Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 62

Kiểm chứng chương 62: Những bến bờ phương Bắc và phép rửa ở Kyiv

Đọc xong chương 62, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện kéo tượng thần Perun xuống sông Dnipro ta biết từ đâu, bà Olga thật sự đã đốt thành bằng chim bồ câu ư, và chiếc áo choàng đăng quang của Hungary có đúng là của thánh Stêphanô không. Chương kể cách các dân ở Đông Âu và Bắc Âu theo đạo Kitô từ thế kỷ IX đến XI: người Rus ở Kyiv, người Ba Lan, người Hungary, người Đan Mạch, người Iceland, người Na Uy. Phần lớn nguồn là những bộ biên niên sử do chính các dân ấy viết một hai trăm năm sau, để kể lại buổi đầu của dân tộc mình, nên sử và truyền thuyết pha lẫn nhau. Bên cạnh đó có những bằng chứng cứng hơn: tảng đá Jelling, chiếc áo choàng đăng quang của Hungary, các văn bản ngoại giao của Byzantium. Chương đã tách hai thứ này khá rõ, và những trang dưới đây cho bạn chỗ tra.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Kyiv năm 988

Nguồn chính. Biên niên sử Những năm đã qua, thường gọi là Biên niên sử Sơ khởi, soạn ở Kyiv khoảng năm 1113. Truyền thống gán cho đan sĩ Nestor ở Tu viện Hang đá Kyiv. Đây là bộ biên niên sử cổ nhất của người Rus, và có bản dịch tiếng Anh đầy đủ.

Người Rus là ai. Biên niên sử kể buổi đầu của họ ở mục năm 862. Bức tranh trong chương, về những chiến binh và thương nhân gốc Scandinavia gọi là người Varangia, trở thành các hoàng tử cai trị nông dân Slav dọc con đường thủy từ Baltic xuống Constantinôpôli, theo sát bản biên niên sử ấy. Sử gia Dimitri Obolensky tả cùng thế giới đó trong The Byzantine Commonwealth (chương 7).

Tượng thần Perun. Mục năm 980 của biên niên sử tả pho tượng: thân gỗ, đầu bạc, ria vàng, dựng trên đồi, đứng đầu sáu thần tượng Vlađimia dựng ở đó. Mục năm 988 kể nó bị buộc vào đuôi ngựa, mười hai người cầm gậy đánh, dân khóc, rồi bị ném xuống sông Dnipro. Lính được dặn đẩy nó ra cho đến khi trôi qua các ghềnh thác. Chương kể đúng.

Cuộc rửa tội tập thể. Mục năm 988 nói mọi người được lệnh ra sông, ai không đến là kẻ thù của đại công. Người đứng ngập đến cổ, người đến ngực, và “trời đất hân hoan”.

Năm tháng. 988 là năm truyền thống. Các sử gia đặt phép rửa ở một thời điểm nào đó từ 987 đến 989. Ở Ukraine, ngày 28 tháng Bảy, lễ thánh Vlađimia, là ngày nghỉ lễ quốc gia mừng phép rửa của Kyiv. Các Hội Thánh Đông phương mừng lễ ngài trong tháng Bảy.

Sách tiếng Slav từ Bulgaria: xem tư liệu chương 60.

