nước Đức nữa; bốn mươi lăm năm sau, vua của họ sẽ đội vương miện của một vị vua Kitô giáo, như chương kế sẽ kể.
Otto cai trị theo một cách mới. Các công tước muốn truyền đất đai cho con nên hay nổi loạn; vì thế Otto trao đất và quyền trên đất ấy cho các giám mục và viện phụ, những người không có con hợp pháp để thừa kế. Giám mục qua đời thì đất về lại với vua, và vua chọn người mới. Otto đã chọn được nhiều người tốt, học rộng và đạo đức, em trai ông, Bruno, sau làm tổng giám mục Cologne, là một người như thế.

Nhưng cách ấy có giá của nó. Giám mục thành quan chức của vua: họ phải đem quân theo vua ra trận, và họ được chọn vì lòng trung thành với vua. Vua trao cho họ cây gậy mục tử và chiếc nhẫn giám mục, những dấu chỉ của một chức vụ thánh. Một trăm năm sau, chính cảnh nhà vua trao gậy và nhẫn sẽ châm ngòi cuộc xung đột lớn nhất giữa giáo hoàng và hoàng đế.
Ngày 2 tháng Hai năm 962
Năm 960, Gioan XII bị một vị vua ở miền bắc nước Ý uy hiếp. Chàng giáo hoàng trẻ viết thư cầu cứu Otto. Otto vượt dãy Alps, và ngày 2 tháng Hai năm 962, trong đền thờ thánh Phêrô, Gioan XII đặt vương miện hoàng đế lên đầu Otto và hoàng hậu Adelaide. Adelaide là công chúa xứ Burgundy, một góa phụ đã trốn khỏi nhà tù ở Ý và cầu cứu Otto; ông cưới bà ở Pavia năm 951, và Hội Thánh tôn kính bà là thánh. Lễ đăng quang của Otto rơi đúng ngày lễ Nến, tức lễ Dâng Chúa vào Đền Thánh, ngày người ta làm phép những cây nến dùng cho cả năm.
Mười một ngày sau, Otto ký một văn kiện hứa bảo vệ Nước Giáo hoàng. Văn kiện viết bằng chữ vàng trên giấy da tím, và một bản sao vẫn còn trong văn khố Vatican. Nhưng trong đó có một điều khoản: từ nay, giáo hoàng mới được bầu phải thề trung thành với hoàng đế trước khi được tấn phong.
Chưa đầy hai năm sau, Gioan XII đã liên lạc với kẻ thù của Otto. Otto kéo quân trở lại Rôma, triệu tập một thượng hội đồng và phế truất Gioan XII. Ông đặt lên ngai một người do chính ông chọn, một giáo dân bị đẩy qua các bậc chức thánh chỉ trong một ngày. Gioan XII mất năm sau, vẫn còn trẻ. Otto vừa cứu Tòa Rôma khỏi các dòng họ quý tộc Rôma, thì nay chính ông lại nắm lấy Tòa ấy. Gần một trăm năm sau đó, các hoàng đế Đức sẽ là người quyết định ai làm giáo hoàng.

Năm 972, con trai Otto là Otto II cưới Theophanu, một công chúa Byzantium, cháu gái hoàng đế ở Constantinôpôli, nối hai đế quốc bằng một cuộc hôn nhân. Con trai họ là Otto III, cậu bé có mẹ người Hy Lạp, lớn lên với giấc mơ về sự vĩ đại của Rôma.
Đôi khi sự sắp đặt ấy cũng đem lại cho Hội Thánh những giáo hoàng tốt. Năm 999, hoàng đế trẻ Otto III đưa chính thầy dạy của mình là Gerbert lên làm giáo hoàng, lấy hiệu Silvestrô II. Ông chọn tên vị giáo hoàng từng phục vụ thời Constantinô, như thể Otto là một Constantinô mới. Gerbert là người học rộng nhất châu Âu, nhà toán học và thiên văn, từng du học ở Catalonia, nơi ông tiếp xúc với học vấn Ả Rập và góp phần đưa chữ số Ả Rập sang phương Tây. Người ta kể ông chế được đồng hồ và một cây đàn ống chạy bằng sức nước; người bình dân thì thào rằng ông là phù thủy vì ông biết quá nhiều.
Chính vị giáo hoàng ấy ngồi trên ngai Rôma vào năm 1000. Người đời hay kể cả châu Âu run sợ năm ấy, ngồi chờ ngày tận thế. Các sử gia nay cho rằng phần lớn đó là chuyện do các nhà văn thế kỷ XIX kể lại; người thời ấy có lo, và một số nhà giảng thuyết có cảnh báo về ngày phán xét, nhưng cuộc sống vẫn trôi như thường. Một chuyện về sau kể rằng Otto III đến Aachen năm 1000, cho mở lăng mộ Charlemagne, và thấy ngài ngồi trên ngai như còn sống. Khoảng thời gian ấy, Raoul Glaber, một đan sĩ xứ Burgundy, viết rằng thế giới dường như rũ bỏ tuổi già và khoác lên mình tấm áo trắng của những ngôi nhà thờ mới.
Người mục tử làng quê
Chuyện ở Rôma, ở Aachen, hiếm khi đến tai người nông dân. Với anh, Hội Thánh là ngôi nhà thờ làng và ông cha xứ.
Cha xứ thời ấy thường là con một nhà nông trong vùng, học vừa đủ tiếng Latinh để đọc kinh dâng lễ, sống nhờ mảnh ruộng của chính nhà thờ. Nhà thờ hay thuộc về lãnh chúa, và lãnh chúa chọn linh mục. Nhiều nơi, linh mục có vợ có con, dù luật Hội Thánh cấm. Ông rửa tội cho trẻ sơ sinh, chứng hôn phối, xức dầu cho người hấp hối và chôn người chết. Tiếng chuông của ông chia ngày làm việc; lịch của ông chia năm: mùa gieo, mùa gặt, lễ các thánh bổn mạng, Mùa Chay, lễ Phục Sinh. Nhà thờ của ông là công trình bằng đá duy nhất trong làng, nơi dân làng họp mặt, và nơi họ chạy vào ẩn nấp khi bọn cướp kéo đến. Các giám mục theo cải cách của Charlemagne truyền cho linh mục phải thuộc lòng Kinh Tin Kính và Kinh Lạy Cha, và phải mở trường dạy các cậu bé trong làng; và có người đã làm tròn bổn phận ấy.

