Bỏ qua, tới nội dung
Năm 826–1030 · Từ sông Dnipro đến bờ biển Na Uy

Chương 62

Những bến bờ phương Bắc và phép rửa ở Kyiv

Năm 826–1030 · Từ sông Dnipro đến bờ biển Na Uy

Giáo hoàng Êugêniô II … Gioan XIXHoàng đế Micae II … Rômanô III

Mùa hè năm 988, tại thành phố cổ Kyiv, người ta buộc chặt pho tượng thần Perun vào đuôi một con ngựa chiến.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 826–1030

  1. Kyiv
  2. sông Dnipro
  3. Constantinôpôli
  4. Chersonêsô
  5. Gniezno
  6. Esztergom
  7. Hamburg
  8. Birka
  9. Jelling
  10. Stiklestad
Đức tin đi lên miền Bắc đến Jelling, Birka, Nidaros, và từ Constantinôpôli về Kyiv.
Bắt đầu đọc

Chương 62

Năm 826–1030 · Từ sông Dnipro đến bờ biển Na Uy

Mùa hè năm 988, tại thành phố cổ Kyiv, người ta buộc chặt pho tượng thần Perun vào đuôi một con ngựa chiến.

Perun là thần sấm sét, vị thần tối cao và quyền lực nhất trong tín ngưỡng dân gian của các bộ tộc Slav phương Đông. Mới tám năm trước đó, chính Đại công Vlađimia đã cho người tạc và dựng pho tượng lộng lẫy ấy trên đỉnh ngọn đồi cao nhất nhìn xuống kinh thành: thân tượng đẽo bằng gỗ quý, phần đầu đúc bằng bạc ròng và đôi ria mép dát vàng sáng loáng. Cuốn biên niên sử cổ kể lại rằng pho tượng Perun ấy từng đứng uy nghi ở vị trí trung tâm trong số sáu ngẫu tượng lớn do nhà vua dựng lên. Thế mà giờ đây, cũng chính vị Đại công ấy lại ra lệnh kéo đổ bức tượng xuống đất. Mười hai người đàn ông lực lưỡng cầm gậy gộc đi kèm hai bên con ngựa, vừa đi vừa thẳng tay quất túi bụi vào pho tượng đang bị kéo lê lết trên mặt đường đá dọc theo con dốc dẫn xuống bờ sông Dnipro. Theo cuốn biên niên sử cổ xưa nhất của người Rus, những người dân chưa theo đạo đứng ken đặc hai bên đường đã òa lên khóc nức nở khi nhìn thấy thần linh của mình bị làm nhục.

Kéo xuống tới mép nước, người ta hất thẳng pho tượng xuống dòng sông Dnipro cuồn cuộn chảy. Đại công Vlađimia đã cẩn thận cắt cử các toán lính chạy dọc bờ sông, dặn hễ thấy pho tượng trôi dạt vướng vào bãi cạn hay ghềnh đá nào thì phải dùng sào đẩy ra xa, cho tới khi bức tượng trôi hẳn qua khỏi các thác ghềnh hiểm trở ra biển lớn mới thôi.

Vậy người Rus thực chất là ai? Họ vốn là những chiến binh kiêm thương nhân thiện chiến gốc Bắc Âu, mà người thời bấy giờ gọi là người Varangia, đã xuôi thuyền theo các dòng sông tiến vào vùng đất Đông Âu rồi dần dần trở thành tầng lớp quý tộc cai trị những người nông dân Slav hiền lành sinh sống dọc các lưu vực sông nối liền giữa biển Baltic và Biển Đen. Hai thành trì kiên cố của họ là Novgorod ở phía bắc và Kyiv ở phía nam nằm ngay trên tuyến giao thương đường thủy huyết mạch nối thẳng từ vùng Bắc Âu xuống tận kinh đô Constantinôpôli của đế quốc Byzantium. Danh xưng Rus này về sau sẽ được dùng để đặt tên cho đất nước Nga, thế nhưng vào năm 988 thì cả vùng đất này chỉ là một quốc gia Rus duy nhất là nước Rus Kyiv, và thành Kyiv chính là trái tim kinh đô của họ.

Sáng hôm sau, Đại công truyền cho mọi cư dân Kyiv, giàu hay nghèo, tự do hay nô lệ, phải ra bờ sông Dnipro. Ai không có mặt, sẽ bị coi là kẻ thù của triều đình. Cả kinh thành đổ ra sông: người ngập tới cổ, người tới ngực; trẻ nhỏ đứng sát bờ, người lớn bế con thơ trên tay. Trên bờ, các linh mục Hy Lạp đọc kinh làm phép nước và cử hành phép Rửa. Biên niên sử ghi rằng hôm ấy, “cả trời và đất dường như cùng hòa chung một niềm hân hoan khôn tả”.

Và cũng giống hệt như những gì từng diễn ra tại xứ Moravia một thế kỷ trước đó, những lời kinh nguyện mà người dân Kyiv lắng nghe hôm ấy không phải là thứ tiếng Hy Lạp xa lạ. Đó chính là tiếng Slav mẹ đẻ thân thương, cất lên từ những cuốn sách phụng vụ mà các thế hệ môn đệ của hai thánh Cyrillô và Mêthôđiô đã dày công sao chép và gìn giữ tại vương quốc Bulgaria.

Hành trình đi tìm một đức tin

Trong suốt hai thế kỷ thứ mười và mười một, bản đồ địa lý của thế giới Kitô giáo đã chứng kiến một cuộc bành trướng ngoạn mục với tốc độ nhanh nhất kể từ thời các thánh Tông đồ. Người Ba Lan, người Hungary, người Rus, rồi người Đan Mạch, người Na Uy, người Thụy Điển và cả những cư dân trên hòn đảo Iceland xa xôi đã lần lượt mở rộng vòng tay đón nhận đức tin chỉ trong vòng khoảng một trăm năm ngắn ngủi. Ba Lan, Hungary và các dân tộc Bắc Âu đã chọn hướng về Tòa Thánh Rôma ở phương Tây. Riêng người Rus thì lại chọn hướng về kinh đô Constantinôpôli ở phương Nam. Mỗi dân tộc bước vào vườn nho của Chúa bằng những con đường rất khác nhau: có nơi khởi đầu từ một cuộc hôn nhân ngoại giao êm thắm, có nơi bắt nguồn từ lời rao giảng kiên nhẫn của một đan sĩ âm thầm, và cũng có nơi đức tin được gieo rắc dưới bóng mũi gươm quyền lực. Thế nhưng hầu như ở bất cứ nơi nào, câu chuyện hoán cải ấy cũng đều xoay quanh bóng dáng của một ông vua hay một bà hoàng quyết đoán.