Bà Olga

  • Báo thù những kẻ giết chồng. Biên niên sử kể rất chi tiết ba lần bà trả thù người Drevlian. Một lần là chuyện đốt thành bằng chim mang lửa. Mục năm 946 của biên niên sử nói bà buộc lưu huỳnh vào chân chim sẻ và bồ câu. Đây là chuyện truyền lại trong biên niên sử, không phải điều ai kiểm chứng được.
  • Chuyến đi Constantinôpôli. Có một nguồn bên ngoài rất đáng tin. Hoàng đế Constantinô VII, trong cuốn Về các nghi lễ của triều đình (quyển 2, chương 15), tả việc tiếp bà Olga, người Byzantium gọi là Helga, hai lần trong cung, và liệt kê các món quà. Các sử gia đặt chuyến đi vào năm 946 hoặc 957, và chương theo năm 957.
  • Chịu phép rửa. Biên niên sử nói bà chịu phép rửa ở Constantinôpôli, và thêm rằng hoàng đế muốn cưới bà, bà đáp bằng một lý lẽ khôn khéo đến nỗi ông phải nhận: “nàng đã thắng trí ta.” Bà lấy tên thánh Hêlêna. Những chi tiết này nằm ở mục năm 955 và thuộc về truyền thống. Một số sử gia nghĩ bà có thể đã chịu phép rửa ở Kyiv trước chuyến đi. Câu hỏi này chưa ngã ngũ.
  • Lời đáp của con trai Sviatoslav. Mục năm 955 của biên niên sử, và chương diễn đúng ý. Khoảng năm 965, Sviatoslav cũng hủy diệt vương quốc Khazar ở hạ lưu sông Volga, nơi các vua theo Do Thái giáo (Biên niên sử Sơ khởi, mục năm 965; công trình Khazar Studies của Peter Golden bàn về người Khazar).
  • Bà qua đời. Bà mất năm 969, và theo mục năm ấy trong biên niên sử, bà dặn đừng bày tiệc tang kiểu ngoại giáo. Các Hội Thánh Đông phương kính bà là vị “ngang hàng các tông đồ”.

Vlađimia

  • Ông lên ngôi năm 980 sau khi cho giết người anh là Yaropolk (biên niên sử, mục năm 980).
  • Năm vợ và tám trăm thê thiếp. Mục năm 980 kể con số chi tiết: ba trăm ở Vyshhorod, ba trăm ở Belgorod và hai trăm ở Berestovo. Các sử gia nghĩ con số có lẽ được thổi lên để cuộc đổi đời về sau trông lớn hơn, như chương nói.
  • Dâng mạng người làm lễ vật. Mục năm 983 kể hai Kitô hữu gốc Viking, người cha tên Fyodor và người con tên Ioann, bị giết để cúng thần. Kyiv kính hai ông là những vị tử đạo đầu tiên của mình.

Đi tìm một đức tin. Câu chuyện nằm trong các mục năm 986 và 987 của biên niên sử, và những lời chương trích đều có ở đó.

  • Với người Hồi giáo từ nước Bulgar bên sông Volga: Vlađimia nói “Uống rượu là niềm vui của người Rus”. (Mục năm 986.)
  • Với người Do Thái: đạo gì mà người theo nó mất cả đất nước của mình.
  • Với các nhà truyền giáo Latinh từ nước Đức: ông chẳng thấy gì đẹp.
  • Các sứ giả ở Hagia Sophia: đoạn họ kể lại, “Chúng tôi không biết mình đang ở trên trời hay dưới đất”, chương dẫn trọn.

Chương nói đúng điều các sử gia nghĩ: câu chuyện có lẽ được kể lại về sau để giải thích một lựa chọn đã có sẵn.

Lý do chính trị. Các nguồn bên ngoài xác nhận phần này. Sử gia Kitô hữu người Ả Rập Yahya thành Antiôkhia (đầu thế kỷ XI) và sử gia Byzantium Micae Psellus (Chronographia, quyển 1) đều kể việc hoàng đế Basiliô II nhận quân Rus để dẹp cuộc nổi loạn của Bardas Phokas năm 988 và 989, và việc công chúa Anna được gả cho Vlađimia. Sáu ngàn chiến binh ấy là khởi đầu của Đội Cận vệ Varangia nổi tiếng. Anna là porphyrogenita, “sinh ra trong phòng tía”, tức con của hoàng đế đang trị vì. Ông nội của Basiliô, Constantinô VII, đã viết trong Về việc cai trị đế quốc (chương 13) rằng không bao giờ được thực hiện một cuộc hôn nhân như thế. Chương kể đúng.

