Tư liệu chương 63
Kiểm chứng chương 63: Tiếng chuông Cluny và Cîteaux
Đọc xong chương 63, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ba mươi người trẻ cùng gõ cửa một đan viện nghèo là chuyện có thật hay truyền tụng, lễ Các Đẳng bắt đầu từ đâu, và những lời nặng nhẹ của thánh Bênađô về nhà thờ lộng lẫy nằm ở trang nào. Chương kể hai phong trào canh tân đời đan tu ở nước Pháp: Cluny từ năm 910 và Cîteaux từ năm 1098, với thánh Bênađô thành Clairvaux. Nguồn của chương gồm văn tự lập Cluny (còn nguyên), các bản ghi tập quán của Cluny, những văn kiện đầu tiên của dòng Xitô, và cuốn tiểu sử thánh Bênađô do những người quen ông viết ngay khi ông còn sống và vừa mất. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Về tiểu sử thánh Bênađô. Sách gọi là Tiểu sử Thứ nhất (Vita Prima), gồm năm quyển. Quyển 1 do Guillaume thành Saint-Thierry, bạn thân của Bênađô, viết khi Bênađô còn sống, khoảng năm 1145 đến 1148. Các quyển sau do những người khác viết sau năm 1153. Sách viết để ủng hộ việc tuyên thánh, nên giọng văn nghiêng về ca ngợi. Dưới đây ghi “Vita Prima 1.3.15” nghĩa là quyển 1, chương 3, đoạn 15.
Ba mươi người gõ cửa Cîteaux
- Năm. Phần lớn các nguồn ghi năm 1112. Một số sử gia hiện nay đặt vào năm 1113. Chương viết mùa xuân năm 1113.
- Fontaines-lès-Dijon. Đó là lâu đài của gia đình Bênađô. Ngày nay ở đấy có một nhà thờ và tượng thánh Bênađô trên đồi.
- Khoảng ba mươi người, gồm anh em, chú, anh em họ và bạn bè (Vita Prima 1.3.15 và 1.4.19). Bênađô và bốn người anh em ruột nằm trong số đó.
- Người anh cả Guy có vợ con, và vợ ông về sau cũng đi tu (Vita Prima 1.3.10).
- Người anh thứ hai Gêrarđô bị thương và bị bắt làm tù binh rồi mới chịu nghe (Vita Prima 1.3.11).
- Cậu út Nivarđô và lời nói về đất đai: Vita Prima 1.3.17. Câu cậu bé đáp trong chương, “Vậy các anh lấy thiên đàng, còn để lại cho em mặt đất à? Chia như thế không công bằng”, và lời các anh nói trước đó, “Này em, từ nay đất đai nhà mình là của em hết”, đều theo ý của đoạn này.
- Người cha, Tescelin, về sau cũng vào Clairvaux.
Bênađô sinh năm 1090, nên năm 1112 hay 1113 ông khoảng hai mươi hai tuổi, đúng như chương nói. Cảnh năm anh em cưỡi ngựa ra đi và Nivarđô chơi ngoài sân là cách người kể dựng lại.
Món quà năm 910
Văn tự lập Cluny. Công tước William I xứ Aquitaine ký ngày 11 tháng Chín năm 910 (một số học giả đặt năm 909). Văn bản còn giữ được và có bản dịch tiếng Anh. Văn tự kể cả nhà săn của chính ông trong điền sản. Mọi điều chương kể đều có trong đó.
- Đan viện thuộc về thánh Phêrô và thánh Phaolô.
- Không vua, công tước hay giám mục nào, kể cả gia đình người lập, được đụng đến đất đai hay chọn viện phụ.
- Các đan sĩ tự bầu viện phụ theo Luật thánh Biển Đức.
- Giáo hoàng là người bảo hộ.
- Ai phá điều khoản sẽ bị nguyền rủa cùng với Giuđa, kẻ phản bội.
Chương giải thích đúng nghịch lý: chính vì Rôma yếu và ở xa nên Cluny được tự do. Nhiều sử gia nhận định như vậy.
Hai trăm năm, sáu viện phụ
Sáu viện phụ. Berno (910–927), Odo (927–942), Aymard (942–954), Maiolus (954–994), Odilo (994–1049) và Hugh (1049–1109). Từ 910 đến 1109 là một trăm chín mươi chín năm, đúng như chương nói hai thế kỷ. Bốn vị (Odo, Maiolus, Odilo, Hugh) được kính là thánh. Hugh sinh năm 1024, nên lúc nhậm chức khoảng hai mươi lăm tuổi và mất ở tuổi tám mươi lăm.
Phụng vụ rất dài. Các sách ghi tập quán của Cluny thế kỷ XI, như sách của đan sĩ Ulrich (khoảng 1080), tả một ngày cầu nguyện với số thánh vịnh rất lớn. Chương viết rằng có ngày họ hát hơn hai trăm thánh vịnh. Các học giả tính ra trong một số ngày lễ, con số có thể vượt hai trăm. Luật Biển Đức chỉ đòi cầu nguyện trọn một trăm năm mươi thánh vịnh trong một tuần (Luật, chương 18; xem tư liệu chương 52). Khác biệt như vậy là rất lớn.
Ngôn ngữ cử chỉ. Các sách tập quán Cluny, trong đó có sách của Bernard và Ulrich, tả một thứ ngôn ngữ cử chỉ với hơn một trăm dấu hiệu. Scott G. Bruce viết về đề tài này trong Silence and Sign Language in Medieval Monasticism.
Mạng lưới hơn một ngàn nhà. Đến đầu thế kỷ XII, Cluny có khoảng từ một ngàn đến một ngàn hai trăm nhà phụ thuộc, lớn nhỏ khác nhau. Chương nói đúng.