Tại xứ Kyiv, mọi sự thực ra đã bắt đầu từ một người phụ nữ phi thường. Bà là Đại công nương Olga, góa phụ của cố Đại công Igor, người từng bị bộ tộc láng giềng Drevlian phục kích sát hại dã man. Đứng ra nhiếp chính thay cho đứa con trai còn thơ ấu, bà Olga đã thẳng tay trừng phạt những kẻ giết chồng mình bằng những đòn trả thù tàn khốc mà cuốn biên niên sử cổ đã ghi lại từng mưu chước hiểm hóc; trong đó có giai thoại kể rằng bà đã phóng hỏa thiêu rụi cả một thành trì của quân thù bằng cách buộc lưu huỳnh cháy âm ỉ vào chân những con chim sẻ và chim bồ câu rồi thả cho chúng bay ngược về tổ trên mái nhà tranh. Khoảng năm 957, vị công nương thép ấy đã đích thân dẫn phái đoàn đến thăm kinh đô Constantinôpôli. Hoàng đế Constantinô VII trong cuốn sách chuyên khảo về nghi lễ cung đình của mình đã ghi chép lại rất tỉ mỉ việc ngài đích thân tiếp kiến bà hai lần trong đại điện và liệt kê từng món quà quý giá trao tặng cho bà. Bà Olga đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội, nhiều khả năng là ngay tại kinh đô tráng lệ ấy. Biên niên sử còn chép thêm một mẩu đối thoại dí dỏm: hoàng đế phương Đông vì cảm phục tài sắc của bà nên đã ngỏ lời muốn cưới bà làm hoàng hậu; công nương Olga mỉm cười khéo léo từ chối rằng chính hoàng đế vừa làm cha đỡ đầu rửa tội cho bà, mà theo luật Hội Thánh thì cha đỡ đầu không bao giờ được phép kết hôn với con gái thiêng liêng của mình; nhà vua nghe xong đành thán phục thốt lên: “Olga, nàng thực sự đã thắng trí của trẫm rồi!” Khi chịu phép Rửa, bà nhận tên thánh là Hêlêna, noi gương thân mẫu thánh thiện của hoàng đế Constantinô Đại đế năm xưa.

Về nước, bà khuyên con trai Sviatoslav theo đạo, nhưng không được. Sviatoslav bảo nếu theo đạo mới thì quân sĩ sẽ cười vào mũi ông. Khi bà Olga qua đời vào năm 969, biên niên sử ghi nhận bà đã dặn dò con cháu tuyệt đối không được tổ chức các trò cúng tế hay tiệc tùng than khóc theo hủ tục ngoại giáo bên mộ mình. Sau này, các Giáo hội phương Đông đã tôn vinh bà là một vị hiển thánh với tước hiệu cao quý “Đấng ngang hàng với các Tông đồ”.

Cháu nội của bà Olga chính là Đại công Vlađimia. Ông bước lên ngai vàng xứ Kyiv vào năm 980 sau một cuộc nội chiến đẫm máu mà chính ông đã sát hại người anh ruột của mình là Yaropolk. Biên niên sử miêu tả những năm tháng đầu đời của Vlađimia là chuỗi ngày đắm chìm trong bạo lực và dục vọng: ông có năm người vợ chính thức cùng khoảng tám trăm nàng hầu thiếp, một con số mà các sử gia hiện đại cho rằng có phần được các đan sĩ chép sử phóng đại lên nhằm làm nổi bật sự biến đổi kỳ diệu của ơn Chúa nơi cuộc đời ông sau này. Chính ông là người đã cho dựng pho tượng Perun đầu bạc ria vàng trên đỉnh đồi, và trong những năm tháng ấy người ta vẫn còn duy trì tục lệ dâng mạng người sống làm lễ tế thần. Sử sách ghi lại rằng vào năm 983, có hai cha con tín hữu Kitô giáo gốc Viking là ông Fyodor và người con trai Ioann đã kiên quyết từ chối không chịu để người ta chọn làm vật hiến tế cúng thần, và cả hai đã bị đám đông dân ngoại cuồng tín phá nhà giết chết; giáo đoàn Kyiv đời đời tôn kính hai cha con ngài là những vị thánh tử đạo tiên khởi của xứ sở mình.

Thế rồi vào khoảng năm 986–987, nhận thấy tôn giáo đa thần cổ sơ không còn đủ sức gắn kết một quốc gia đang lớn mạnh, Đại công Vlađimia đã phái các đoàn sứ giả đi sứ sang các nước láng giềng để tìm hiểu về các tôn giáo lớn. Khi nghe các sứ giả Hồi giáo từ vương quốc Bulgar bên bờ sông Volga giới thiệu về đạo Hồi và biết rằng đạo này nghiêm cấm tín đồ uống rượu, Vlađimia đã lắc đầu gạt đi: “Uống rượu là niềm vui sống của người Rus chúng tôi; chúng tôi không thể nào sống thiếu niềm vui ấy được”! Khi gặp những người Do Thái và hỏi thăm quê hương của họ hiện ở đâu, nghe họ buồn bã thú nhận rằng vì cha ông họ đã phạm tội nên Thiên Chúa nổi giận phân tán họ đi lưu lạc khắp thế gian, Vlađimia liền bảo: “Vậy thì các người theo thứ đạo gì mà ngay cả giang sơn đất nước của mình Chúa cũng không giữ nổi cho các người?”, bởi thân phụ ông là Sviatoslav từng đem quân san phẳng vương quốc Khazar theo Do Thái giáo vào năm 965. Các thừa sai Đức sang đàm đạo, nhưng ông thấy nghi lễ Latinh của họ khô khan. Cuối cùng, sứ giả của ông sang Constantinôpôli, được dẫn vào dự phụng vụ trong Hagia Sophia. Về nước, họ vẫn chưa hết bàng hoàng:

“Khi đứng trong ngôi thánh đường ấy, chúng tôi thực sự không còn biết mình đang ở trên thiên đàng hay đang ở dưới mặt đất nữa. Bởi lẽ dưới thế gian này tuyệt đối không có nơi nào có được một vẻ đẹp rực rỡ và trang nghiêm đến dường ấy, và chúng tôi chẳng biết dùng lời lẽ nào để miêu tả cho xiết. Chúng tôi chỉ biết chắc chắn một điều: Thiên Chúa thật quả đang ngự ở nơi đó giữa loài người!”

Tất nhiên, các nhà sử học hiện đại nhận định rằng thiên phóng sự tìm đạo đầy chất thơ ấy có lẽ đã được người đời sau biên tập lại để giải thích cho một sự lựa chọn chiến lược vốn đã được định sẵn. Động cơ thực tế của Vlađimia phần lớn nghiêng về những toan tính chính trị thực dụng. Năm 988, hoàng đế Basiliô II đang nguy trước cuộc nổi loạn của tướng Bardas Phokas và cần viện binh gấp. Vlađimia gửi sáu ngàn chiến binh Rus sang cứu giá, nhưng đòi một điều chưa từng có: cưới công chúa Anna, em gái ruột hoàng đế. Công chúa Anna là một bậc porphyrogenita, tức người con gái hoàng gia sinh ra trong Cung Phòng Tía linh thiêng của hoàng cung. Chưa vua man tộc nào được cưới một công chúa phòng tía; chính ông nội hoàng đế, Constantinô VII, từng dặn không bao giờ gả công chúa cho người ngoài. Sợ mất ngai, Basiliô II đành gật đầu, với điều kiện Vlađimia phải chịu phép Rửa. Dẹp loạn xong, triều đình có vẻ muốn nuốt lời, Vlađimia liền đánh chiếm pháo đài Chersonêsô trên bán đảo Crimea, chính nơi từng lưu đày Đức Giáo hoàng Martinô I và hai thánh Cyrillô, Mêthôđiô từng ghé qua như chương 56 và 60 đã nhắc. Đến lúc ấy công chúa Anna mới được đưa xuống thuyền sang Crimea. Tại nhà thờ chính tòa Chersonêsô, Vlađimia chịu phép Rửa, cưới công chúa Anna, rồi trả lại thành cho hoàng đế làm quà cưới.