Chiếm Chersonêsô. Mục năm 988 của biên niên sử kể chuyện này, và các nguồn Byzantium cũng ghi việc mất thành vào thời đó. Về thành này xem tư liệu chương 56 và 60. Theo biên niên sử, Vlađimia mang từ Chersonêsô về thánh ảnh, bình thánh và hài cốt thánh Clêmentê.

Bệnh mắt và khỏi bệnh khi rửa tội. Mục năm 988 kể điều này. Chương nói đúng là truyền thuyết thì khó kiểm chứng. Cũng mục ấy kể Vlađimia đưa con các nhà quyền quý vào trường học chữ, và các bà mẹ khóc con như thể con đã chết.

Đời sống sau khi rửa tội. Mục năm 996 kể xe chở thức ăn đi khắp phố cho người nghèo và người bệnh, và chuyện ông ngần ngại không muốn xử tử bọn cướp cho đến khi các giám mục khuyên. Nhà thờ Thuế Mười Phần ở Kyiv đặt tên theo một phần mười thu nhập ông dâng cho nó. Chương kể đúng.

Borít và Glép

Hai ông bị người anh khác mẹ là Sviatopolk giết năm 1015. Có hai bản văn kể chuyện về hai ông: Truyện về Borít và Glép và một bài đọc tôn vinh hai ông, cả hai viết vào thế kỷ XI. Mục năm 1015 của Biên niên sử Sơ khởi cũng khớp: binh lính của Borít giục ông kéo quân về Kyiv và ông từ chối, rồi bị đâm trong lều khi đang cầu nguyện. Hai ông được kính là những “người mang khổ nạn” (strastoterptsy), một loại thánh riêng của truyền thống Slav: những người chịu chết như Đức Kitô, không chống cự, dù không bị giết vì đức tin. Chương giải thích đúng.

Đại thánh đường Thánh Sophia ở Kyiv. Yaroslav Khôn Ngoan xây khoảng năm 1037. Mục năm 1037 của biên niên sử cũng nói Yaroslav yêu sách, đọc ngày đọc đêm, và gom các người chép sách về dịch từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Slav. Thánh đường vẫn đứng đến nay, với những bức khảm và bích họa thế kỷ XI. Cùng với Tu viện Hang đá Kyiv, nó được UNESCO ghi vào danh sách Di sản Thế giới năm 1990.

Chương nói người Ukraine, người Nga và người Belarus đều nhìn về năm 988 như năm đức tin của mình khởi đầu. Điều đó đúng, và là một lý do Kyiv mang ý nghĩa đặc biệt với cả ba dân, và chương kể bằng giọng trung tính. Hội Thánh của người Rus sinh ra khi còn hiệp nhất: 988 cách 1054 sáu mươi sáu năm. Thánh Gioan Phaolô II đánh dấu một ngàn năm biến cố ấy bằng tông thư Euntes in Mundum (ngày 25 tháng Giêng năm 1988).

Ba Lan: một đám cưới

  • Dubrawka, con gái công tước Bolesław I xứ Bohemia, cưới Mieszko năm 965. Tên người Polan nghĩa là “dân của đồng ruộng”, từ chữ Slav pole, “cánh đồng”.
  • Phép rửa năm 966. Theo truyền thống là Thứ Bảy Tuần Thánh, ngày 14 tháng Tư năm 966. Nơi rửa tội không chắc: Gniezno, Poznań hay Ostrów Lednicki. Một giám mục tên Jordan được ghi nhận ở Ba Lan từ năm 968 (Thietmar thành Merseburg, Chronicon, quyển 2, chương 22).
  • Đặt đất nước dưới sự bảo hộ của Tòa thánh Phêrô. Văn kiện gọi là Dagome iudex (“Dagome, vị thẩm phán”), vào khoảng năm 991. Nó chỉ còn lại dưới dạng một bản tóm tắt trong một tuyển tập luật thế kỷ XI, ghi tên Mieszko (Dagome) và vợ ông là Oda. Chương kể đúng.
  • Tổng giáo phận Gniezno năm 1000. Lập khi hoàng đế Otto III đến Gniezno viếng mộ thánh Adalbert, giám mục bị người Phổ ngoại giáo giết năm 997 khi đang giảng cho họ. Thietmar (quyển 4, các chương 44–45) và sử gia Gallus Anonymus (quyển 1, chương 6) kể về cuộc hành hương này, và Brunô thành Querfurt viết một cuốn Cuộc đời của Adalbert. Khi đó ba giáo phận được lập ở Kraków, Wrocław và Kołobrzeg. Chuyện Bolesław chuộc thi hài Adalbert bằng đúng số vàng nặng bằng thi hài là truyền thống.
  • Năm 2016. Ba Lan mừng một ngàn năm mươi năm phép rửa. Đức Phanxicô sang Ba Lan mùa hè năm ấy dịp Ngày Giới trẻ Thế giới và đến Częstochowa.