Hòa bình của Thiên Chúa
Và từ những giáo xứ nhỏ ấy, giữa đám hiệp sĩ đánh nhau không ngớt và người nông dân luôn là kẻ trả giá, Hội Thánh đã làm điều không vua nào làm nổi.
Năm 989, tại đan viện Charroux ở miền tây nước Pháp, các giám mục trong vùng họp mặt ngày 1 tháng Sáu. Dân chúng kéo đến đông nghịt; các đan sĩ khiêng hài cốt các thánh từ khắp nơi về, bày giữa đồng. Trước những hài cốt ấy, các giám mục tuyên bố: ai đột nhập vào nhà thờ, ai trộm gia súc của người nghèo, hay ai đánh một linh mục không mang vũ khí, sẽ bị vạ tuyệt thông. Rồi các hiệp sĩ trong vùng được mời lên, đặt tay trên hài cốt các thánh mà thề giữ hòa bình; người ta gọi phong trào này là Hòa bình của Thiên Chúa. Năm năm sau, ở Limoges, theo đan sĩ Ademar xứ Chabannes kể lại, hài cốt thánh Martial được rước ra trước một cuộc họp, và trận dịch đang hoành hành vùng quê được cho là đã chấm dứt.
Chẳng bao lâu Hội Thánh đi xa hơn. Năm 1027, ở Toulouges dưới chân dãy Pyrénées, một thượng hội đồng truyền lệnh ngừng mọi giao tranh từ chiều thứ Bảy đến sáng thứ Hai, để dân có thể đi lễ ngày Chúa nhật. Giám mục Elne triệu tập, còn Oliba, viện phụ Ripoll và giám mục Vic, là người hăng hái cổ võ. Về sau lệnh ấy được nới rộng, kéo dài từ chiều thứ Tư đến sáng thứ Hai mỗi tuần, lại thêm Mùa Vọng, Mùa Chay và các lễ lớn; lệnh ấy được gọi là Hưu chiến của Thiên Chúa. Năm 1179, Công đồng Latêranô III biến nó thành luật của cả Hội Thánh.
Các hiệp sĩ không phải lúc nào cũng giữ lời. Nhưng lần đầu tiên ở châu Âu có một tiếng nói cất lên bênh vực những người không có gươm giáo trong tay, người nông dân, người lái buôn, người phụ nữ, và khẳng định rằng chiến tranh phải có giới hạn. Đó là tiếng nói của Hội Thánh, ngay trong thế kỷ mà ngai tòa Rôma đã rơi xuống thấp nhất.
Trong khi ấy, xa về phương đông, bên bờ một dòng sông rộng, người ta đang chuẩn bị buộc một pho tượng thần vào đuôi con ngựa.
Trong khi ấy, xa về phương đông, bên bờ một dòng sông rộng, người ta đang chuẩn bị buộc một pho tượng thần vào đuôi con ngựa.
Chương 61 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Xin cứu vớt chúng con khỏi bọn Norman hung tợn đang tàn phá đất đai chúng con”
Những người trong chương
- Otto I · Ngọn Giáo Thánh ông mang ra trận nay cất trong Kho báu cung Hofburg ở Vienna. Văn kiện năm 962 viết chữ vàng trên giấy da tím vẫn còn bản sao trong văn khố Vaticanô.
- Gerbert (Silvestrô II) · Nhà bác học đưa chữ số Ả Rập sang phương Tây. Người bình dân đồn ông là phù thủy vì biết quá nhiều.
- Adelaide · Hoàng hậu của Otto I, góa phụ từng trốn khỏi nhà tù ở Ý. Hội Thánh tôn kính bà là thánh.
Nơi ấy hôm nay
- Tournus, miền giữa nước Pháp, nơi thi hài thánh Philibert dừng chân sau gần bốn mươi năm lưu lạc. Thánh đường ở đó vẫn là một trong những nhà thờ kiểu Roman đẹp nhất nước.
- Thành Leonina quanh đồi Vaticanô đến nay vẫn mang tên Đức Lêô IV. Trên một bức tường ở Vaticanô, danh họa Raphael vẽ trận thủy chiến ngoài khơi Ostia.
Muốn đọc thêm
Mc 4,35-41 · Widukind, sử người Saxon · Abbo, bài thơ về cuộc vây Paris · Biên niên sử Saint-Bertin · Raoul Glaber, đan sĩ xứ Burgundy
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Fôrmôsô
- Stêphanô VI
- Louis Mộ Đạo
- Gozlin
- Odo
- Lêô IV
- Theophylact
- Marozia
- Alberic
- Gioan XII
- Liutprand thành Cremona
- Otto I
- Adelaide
- Ulrich
- Brunô
- Lêô VIII
- Otto III
- Silvestrô II
- Caesar Baronius
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 62
Những bến bờ phương Bắc và phép rửa ở Kyiv
Một người nằm trùm áo choàng suốt một ngày đêm đã quyết định đức tin cho cả Iceland ra sao?
Khoảng 42 phút đọc