Sáu ngàn dũng sĩ người Rus mà Vlađimia gửi sang trợ chiến năm ấy đã không quay trở về nước nữa; họ được hoàng đế Byzantium giữ lại để thành lập nên Đội Cận vệ Varangia khét tiếng, đội quân bảo vệ hoàng gia trung thành gồm toàn những chiến binh phương Bắc dũng mãnh, sẽ tiếp tục phục vụ các đời hoàng đế tại Constantinôpôli suốt hơn hai thế kỷ sau. Vlađimia về Kyiv mang theo linh mục, thợ vẽ ảnh thánh, chén lễ, sách phụng vụ từ Chersonêsô, và một phần thánh tích thánh Clêmentê I mà Cyrillô từng tìm thấy.

Dân gian kể rằng trước ngày chịu phép Rửa, Vlađimia bị đau mắt gần mù, và vừa bước lên khỏi giếng Rửa tội thì mắt sáng lại. Chuyện ấy khó kiểm chứng, nhưng nếp sống của nhà vua đổi hẳn thì biên niên sử ghi rõ. Ông giải tán hầu thiếp, sống một vợ một chồng với Anna. Ông xuất tiền xây dựng hàng loạt nhà thờ, mà ngôi thánh đường đầu tiên bằng đá nguy nga mang tên là Nhà thờ Mười Phần tại Kyiv, được đặt tên theo việc nhà vua tự nguyện trích ra đúng một phần mười toàn bộ bổng lộc và thu nhập của triều đình để dâng cúng cho việc duy trì nhà thờ và nuôi người nghèo. Ông ra lệnh tập hợp con em của các gia đình quý tộc đưa vào các trường học chữ do các linh mục giảng dạy, cảnh tượng mới mẻ ấy lạ lẫm đến mức biên niên sử kể rằng các bà mẹ đã khóc lóc thảm thiết khi tiễn con đi học như thể con mình sắp bị đem đi chết vậy! Cứ mỗi tuần, nhà vua lại cho chất đầy bánh mì, thịt cá, rau củ, mật ong và rượu lên các cỗ xe ngựa lớn rồi sai quân lính chở đi khắp các ngõ ngách của kinh thành để phân phát tận tay cho những người nghèo khổ, những người tàn tật đau ốm không tự mình lết đến cửa cung điện nhận chẩn bần được. Thậm chí có một thời gian nhà vua còn ngần ngại không nỡ ký án tử hình đối với bọn trộm cướp vì sợ phạm vào giới răn cấm sát sinh của Chúa, cho tới khi các vị giám mục phải bước vào khuyên bảo rằng việc trừng trị kẻ gian ác để bảo vệ sự bình an cho dân lành cũng là một bổn phận công chính mà Thiên Chúa trao cho bậc làm vua.

Dựng nhà thờ tại Kyiv
Dựng nhà thờ tại Kyiv

Sau khi thánh Vlađimia qua đời, bi kịch cung đình lại một lần nữa bùng nổ: hai người con trai đạo đức của ông là hoàng tử Borít và hoàng tử Glép đã bị người anh cả khác mẹ là Sviatopolk phái sát thủ tới mưu hại vào năm 1015 trong cuộc tranh giành quyền bính. Theo hạnh tích cổ, dù được báo trước và được quân sĩ giục cầm vũ khí, cả hai đều không chống cự vì không muốn đổ máu anh em. Hoàng tử Borít đã thanh thản quỳ cầu nguyện trong lều trại cho đến khi lưỡi giáo của kẻ ám sát đâm thấu ngực. Hai anh em Borít và Glép đã trở thành những vị thánh đầu tiên của dân tộc Rus được Hội Thánh tôn phong. Điều thú vị là người Rus tôn kính hai ngài không phải theo nghĩa những vị tử đạo bị lương dân giết vì tuyên xưng đức tin, mà tôn kính hai ngài với tước hiệu là “những người gánh chịu khổ nạn”, những con người đã noi gương Chúa Giêsu trong vườn Cây Dầu, tự nguyện không giơ tay dùng bạo lực chống lại kẻ thù để giữ trọn đức ái Tin Mừng.

Một người con trai khác của thánh Vlađimia là Đại công Yaroslav Thông Thái sau đó đã dẹp yên loạn lạc và cho khởi công xây dựng ngôi Đại thánh đường Thánh Sophia lộng lẫy tại kinh đô Kyiv, được đặt tên theo chính ngôi thánh đường mẹ ở Constantinôpôli nơi các sứ giả của cha ông năm xưa từng ngỡ mình lạc bước lên thiên đường. Biên niên sử ngợi ca Đại công Yaroslav là người say mê sách vở, đêm ngày miệt mài đọc Kinh Thánh và đã triệu tập hàng trăm người thợ chép sách tài hoa về kinh đô để dịch thuật toàn bộ kho tàng sách thánh từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Slav. Thánh Sophia Kyiv vẫn đứng vững qua bao bom đạn đến hôm nay, còn giữ tranh khảm thế kỷ mười một, và là Di sản Thế giới của UNESCO. Cả ba dân tộc Đông Slav ngày nay là người Ukraine, người Nga và người Belarus đều cùng nhìn về mùa hè năm 988 bên dòng sông Dnipro như là ngày sinh nhật thiêng liêng khai sinh ra đức tin và nền văn minh của dân tộc mình. Các Giáo hội phương Đông mừng kính đại lễ thánh Vlađimia vào ngày 15 tháng Bảy hằng năm. Và bởi vì biến cố phép rửa tại Kyiv diễn ra vào năm 988, tức là sáu mươi sáu năm trước khi cuộc ly giáo Đông–Tây nổ ra vào năm 1054, nên cội rễ đức tin của người Rus vốn được sinh ra trong lòng một Hội Thánh hoàn vũ duy nhất và hiệp nhất trọn vẹn; chính vì thế, Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraine, hiệp thông trọn vẹn với Tòa Thánh Rôma, cũng hằng tôn kính thánh Vlađimia như vị thánh tổ phụ của mình. Năm 1988, mừng một ngàn năm phép rửa ở Kyiv, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II gửi tông thư Euntes in Mundum, nghĩa là “Hãy đi khắp thế gian”, mừng biến cố này.

Ba Lan: đức tin gắn liền với một cuộc hôn nhân

Ở phía tây của vùng đất người Rus, dân tộc Ba Lan láng giềng đã bước vào cánh cửa Giáo hội sớm hơn hai mươi hai năm, nhưng lại đi theo truyền thống phụng vụ Latinh của phương Tây.