Đoạn về các linh mục phải học tiếng của dân và giảng cho nông dân vẫn thờ thần rừng, thần sông là bức tranh chung mà các sử gia dựng lại.

Hungary: vương miện năm 1000

  • Người Magyar là dân du mục định cư trên đồng bằng sông Đanuýp khoảng năm 895 và cướp phá khoảng sáu mươi năm, cho đến khi thua ở Lechfeld năm 955 (xem tư liệu chương 61).
  • Géza chịu phép rửa khoảng năm 972 hoặc 973. Chuyện ông vẫn dâng lễ cho các thần cũ và nói mình “đủ giàu để phụng sự cả hai” do giám mục Thietmar thành Merseburg kể, vào đầu thế kỷ XI.
  • Vajk chịu phép rửa với tên Stêphanô.
  • Koppány nổi loạn năm 997, bị đánh bại, xác bị chặt làm bốn phần và treo trên cổng bốn thành. Nguồn của ta là các truyền thuyết về Stêphanô và các biên niên sử Hungary về sau. Chương kể thẳng: một vị vua thánh đã mở đầu triều đại của mình như thế.
  • Lễ đăng quang diễn ra dịp Giáng Sinh năm 1000 hoặc ngày 1 tháng Giêng năm 1001. Truyền thuyết rằng Giáo hoàng Silvestrô II gửi vương miện do giám mục Hartvic kể khoảng năm 1100.

Vương miện Thánh của thánh Stêphanô. Như chương nói, chiếc vương miện còn lại ngày nay được làm muộn hơn. Phần dưới là một vương miện Byzantium có hình hoàng đế Micae VII Doukas (trị vì 1071–1078), món quà từ thập niên 1070. Phần trên có cây thập giá nghiêng lệch nổi tiếng. Từ năm 2000, vương miện được đặt trong tòa nhà Quốc hội ở Budapest, nơi khách tham quan có thể xem.

Mười giáo phận, mười làng một nhà thờ, phạt làm việc ngày Chúa nhật. Các bộ luật của Stêphanô còn giữ được. Luật mười làng phải xây chung một nhà thờ ở bộ luật thứ hai, điều 1. Esztergom thành nơi đặt tòa tổng giám mục, và Géza lập đan viện Pannonhalma năm 996.

Áo choàng đăng quang. Nguyên là một chiếc lễ phục bằng lụa, có dòng chữ thêu nói vua Stêphanô và hoàng hậu Gisela làm ra và tặng nhà thờ Đức Mẹ ở Székesfehérvár năm 1031. Về sau nó được sửa thành áo choàng đăng quang và được mặc trong lễ đăng quang của vị vua cuối cùng, Charles IV, năm 1916. Nay nó ở Bảo tàng Quốc gia Hungary ở Budapest. Chương kể đúng.

Lời dặn con trai Imre. Sách Lời khuyên (Libellus de institutione morum) Stêphanô viết cho Imre còn giữ được. Chương trích: “Một đất nước chỉ có một ngôn ngữ và một phong tục thì yếu đuối và mong manh. Vì vậy, con ơi, cha dặn con hãy niềm nở đón tiếp khách.” Và cũng trong sách ấy: “Hãy thương xót mọi người chịu bạo lực.” Câu về khách nằm ở chương 6.

Imre mất năm 1031 trong một chuyến đi săn. Theo truyền thống, một con heo rừng đã giết chàng. Stêphanô mất ngày 15 tháng Tám năm 1038. Imre, Stêphanô và Gêrarđô được tuyên thánh năm 1083, thời vua Ladislaus I và Giáo hoàng Grêgôriô VII. Ngày 20 tháng Tám là quốc khánh Hungary.

Dâng Hungary cho Đức Mẹ. Đây là truyền thuyết do Hartvic kể. Vì thế Hungary được gọi là “Vương quốc của Đức Maria” (Regnum Marianum).

Thánh Gêrarđô. Đan sĩ Biển Đức người Venezia, giám mục Csanád, bị giết năm 1046 trong cuộc nổi dậy của những người muốn đòi lại đạo cũ. Ngọn đồi ở Budapest mang tên ông là đồi Gellért, nơi có pho tượng ông cầm thập giá nhìn xuống sông Đanuýp.

Đan sĩ đến trước các vua

Nguồn. Cuộc đời thánh Ansgar của Rimbert, người kế vị ông ở Hamburg-Bremen, viết khoảng năm 870.

  • Ansgar sinh năm 801 và vào tu viện Corbie từ nhỏ.
  • Năm 826, ông theo vua Đan Mạch Harald Klak, người vừa chịu phép rửa ở Ingelheim với phép lành của Louis Mộ Đạo (Rimbert, chương 7). Ở Đan Mạch, ông dựng một nhà thờ nhỏ ở Hedeby (Rimbert, chương 24). Người Viking đã cướp phá từ vụ Lindisfarne năm 793.
  • Năm 829, ông sang Thụy Điển, và cướp biển lấy mất của ông khoảng bốn mươi cuốn sách.
  • Ông đến Birka, gặp những Kitô hữu bị bắt làm nô lệ đưa tới đó.
  • Năm 831, ông làm tổng giám mục Hamburg.
  • Năm 845, người Viking thiêu Hamburg.
  • Ông chuộc các cậu bé nô lệ để đào tạo, và lập một bệnh viện ở Bremen.
  • Câu nói về phép lạ nằm ở Rimbert, chương 39. Chương trích: “Nếu tôi xứng đáng, tôi chỉ xin Chúa một phép lạ: nhờ ơn Ngài, làm cho tôi nên người tốt.”
  • Ông mất năm 865.

Tất cả đều có trong Rimbert. Ngài được gọi là Tông đồ miền Bắc, và lễ ngài vào ngày 3 tháng Hai.

Birka nay là một khu khảo cổ trên đảo Björkö, hồ Mälaren, gần Stockholm. UNESCO ghi vào danh sách năm 1993.

Thụy Điển sau Ansgar. Vua Olof Skötkonung chịu phép rửa khoảng năm 1008 từ tay Sigfrid, và những đồng tiền Thụy Điển đầu tiên có dấu thập giá được đúc ở Sigtuna (Adam xứ Bremen, quyển 2, chương 58). Khoảng năm 1075, Adam xứ Bremen cũng tả ngôi đền ở Uppsala và những cuộc hiến tế chín năm một lần (quyển 4, các chương 26–27). Đó là lời thuật của Adam, và ông không tận mắt thấy.

Tảng đá Jelling

Vua Harald Răng Xanh dựng khoảng năm 965 ở Jelling, Đan Mạch. Dòng chữ rune ghi: “Vua Harald truyền làm tượng đài này để tưởng nhớ Gorm, cha ông, và Thyra, mẹ ông; chính Harald ấy đã giành về cho mình toàn cõi Đan Mạch và Na Uy và làm cho người Đan Mạch trở thành Kitô hữu.” Một mặt đá có hình Đức Kitô dang rộng hai tay giữa dây leo. Người Đan Mạch gọi nó là giấy khai sinh của Đan Mạch. UNESCO xếp các tảng đá, gò mộ và nhà thờ ở Jelling vào Di sản Thế giới năm 1994.