Vào giữa thế kỷ thứ mười, vị Công tước đầu tiên được lịch sử ghi nhận của bộ tộc Polan, nghĩa là “những người con của đồng ruộng”, là Mieszko I đang phải đứng trước hai mối đe dọa sinh tử. Phía tây, các vua và bá tước Đức thời Otto đang bành trướng sang đông, lấy cớ “cải đạo dân ngoại” để chiếm đất. Để tự cứu mình, vào năm 965, Công tước Mieszko đã khôn khéo cầu hôn và cưới công chúa Dubrawka, con gái của vị Công tước cai trị xứ Bohemia, tức Cộng hòa Séc ngày nay, một dân tộc Slav láng giềng đã đón nhận Kitô giáo từ lâu. Một năm sau, năm 966, Mieszko chịu phép Rửa, theo truyền thống là vào đêm Thứ Bảy Tuần Thánh. Đến năm 968, vị giám mục truyền giáo đầu tiên mang tên Jordan đã được Tòa Thánh cử đến để thiết lập tòa giám mục trên đất Ba Lan.

Chịu phép Rửa từ giáo sĩ Bohemia và Rôma là tấm khiên chính trị: nguyên thủ Ba Lan đã là Kitô hữu thì quân Đức mất cớ tôn giáo để xâm lược! Khoảng năm 991, Mieszko còn táo bạo hơn: ông cùng vợ kế là Oda soạn một văn kiện, được biết đến qua bản tóm tắt thế kỷ thứ mười một mang tên Dagome Iudex, dâng cả nước Ba Lan cho thánh Phêrô ở Rôma bảo hộ, để khẳng định vương quốc ông chỉ thần phục Tòa Thánh, không làm chư hầu hoàng đế Đức.

Đến năm 1000, tại thành phố Gniezno cổ kính, Giáo hội Ba Lan đã có một bước nhảy vọt lịch sử. Hoàng đế trẻ Otto III của Đức đã thân hành thực hiện một chuyến hành hương đi bộ đến tận Gniezno để kính viếng phần mộ của thánh Adalbert, vị nguyên Giám mục thành Praha đã can đảm chịu chết tử đạo dưới tay các bộ tộc người Phổ ngoại giáo vào năm 997 trong lúc đang đi giảng đạo cho họ. Truyền thống kể lại rằng người con trai kế vị của Mieszko là Công tước Bolesław Dũng Cảm đã hào hiệp xuất kho một khối lượng vàng ròng có trọng lượng cân nặng đúng bằng trọng lượng thi hài của thánh nhân để chuộc lại xác ngài đem về an táng trọng thể tại Gniezno. Nhân chuyến viếng thăm của hoàng đế và với sự chuẩn thuận của Đức Giáo hoàng Silvestrô II, một Tổng giáo phận độc lập của Ba Lan đã chính thức được thành lập đặt tại Gniezno, cùng với ba giáo phận trực thuộc mới là Kraków, Wrocław và Kołobrzeg. Từ đó Giáo hội Ba Lan không còn lệ thuộc các tổng giám mục Đức.

Ở thôn quê, việc hoán cải chậm hơn nhiều. Các thừa sai, phần lớn từ Bohemia hay miền nam nước Đức, phải học thổ ngữ để dạy những nông dân vẫn thờ thần cây, cúng thần sông và đốt lửa nhảy múa đêm hội mùa hè.

Lời giảng trong làng Ba Lan
Lời giảng trong làng Ba Lan

Năm 2016, Ba Lan mừng 1050 năm Mieszko chịu phép Rửa, coi đó là ngày khai sinh quốc gia. Mùa hè năm ấy, Đức Phanxicô sang Ba Lan, cùng hàng triệu tín hữu tạ ơn trước linh ảnh Đức Mẹ Đen ở Częstochowa.

Hungary: chiếc vương miện năm 1000

Sau thảm bại tan tác trước đại quân của hoàng đế Otto I bên bờ sông Lech vào năm 955 như chương 61 đã kể, các kỵ binh du mục người Magyar, tức người Hungary, đã thôi phi ngựa đi cướp phá, định cư trên bình nguyên dọc sông Đanuýp. Bốn mươi năm sau, dòng họ Árpád đứng đầu các bộ tộc Magyar nhận ra: muốn tồn tại giữa châu Âu, phải bỏ tà thần mà vào thế giới Kitô giáo.

Đại công Géza mở đầu bằng việc chịu phép Rửa; dẫu vậy, theo một sử gia đương thời, ông vẫn lén cúng tế các thần cũ và nói mình đủ giàu để thờ cả hai bên! Con trai ông là Vajk thì khác hẳn: chàng chịu phép Rửa thật lòng, nhận tên thánh là Stêphanô. Khi Đại công Géza qua đời vào năm 997, một người chú họ trong gia tộc tên là Koppány, đại diện cho phe quý tộc bảo thủ vẫn bám lấy tín ngưỡng ngoại giáo xưa, đã dấy binh nổi loạn đòi chiếm đoạt ngai vàng và đòi lấy người mẹ góa của Stêphanô làm vợ theo tục lệ cổ. Được các hiệp sĩ Kitô giáo giúp, Stêphanô đánh bại quân phản loạn; để răn đe, ông cho phanh thây Koppány làm bốn, treo trên cổng bốn thành lớn nhất nước. Vị vua thánh tương lai của dân tộc Hungary đã phải mở đầu triều đại của mình bằng một biện pháp quân sự cứng rắn như thế.

Vào đúng đêm đại lễ Giáng Sinh năm 1000, hoặc những ngày đầu năm 1001, chàng thanh niên Stêphanô hai mươi lăm tuổi đã long trọng được xức dầu tấn phong và đội vương miện bước lên ngai vàng làm vị Vua đầu tiên của vương quốc Hungary, với phép lành chuẩn nhận của Đức Giáo hoàng Silvestrô II và sự đồng thuận của hoàng đế Otto III. Chiếc vương miện lịch sử mà người dân Hungary sùng kính gọi là “Vương miện Thánh của thánh Stêphanô”, hiện đang được bảo vệ nghiêm ngặt bên trong tòa nhà Quốc hội ở thủ đô Budapest, trên thực tế là một bảo vật được chế tác muộn hơn vào thế kỷ thứ mười một và mười hai. Phần nửa dưới của vương miện vốn là một món quà ngoại giao do hoàng đế Byzantium gửi tặng vào thập niên 1070, và cây thánh giá nhỏ trên đỉnh vương miện nổi tiếng với tư thế bị nghiêng lệch sau một tai nạn rơi hộp thời xưa; còn chiếc vương miện nguyên bản năm 1000 do Đức Giáo hoàng trao tặng thì đã bị thất lạc từ lâu trong các cuộc chiến loạn.

Lên ngôi, Stêphanô dựng nước trên nền Kitô giáo: chia mười giáo phận, đặt Tổng Giám mục ở Esztergom bên sông Đanuýp. Luật của ông buộc cứ mười làng xây một nhà thờ, và phạt ai làm đồng ngày Chúa nhật. Ông hết lòng bảo trợ cho đại đan viện Biển Đức Pannonhalma, do vua cha khởi dựng từ năm 996. Vào năm 1031, người vợ hiền của ông là hoàng hậu Gisela, vốn là một công chúa xứ Bavaria thánh thiện, cùng các cung nữ trong hoàng cung đã tự tay thêu dệt một tấm áo lễ bằng lụa quý viền chỉ vàng rực rỡ để dâng tặng cho ngôi nhà thờ chính tòa ở Székesfehérvár; dòng chữ thêu bằng chỉ vàng trên viền áo hiện vẫn còn đọc được tên của Stêphanô và Gisela là những người dâng cúng. Về sau tấm áo được sửa làm áo choàng đăng quang của các đời vua Hungary, lần cuối là vua Karl I năm 1916. Hiện bảo vật này đang được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia ở Budapest.

Tấm áo lễ của Hungary
Tấm áo lễ của Hungary

Thánh Stêphanô còn để lại một tập lời khuyên cho con trai là hoàng tử Imre, trong đó có câu người Hungary vẫn trích dẫn: “Một đất nước mà chỉ có duy nhất một thứ ngôn ngữ và một tập tục khép kín thì chắc chắn sẽ là một đất nước yếu ớt và mong manh. Vì thế, hỡi con yêu dấu, cha dặn con hãy luôn mở rộng lòng niềm nở tiếp đón những người khách lạ từ phương xa đến”. Trong sách ngài cũng tha thiết căn dặn con: “Hãy luôn biết chạnh lòng thương xót tất cả những ai đang phải gánh chịu sự bạo lực và áp bức”. Thế nhưng hỡi ôi, người con trai tài đức mà ngài hết mực kỳ vọng ấy lại qua đời trước cha vào năm 1031 trong một tai nạn đi săn do bị một con heo rừng hung dữ tấn công. Mất đi người nối dõi duy nhất, vị vua già đau đớn nhưng không tuyệt vọng: vào ngày 15 tháng Tám năm 1038, đúng vào ngày đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, trên giường bệnh, ngài nâng vương miện lên dâng cả vương quốc cho Đức Trinh Nữ Maria; vì thế Hungary vẫn tự hào mang danh Regnum Marianum, Vương quốc của Đức Mẹ. Vua Stêphanô, hoàng tử Imre và Giám mục Gêrarđô được tôn phong hiển thánh năm 1083, và ngày 20 tháng Tám là Quốc khánh Hungary.

Thế nhưng con đường hoán cải của một dân tộc chưa bao giờ bằng phẳng: chỉ tám năm sau ngày thánh Stêphanô nhắm mắt, một cuộc nổi loạn ngoại giáo quy mô lớn đã bùng phát dữ dội tại Hungary đòi khôi phục lại các thần linh cũ. Đức Giám mục Gêrarđô, người Hungary gọi là Gellért, một đan sĩ Biển Đức người xứ Venezia từng được nhà vua tin cậy mời sang làm thầy dạy dỗ cho hoàng tử Imre, đã bị đám loạn quân bắt giữ, nhốt vào một chiếc thùng gỗ đóng đinh rồi đẩy lăn lông lốc từ trên đỉnh một ngọn đồi đá dốc đứng rơi thẳng xuống dòng sông Đanuýp bên thành Buda. Ngày nay ngọn đồi ấy mang tên ngài, đồi Gellért, với tượng đồng vị giám mục giơ cao Thánh giá nhìn ra Budapest.

Bước chân người đan sĩ đi trước vó ngựa các bậc đế vương

Tại vùng đất Scandinavia lạnh giá phương Bắc, quê hương của những đoàn cướp biển Viking thiện chiến, ánh sáng Tin Mừng đã đến muộn màng và gian nan hơn cả; và người đầu tiên can đảm đặt chân đến mảnh đất đầy cạm bẫy ấy không phải là một vị tướng cầm quân, mà lại là một người đan sĩ âm thầm.

Người Viking vốn là những thủy thủ lão luyện từng gieo rắc nỗi kinh hoàng dọc khắp các bờ biển châu Âu kể từ ngày đánh phá tu viện Lindisfarne năm 793: họ cướp bóc bạc vàng, đập phá chén thánh và bắt phụ nữ, trẻ em về làm nô lệ. Giữa bối cảnh đen tối ấy, một vị tu sĩ trẻ tên là Ansgar sinh năm 801 tại miền bắc nước Pháp, lớn lên trong đan viện Biển Đức Corbie danh tiếng, đã tình nguyện dấn thân lên đường truyền giáo. Vào năm 826, khi mới hai mươi lăm tuổi, ngài đã tháp tùng Harald Klak, một vị tiểu vương Đan Mạch vừa sang triều đình hoàng đế Louis Mộ Đạo xin chịu phép Rửa, trở về quê hương. Thế nhưng chỉ ít lâu sau, Harald bị phe đối lập lật đổ tống xuất khỏi đất nước. Không nản chí, vào năm 829, thầy Ansgar lại một mình bước xuống một chiếc thuyền buôn để vượt biển sang xứ Thụy Điển. Giữa đại dương mênh mông, con thuyền bị cướp biển Viking tấn công tước đoạt sạch sành sanh mọi hành lý, kể cả gần bốn mươi cuốn sách quý mà ngài dày công mang theo. Vị đan sĩ đồng hành Rimbert sau này ghi lại rằng với hai bàn tay trắng, thánh Ansgar vẫn kiên trì đặt chân đến được thị trấn thương mại Birka nằm trên một hòn đảo nhỏ giữa lòng hồ Mälaren; tại đây, ngài đã gặp gỡ và an ủi những người tù binh Kitô giáo nghèo khổ bị bắt cóc từ các xứ khác về đây làm nô lệ, những con người đã bao năm trời mòn mỏi không được nhìn thấy bóng dáng một vị linh mục.

Ansgar ở bến cảng phương Bắc
Ansgar ở bến cảng phương Bắc

Năm 831, Tòa Thánh và hoàng đế đã tấn phong Ansgar lên làm Tổng Giám mục tiên khởi của giáo phận Hamburg, trao cho ngài trọng trách làm Đặc sứ Tòa Thánh đi rao giảng Tin Mừng cho toàn bộ các dân tộc miền cực Bắc. Thế nhưng mười bốn năm sau, vào năm 845, các đạo thuyền chiến Viking đã bất ngờ ngược dòng sông Elbe ập vào đánh phá, thiêu rụi toàn bộ thành phố Hamburg thành tro tàn, từ ngôi nhà thờ gỗ, tu viện cho đến toàn bộ thư viện sách quý đều bị thiêu hủy sạch. Vị tổng giám mục chỉ kịp ôm lấy vài mảnh thánh tích lao mình chạy thoát thân giữa biển lửa. Dẫu vậy, ngài vẫn tuyệt đối không chịu buông xuôi bỏ cuộc. Ngài dùng tiền bạc dành dụm để chuộc lại các thiếu nhi Đan Mạch và Slav bị bắt bán ngoài các chợ nô lệ, đem về nuôi nấng dạy dỗ tử tế rồi đào tạo họ thành những linh mục bản xứ để mai ngày sai về phục vụ chính đồng bào của họ. Ngài mở một bệnh viện cứu chữa người nghèo tại Bremen, xây dựng một ngôi nhà nguyện nhỏ tại trung tâm thương mại Hedeby ở Đan Mạch, rồi lại kiên trì lặn lội sang Thụy Điển lần thứ hai.