Một trò đùa nhỏ của lịch sử: công nghệ Bluetooth mang tên vua Harald. Cái tên được chọn năm 1997, và biểu tượng của nó ghép hai chữ rune là hai chữ cái đầu tên ông.

Iceland: một quyết định dưới tấm áo choàng

Nguồn. Sách của người Iceland (Íslendingabók) của Ari Thorgilsson, viết khoảng năm 1122 đến 1133. Ari nói ông nghe chuyện từ những người có ông bà từng có mặt ở đó.

  • Các đan sĩ Ireland sống ở Iceland trước khi người Bắc Âu đến, và cuộc định cư bắt đầu khoảng năm 870 (Ari, chương 1).
  • Người Đọc Luật đọc một phần ba bộ luật mỗi năm (Grágás; Ari).
  • Vua Na Uy sai một nhà truyền giáo tên Thangbrand, người thu phục một số thủ lĩnh và giết vài người chống lại mình (Ari, chương 7).
  • Ở Althing năm 999 hoặc 1000, hai phe sắp đánh nhau và giao cho Thorgeir, Người Đọc Luật, vẫn giữ đạo cũ, phân xử.
  • Thorgeir nằm trùm áo choàng một ngày một đêm.
  • Lời ông: nếu dân chia rẽ luật thì cũng chia rẽ hòa bình.
  • Phán quyết: mọi người chịu phép rửa, nhưng ai muốn vẫn được tế các thần cũ một cách kín đáo. Các lệ cũ về ăn thịt ngựa và bỏ rơi trẻ sơ sinh vẫn giữ.

Chương theo đúng Ari. Chuyện Thorgeir ném tượng thần xuống thác nước đến từ các truyện saga về sau. Thác ấy gọi là Goðafoss, “Thác của các Thần”. Chương cũng nói rõ chi tiết này là truyền thống, không phải lời kể của chính Ari.

Althing được kể trong số các nghị viện cổ nhất thế giới. Nơi họp của nó, Þingvellir, là Di sản Thế giới của UNESCO từ năm 2004.

Olav, vị vua muôn đời của Na Uy

Nguồn chính. Heimskringla, bộ sử các vua Na Uy của Snorri Sturluson, viết khoảng năm 1230, hai trăm năm sau. Snorri dùng các bài thơ của những thi sĩ sống cùng thời với Olav.

  • Thời trẻ đi cướp: các bài thơ kể.
  • Chịu phép rửa ở Rouen: một số nguồn nói vậy, nguồn khác nói ở nước Anh.
  • Ông trở về Na Uy năm 1015.
  • Ông mời giáo sĩ từ nước Anh sang.
  • Những hình phạt tàn bạo với người không chịu theo đạo: Snorri kể không giấu giếm, và chương cũng kể thẳng.
  • Ông soạn luật đạo cùng giám mục Grimkell ở Moster năm 1024 (Snorri, Saga thánh Olav).
  • Trước ông, Olav Tryggvason đã ép Kitô giáo lên Na Uy vào thập niên 990 và chết trong trận thủy chiến ở Svolder năm 1000 (Snorri; Adam xứ Bremen).
  • Năm 1028 ông chạy sang triều đình Yaroslav (Snorri).
  • Ông tử trận ở Stiklestad ngày 29 tháng Bảy năm 1030.

Nhật thực. Chương nói đúng: các nhà thiên văn xác định một lần nhật thực nhìn thấy được ở Na Uy vào ngày 31 tháng Tám năm 1030, một tháng sau trận đánh.