Thế nhưng khi thánh nhân trút hơi thở cuối cùng vào năm 865, nhìn bề ngoài dường như toàn bộ công trình cả đời của ngài đã tan thành mây khói: những ngôi nhà nguyện nhỏ bé ngài lập nên ở Đan Mạch và Thụy Điển đều vắng bóng người và dần bị tàn phá. Thầy Rimbert kể lại rằng có lần một người bạn thân đến ngợi khen rằng thiên hạ đang đồn ngài làm được rất nhiều phép lạ cả thể, thánh Ansgar đã khiêm tốn mỉm cười trả lời: “Nếu như tôi thực sự xứng đáng được Chúa đoái thương, thì tôi chỉ dám xin Người ban cho tôi duy nhất một phép lạ này thôi: đó là nhờ ơn thánh của Người, xin biến đổi tôi trở thành một con người tốt lành thực sự”. Lịch sử ngàn đời ghi ơn ngài với danh hiệu cao quý “Vị Tông đồ của miền Bắc”, và Hội Thánh cử hành lễ nhớ ngài vào ngày 3 tháng Hai hằng năm.

Hạt giống âm thầm mà thánh Ansgar gieo xuống trong nước mắt rốt cuộc đã đâm chồi nảy lộc một thế kỷ sau đó: vào khoảng năm 965, vị vua lừng danh Harald Răng Xanh của Đan Mạch đã cho dựng tại hoàng đô Jelling một tảng cự thạch khổng lồ và sai thợ khắc lên đó những dòng chữ rune cổ phương Bắc để làm chứng trước trời đất. Văn bia lịch sử ấy khắc rõ: “Vua Harald truyền dựng tượng đài này để tưởng niệm người cha Gorm và người mẹ Thyra; chính là Harald, người đã thống nhất toàn cõi Đan Mạch cùng Na Uy về một mối, và đã đưa người dân Đan Mạch trở thành những người Kitô hữu”. Trên một mặt của tảng đá Jelling có chạm khắc một bức phù điêu tuyệt đẹp khắc họa hình ảnh Chúa Kitô uy nghi chịu đóng đinh với hai cánh tay dang rộng, bao bọc chung quanh bởi những đường hoa văn dây leo uốn lượn đặc trưng của mỹ thuật Viking. Người dân Đan Mạch hãnh diện gọi tảng đá Jelling ấy là “tờ giấy khai sinh của đất nước Đan Mạch”, và quần thể di tích Jelling ngày nay đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Và có một sự trùng hợp lịch sử hết sức thú vị: chính công nghệ kết nối không dây Bluetooth quen thuộc trên điện thoại của chúng ta ngày nay đã được các kỹ sư đặt tên theo biệt danh của vị vua này, với biểu tượng logo là sự ghép nối của hai chữ cái rune cổ tương ứng với hai chữ cái đầu H và B trong tên của vua Harald Bluetooth!

Dấu thập giá tại Jelling
Dấu thập giá tại Jelling

Trong toàn bộ vùng Scandinavia, đất nước Thụy Điển là nơi đón nhận đức tin chậm chạp và gian nan nhất. Mãi đến khoảng năm 1008, vị vua Thụy Điển đầu tiên là Olof Skötkonung mới chịu lãnh nhận Bí tích Rửa tội từ tay một thừa sai người Anh tên là Sigfrid, và những đồng tiền xu đầu tiên của Thụy Điển có dập nổi hình cây Thánh giá đã được đúc dưới triều đại của ông. Dẫu vậy, mãi đến tận năm 1075, tức gần bảy mươi năm sau, nhà biên niên sử người Đức Adam xứ Bremen vẫn còn miêu tả lại ngôi đền thờ tà thần khổng lồ tại vùng Cổ Uppsala: theo lời ông thuật lại, cứ mỗi chu kỳ chín năm một lần, dân ngoại nơi đây lại tổ chức đại lễ tế thần đẫm máu, giết hại chín người đàn ông cùng hàng chục con thú vật rồi đem treo xác lủng lẳng trên các cành cây trong khu rừng thiêng bao quanh đền miếu.

Iceland: quyết định lịch sử dưới tấm áo choàng

Tại hòn đảo băng giá Iceland nằm trơ trọi giữa vùng biển Bắc Đại Tây Dương xa xôi, lịch sử đã chứng kiến một con đường đón nhận đức tin độc nhất vô nhị: nơi đây hoàn toàn không hề có bóng dáng của một ông vua hay một đạo quân nào cả.

Trước khi người Bắc Âu đặt chân tới đây, đã có một nhóm nhỏ các đan sĩ ẩn tu người Ireland, gọi là các Papar, vượt biển đến sinh sống trên hòn đảo hoang vu này để tìm sự thanh tịnh cầu nguyện. Từ khoảng năm 870 trở đi, các gia đình di dân Viking bắt đầu ồ ạt đổ bộ sang khai phá và biến hòn đảo thành quê hương mới của mình. Họ tự quản lý xã hội bằng một thể chế dân chủ sơ khai độc đáo: mỗi mùa hè, các tộc trưởng lại tụ họp về một thung lũng đá ngoài trời để mở phiên đại hội toàn quốc mang tên là Althing, nơi một vị quan tòa được dân chúng tín nhiệm bầu ra gọi là “Người Đọc Luật” sẽ đứng trên một mỏm đá cao để đọc thuộc lòng một phần ba toàn bộ bộ luật truyền khẩu của đất nước cho muôn dân cùng nghe. Vào mùa hè năm 1000, căng thẳng xã hội đã leo thang đến đỉnh điểm tại phiên họp Althing: những người mới theo Kitô giáo và những người bám giữ tập tục thờ thần cũ đã chia rẽ sâu sắc đến mức sắp sửa tuốt gươm đao lao vào đâm chém nhau ngay giữa công trường đại hội. Nguyên do là vài năm trước đó, một linh mục thừa sai nóng tính tên là Thangbrand do vua Na Uy phái sang đã truyền đạo một cách quyết liệt, thu phục được nhiều thủ lĩnh nhưng đồng thời cũng thẳng tay giết chết vài kẻ làm thơ châm biếm bôi nhọ đạo Chúa, khiến mối hận thù tôn giáo ngày một sục sôi. Đứng trước nguy cơ xảy ra một cuộc nội chiến đẫm máu làm tan vỡ đất nước, hai phe đã đồng ý trao toàn quyền phân xử tối hậu cho một con người duy nhất: đó là ông Thorgeir Thorkelsson, vị quan Người Đọc Luật đương nhiệm, một người lúc bấy giờ vốn vẫn còn đang tôn thờ các vị thần ngoại giáo cổ truyền.

Sử gia cổ của Iceland là Ari Thorgilsson trong cuốn Sách của người Iceland, viết khoảng năm 1125, đã thuật lại những gì diễn ra tiếp theo bằng những dòng văn hết sức sống động. Sau khi nhận lãnh trách nhiệm nặng nề, ông Thorgeir lẳng lặng quay trở về lều trại của mình, nằm xuống giường và kéo tấm áo choàng lông thú trùm kín mít lên tận đầu. Ông nằm bất động im lìm như thế suốt một ngày một đêm ròng rã trong sự thinh lặng tuyệt đối, không mở miệng nói một lời với bất cứ ai và cũng chẳng buồn ăn uống, để dồn toàn bộ tâm trí suy xét về vận mệnh dân tộc. Sáng hôm sau, ông lật tung tấm áo choàng đứng dậy, bước ra khỏi lều và đĩnh đạc tiến lên đứng trên Tảng Đá Luật. Trước hàng ngàn con người đang nín thở chờ đợi, ông dõng dạc tuyên bố một nguyên lý bất hủ: “Nếu chúng ta xé lẻ luật pháp ra làm hai thì chúng ta cũng sẽ xé nát nền hòa bình của đất nước này thành từng mảnh vụn. Vì thế, để bảo vệ sự thống nhất và an bình cho muôn dân, trọn vẹn toàn thể cư dân Iceland từ nay sẽ cùng nhau bước xuống dòng nước để lãnh nhận Bí tích Rửa tội”. Tuy nhiên, với sự khôn ngoan và thực tế của một người làm luật, ông đưa ra một điều khoản chuyển tiếp hòa giải: những ai trong lòng còn luyến tiếc các thần cũ thì vẫn được phép âm thầm cúng tế riêng tư trong nhà mình miễn là không làm công khai ngoài xã hội, đồng thời tạm thời cho phép duy trì một số tập tục sinh hoạt cổ xưa như việc ăn thịt ngựa và quyền được bỏ rơi những đứa trẻ sơ sinh bị tật nguyền ngoài đồng hoang. Những tập tục này về sau cũng dần bị bãi bỏ khi ánh sáng Tin Mừng thấm sâu vào lương tâm người dân. Một bản truyện thơ anh hùng ca saga đời sau còn kể thêm một chi tiết giàu hình ảnh: sau buổi tuyên bố ấy, ông Thorgeir đã trở về nhà, gom tất cả các pho tượng thần ngoại giáo của gia đình đem ném xuống một ngọn thác nước hùng vĩ gần nhà, ngọn thác tuyệt đẹp ấy cho đến tận ngày hôm nay vẫn mang tên là thác Goðafoss, nghĩa là “Thác nước của các Thần”, dù chi tiết này chỉ là truyền thuyết dân gian chứ không có trong bản ghi của sử gia Ari.

Đại hội Althing của đất nước Iceland ngày nay được giới sử học thế giới công nhận là một trong những cơ quan nghị viện lập pháp cổ xưa nhất còn hoạt động liên tục trên hành tinh. Thung lũng đá Þingvellir, nơi từng diễn ra cuộc họp định mệnh dưới tấm áo choàng vào mùa hè năm 1000 ấy, đã vinh dự được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Thế giới từ năm 2004.

Thánh Olav: vị vua muôn đời của đất nước Na Uy

Trái ngược với con đường hòa bình bằng đối thoại ở Iceland, vương quốc Na Uy lại đón nhận đức tin qua một con đường đầy máu lửa và gươm đao.

Trước đó, vào thập niên 990, vị vua trẻ Olav Tryggvason từng nỗ lực dùng biện pháp cưỡng bách để ép thần dân Na Uy theo đạo Kitô nhưng đã thất bại và tử trận trong một trận hải chiến dữ dội vào năm 1000. Người hoàn tất công cuộc hoán cải đất nước là một vị vua khác cũng mang tên Olav: đó là Olav Haraldsson. Thuở thanh xuân, Olav Haraldsson vốn là một thủ lĩnh hải tặc Viking khét tiếng từng tung hoành cướp bóc dọc vùng biển Baltic, bờ biển nước Anh và nước Pháp. Trong một chuyến dừng chân tại xứ Normandie miền bắc nước Pháp, ông đã được ơn hoán cải và xin lãnh nhận Bí tích Rửa tội tại thành phố Rouen. Năm 1015, ông đem các hiệp sĩ trở về quê hương Na Uy, đánh dẹp các đối thủ để bước lên ngai vàng và bắt tay vào công cuộc biến Na Uy thành một quốc gia Kitô giáo thực thụ. Ông mời các giám mục và linh mục đức độ từ nước Anh sang giúp việc truyền giáo, rồi cùng với vị giám mục thân tín là Đức cha Grimkell soạn thảo nên bộ luật tôn giáo đầu tiên của vương quốc. Nhà vua thân hành dẫn quân đi kinh lý qua từng thung lũng, từng hòn đảo xa xôi, thẳng tay đập phá các đền miếu thờ ngẫu tượng ngoại giáo. Các bộ sử biên niên của Na Uy đời sau ghi chép lại giai đoạn này một cách hết sức chân thực không hề che đậy: bất cứ thủ lĩnh hay người dân nào ngoan cố từ chối không chịu nhận đức tin mới đều bị nhà vua trừng phạt thẳng tay, người thì bị tịch thu hết ruộng đất, người bị trục xuất lưu đày, và có những kẻ chống đối vũ trang đã bị đem ra chém đầu, cắt xẻo tay chân hoặc chọc mù mắt.

Chính sách cai trị sắt máu ấy đã khiến các thủ lĩnh bộ tộc địa phương bất mãn và nổi dậy chống lại ông, dưới sự hậu thuẫn quân sự và tiền bạc dồi dào của vua Cnut Đại đế, vị vua hùng mạnh đang cai trị cả hai vương quốc Đan Mạch và nước Anh. Năm 1028, trước thế giặc quá mạnh, vua Olav buộc phải rời bỏ đất nước, chạy sang kinh đô Kyiv để nương náu dưới sự che chở của triều đình Đại công Yaroslav Thông Thái, con trai của thánh Vlađimia. Hai năm sau, vào mùa hè năm 1030, ông gom góp một đạo quân nhỏ trung thành quyết định vượt núi trở về quê hương để giành lại ngai vàng. Ngày 29 tháng Bảy năm 1030, tại chiến trường Stiklestad, nhà vua đã anh dũng tử trận giữa làn mưa gươm giáo của kẻ thù.

Thế nhưng, chính cái chết bi tráng của nhà vua lại mở đầu cho một chuỗi những phép lạ làm thay đổi hoàn toàn tâm thức của người dân Na Uy. Sử liệu kể lại rằng ngay sau trận đánh, có một người mù tình cờ quẹt phải máu của vua Olav chảy trên bãi cỏ rồi đưa lên lau mắt thì bỗng nhiên đôi mắt được sáng lại diệu kỳ. Đúng một năm sau ngày ông mất, khi Đức Giám mục Grimkell cùng các giáo sĩ tiến hành mở nắp quan tài lên để kiểm tra, mọi người đều kinh ngạc chứng kiến thi thể của nhà vua vẫn còn nguyên vẹn tươi tắn không hề bị phân hủy, da dẻ hồng hào, mái tóc và móng tay móng chân vẫn tiếp tục dài ra như người đang ngủ. Các bộ sử cổ còn kể thêm rằng vào đúng cái ngày nhà vua ngã xuống, bầu trời bỗng nhiên tối sầm lại vì nhật thực giữa ban ngày; các nhà thiên văn học hiện đại xác nhận quả thực có một hiện tượng nhật thực toàn phần xảy ra tại Na Uy vào năm ấy, nhưng rơi vào ngày 31 tháng Tám, tức một tháng sau trận đánh, và các tác giả thời Trung Cổ đã liên kết hai sự kiện làm một để làm nổi bật cái chết linh thiêng của nhà vua. Vào mùa hè năm 1031, Đức Giám mục Grimkell cùng sự đồng thuận của toàn thể giáo dân đã long trọng tuyên bố vua Olav là một vị thánh hiển linh. Cho đến tận ngày hôm nay, trên quốc huy chính thức của vương quốc Na Uy vẫn sừng sững hình ảnh một con sư tử vàng đội vương miện, hai chân trước nắm chặt lấy chiếc rìu chiến bằng bạc, biểu tượng vũ khí tử đạo của thánh Olav.