Thân xác không hư nát. Năm 1031, giám mục Grimkell mở mộ và tuyên bố Olav là thánh, ngày 3 tháng Tám năm 1031. Đây là một lần tuyên thánh ở cấp địa phương, Rôma công nhận về sau. Quốc huy Na Uy vẫn có hình sư tử cầm chiếc rìu của Olav. Chuyện người mù chạm vào máu Olav mà sáng mắt, và tóc móng còn mọc, là những điều các bộ sử đời sau kể lại, như chương cũng nói “người ta nói”.

“Vị vua muôn đời của Na Uy” (Rex perpetuus Norvegiae) là danh hiệu dùng từ thời Trung Cổ.

Nhà thờ chính tòa Nidaros ở Trondheim, khởi công năm 1070, nằm trên nơi được tin là mộ Olav. Các con đường hành hương thánh Olav được khôi phục từ năm 1997, và nhiều người vẫn đi trên đó. Ở Luân Đôn, các nhà thờ thánh Olave ở phố Hart và phố Tooley vẫn mang tên ngài, và “Tooley” là dạng mòn đi của “St Olave”.

Đoạn kết về Ansgar và Olav, chuyện những người gieo hạt rồi chết, và những vị vua gặt bằng gươm, là lời bình của người kể. Hai câu cuối chương, về một đan viện nhỏ ở Burgundy hát đủ các Giờ Kinh, là lời dẫn sang chương 63.

Những người trong chương

Olga (khoảng 890–969), đại công nương Kyiv. Sviatoslav, con trai bà.

Vlađimia (khoảng 958–1015), đại công Kyiv.

Basiliô II, hoàng đế Byzantium (976–1025). Anna, em gái ông, vợ Vlađimia.

Borít và Glép, con của Vlađimia. Yaroslav Khôn Ngoan, một người con khác.

Mieszko I, công tước Ba Lan. Dubrawka, vợ ông.

Géza và Stêphanô I, các vua Hungary. Gisela, hoàng hậu. Imre, con trai Stêphanô. Koppány, người tranh ngôi.

Gêrarđô, giám mục Csanád, tử đạo năm 1046.

Ansgar (801–865), Tông đồ miền Bắc. Rimbert, người viết tiểu sử ông.

Harald Răng Xanh, vua Đan Mạch.

Thorgeir, Người Đọc Luật ở Iceland. Ari Thorgilsson, sử gia.

Olav Haraldsson, vua Na Uy, là thánh. Cnut, vua Đan Mạch và nước Anh. Snorri Sturluson, sử gia.

Những nơi trong chương

Kyiv, sông Dnipro, đại thánh đường Thánh Sophia. Chersonêsô, bán đảo Crimea. Gniezno, Ba Lan. Esztergom và Székesfehérvár, Hungary. Budapest, đồi Gellért. Corbie, Pháp. Birka, Thụy Điển. Hamburg và Bremen, Đức. Jelling, Đan Mạch. Thingvellir và Goðafoss, Iceland. Stiklestad và Trondheim, Na Uy.

Đọc thêm

Các mục năm 986 đến 988 của Biên niên sử Sơ khởi, kể Vlađimia đi tìm một đức tin và phép rửa ở Kyiv, chỉ dài vài trang mà rất sống động. Lời khuyên của vua Stêphanô gửi con trai cũng ngắn, và cho thấy một vị vua mới theo đạo nghĩ gì về việc cai trị. Cả hai đều có bản tiếng Anh trên mạng và trong sách in. Samuel Cross và Olgerd Sherbowitz-Wetzor dịch bộ biên niên sử với nhan đề The Russian Primary Chronicle. Heimskringla của Snorri Sturluson và Cuộc đời Ansgar của Rimbert cũng có bản dịch tiếng Anh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 56 và 60 (Chersonêsô), chương 60 (sách tiếng Slav từ Bulgaria), chương 61 (Lechfeld, Otto III, Silvestrô II, người Viking) và chương 67 (năm 1054).

Trở lại chương 62