Thật kỳ diệu thay: chính những người tù trưởng từng cầm vũ khí đánh lại Olav năm xưa giờ đây lại là những người quỳ gối sốt sắng nhất trước bàn thờ của ngài. Người dân Na Uy trìu mến tôn kính ngài với danh hiệu cao quý là “Vị Vua muôn đời của đất nước Na Uy”. Ngôi Đại thánh đường Chính tòa Nidaros đồ sộ tại thành phố Trondheim, được khởi công xây dựng từ khoảng năm 1070 ngay bên trên ngôi mộ của thánh nhân, đã trở thành trung tâm hành hương lớn nhất và linh thiêng nhất của toàn bộ vùng Bắc Âu; suốt thời Trung Cổ, từng đoàn khách hành hương từ khắp nơi đã kiên nhẫn đi bộ hàng tuần lễ ròng rã băng qua các dãy núi tuyết hiểm trở để về đây quỳ bên mộ ngài. Những tuyến đường hành hương cổ xưa mang tên Thánh Olav ấy đã được phục dựng lại từ năm 1997 và ngày nay vẫn tấp nập khách hành hương đi bộ. Ngay tại nước Anh láng giềng, người ta cũng hết lòng sùng kính ngài: tại thủ đô Luân Đôn hiện vẫn còn những ngôi nhà thờ cổ mang tên thánh Olave tọa lạc trên phố Hart và phố Tooley, trong đó chữ “Tooley” thực chất chính là cách đọc trại âm mòn đi của danh xưng “Saint Olave” qua nhiều thế kỷ.

Người hành hương về Nidaros
Người hành hương về Nidaros

Đối với độc giả thời hiện đại hôm nay, hình tượng một vị thánh như Olav Haraldsson có thể làm chúng ta cảm thấy bỡ ngỡ và khó hiểu. Ông đã từng dùng những phương tiện bạo lực quyền lực để truyền bá đức tin, những phương tiện hoàn toàn đi ngược lại với tinh thần hiền từ của Tin Mừng. Thế nhưng người dân Na Uy thời ấy yêu mến và tôn kính ngài không phải vì những biện pháp bạo lực mà ông từng dùng; họ tôn kính ngài là bởi sau những vấp ngã của thân phận con người, cuối cùng ông đã can đảm chấp nhận đổ chính máu mình ra để chết cho đất nước và cho niềm xác tín đức tin của mình, đúng theo mức độ nhận thức của thời đại mà ông sống. Các vị thánh trong lịch sử không phải lúc nào cũng là những con người hoàn hảo ngay từ đầu. Dòng chảy lịch sử của Hội Thánh tại những vùng đất mới phương Bắc này luôn đan xen giữa hai hình ảnh: một bên là những đan sĩ thánh thiện như thánh Ansgar, những con người đã âm thầm gieo hạt giống đức tin trong nước mắt và chịu đựng gian khổ để rồi nhắm mắt xuôi tay mà chưa kịp nhìn thấy mùa gặt; và một bên là những vị vua chiến binh như thánh Olav, những con người đã gặt hái mùa màng bằng chính lưỡi gươm và mạng sống của mình. Và Mẹ Hội Thánh qua muôn thế hệ vẫn luôn trân trọng ghi nhớ công đức của cả hai.

Cũng trong chính những năm tháng giông bão ấy, ở tít tận miền nam giữa thung lũng xanh tươi xứ Burgundy nước Pháp, nơi các đan sĩ từng phải ôm thánh tích chạy trốn quân cướp bóc phương Bắc, có một ngôi đan viện nhỏ bé mang tên Cluny đã cất cao lời hát thánh thi của trọn vẹn các Giờ Kinh Phụng vụ suốt gần một trăm năm liền trong sự thanh tịnh tuyệt đối, kiên quyết không để cho bất kỳ một ông vua hay một lãnh chúa trần thế nào được phép đặt bàn tay can thiệp vào nơi thánh.

Cũng trong chính những năm tháng giông bão ấy, ở tít tận miền nam giữa thung lũng xanh tươi xứ Burgundy nước Pháp, nơi các đan sĩ từng phải ôm thánh tích chạy trốn quân cướp bóc phương Bắc, có một ngôi đan viện nhỏ bé mang tên Cluny đã cất cao lời hát thánh thi của trọn vẹn các Giờ Kinh Phụng vụ suốt gần một trăm năm liền trong sự thanh tịnh tuyệt đối, kiên quyết không để cho bất kỳ một ông vua hay một lãnh chúa trần thế nào được phép đặt bàn tay can thiệp vào nơi thánh.

Chương 62 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…chúng tôi thực sự không còn biết mình đang ở trên thiên đàng hay đang ở dưới mặt đất nữa.

sứ giả của Vlađimia, nói về Hagia Sophia
Đức tin đi lên miền Bắc đến Jelling, Birka, Nidaros, và từ Constantinôpôli về Kyiv.

Những người trong chương

  • Vlađimia · Các Giáo hội Đông phương mừng lễ ngài ngày 15 tháng Bảy. Năm 1988, mừng một ngàn năm phép rửa Kyiv, Đức Gioan Phaolô II gửi tông thư Euntes in Mundum.
  • Stêphanô, vua Hungary · Vương miện Thánh mang tên ngài được giữ trong tòa nhà Quốc hội ở Budapest. Ngày 20 tháng Tám là quốc khánh Hungary.
  • Harald Răng Xanh · Tảng đá ông dựng ở Jelling là “giấy khai sinh” của Đan Mạch. Bluetooth trên điện thoại đặt theo biệt danh của ông.

Nơi ấy hôm nay

  • Nidaros, Trondheim. Nhà thờ chính tòa mọc trên mộ thánh Olav. Các con đường hành hương mang tên ngài được mở lại năm 1997.
  • Thánh đường Thánh Sophia ở Kyiv còn nguyên các bức khảm thế kỷ XI, là Di sản Thế giới.
  • Þingvellir, Iceland, nơi họp Althing năm 1000, là Di sản Thế giới từ 2004.

Muốn đọc thêm

Biên niên sử xưa nhất của người Rus · Rimbert, tiểu sử thánh Ansgar · Ari Thorgilsson, Sách của người Iceland · Đức Gioan Phaolô II, Euntes in Mundum

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 63

Tiếng chuông Cluny và Cîteaux

Vì sao chàng hiệp sĩ trẻ Bênađô kéo theo cả anh em ruột vào một đan viện nghèo giữa đầm lầy?

Khoảng 26 phút đọc