Viện phụ Maiolus. Quân cướp Hồi giáo bắt ông trên dãy Alpes năm 972 và giữ lại đòi tiền chuộc. Odilo kể chuyện này trong Bài văn tang cho ngài Maiolus, và sử gia Rodulfus Glaber cũng kể. Cơn giận sau đó góp phần đuổi bọn cướp khỏi pháo đài Fraxinetum của chúng ở Provence vào năm 973.
Người đã khuất
Những cuốn sổ người chết. Các nhà của Cluny giữ những cuốn sổ gọi là necrologium, ghi tên những người cần được cầu nguyện vào ngày giỗ. Một số sổ còn giữ được, với hàng chục ngàn tên.
Lễ cầu cho mọi linh hồn ngày 2 tháng Mười Một. Viện phụ Odilo ra quy định này cho mọi nhà của Cluny, và văn bản còn giữ được. Năm thường được ghi là khoảng 998. Một số học giả đặt muộn hơn nhưng trước năm 1030. Đan sĩ Jotsald kể chuyện này trong Cuộc đời Odilo. Chiều hôm ấy chuông đổ, kinh cho người chết được hát, và sáng hôm sau mọi linh mục dâng lễ cho họ. Đến thế kỷ XIV, khoảng năm 1311, chính Rôma chấp nhận tục lệ. Vì vậy thánh Odilo được kể là người khởi xướng lễ Các Linh Hồn.
Lễ Các Đẳng ở nước ta. Người Công giáo Việt Nam gọi ngày 2 tháng Mười Một là lễ Các Đẳng, và cả tháng Mười Một là tháng cầu cho các linh hồn. Chương nối lễ ấy với Cluny. Đây là phần nối với Việt Nam mà người kể đặt vào chương.
Lòng hiếu khách và bố thí. Luật Biển Đức, chương 53, mở đầu bằng lời dạy mọi khách đến phải được đón tiếp như Đức Kitô, và dẫn lời Chúa trong Tin Mừng Mátthêu: “Ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước” (Mt 25,35). Các sách tập quán của Cluny tả việc nuôi người nghèo hằng ngày và những khoản bố thí lớn vào các dịp lễ. Chương kể, theo một trong những cuốn sách ấy, chuyện hàng trăm con heo bị mổ đầu Mùa Chay cho người nghèo. Các con số cụ thể trong những bản ghi ấy khác nhau tùy bản chép, nên cách hiểu chắc chắn là Cluny bố thí với quy mô rất lớn.
Của cải đổ về
- Khởi công năm 1088 dưới thời viện phụ Hugh.
- Dài khoảng 187 mét (600 bộ). Đây là nhà thờ lớn nhất Kitô giới cho đến khi đền thờ thánh Phêrô mới ở Rôma hoàn thành năm 1626. Chương viết “năm trăm năm sau”, đúng.
- Quà tặng. Vua Alfonso VI của Castile nâng khoản tặng hằng năm lên hai ngàn đồng vàng vào năm 1077, lấy từ tiền cống nạp của các vua Hồi giáo.
- Urbanô II. Giáo hoàng Urbanô II trước là Odo xứ Châtillon, đan sĩ và phó viện phụ Cluny, và năm 1095 ngài thánh hiến bàn thờ chính.
- Số phận của nhà thờ. Sau Cách mạng Pháp, đan viện bị đem bán, và từ năm 1798 đến khoảng năm 1823 nhà thờ bị đập ra lấy đá. Ngày nay còn một cánh của gian ngang phía nam, cao khoảng ba chục mét, đủ để hình dung tầm vóc cả ngôi nhà thờ. Khu di tích mở cửa cho khách.
- Đầu cột chạm hình. Một số đầu cột của Cluny III còn giữ được trong bảo tàng tại chỗ. Một đầu cột có các nhạc công tượng trưng cho tám điệu thức của thánh ca.
Nhận xét rằng phần lớn đan sĩ Cluny xuất thân quý tộc và không còn cầm cày, việc đồng áng do nông nô làm, là nhận định chung của các sử gia.
Giữa đầm lầy
Molesme và Rôbertô. Rôbertô lập Molesme năm 1075. Năm 1098 ông cùng hai mươi mốt đan sĩ ra đi. Nguồn của ta là hai văn kiện đầu tiên của dòng Xitô: Exordium Parvum (“Buổi đầu nhỏ bé”) và Exordium Cistercii. Các học giả còn bàn chúng viết khi nào, có lẽ khoảng năm 1110 đến 1150, và được trau chuốt thêm bao nhiêu về sau.
Ngày 21 tháng Ba năm 1098. Đó là lễ thánh Biển Đức, và năm ấy cũng trùng Chúa nhật Lễ Lá. Chương nói đúng ngày.
Cách Dijon hơn hai chục cây số về phía nam. Khoảng hai mươi hai cây số.
Tên “Cîteaux” có lẽ đến từ một chữ cổ chỉ những cây sậy (cistels) mọc ở đầm lầy. Tên Latinh Cistercium cho ta chữ “Xitô”.
Lối sống. Không nhận nhà thờ làng, thuế thập phân hay nông nô; tự lao động; áo len không nhuộm; nhà thờ trần trụi không tranh tượng, cửa kính trong, thánh giá gỗ, chân đèn sắt. Tất cả có trong các quy định đầu tiên của dòng (các Instituta của tổng nghị). Luật Biển Đức nói đan sĩ chỉ thật sự là đan sĩ khi sống bằng việc tay chân của mình (Luật, chương 48, câu 8). Đan sĩ Xitô dậy khoảng hai giờ sáng đọc kinh đêm Vigil (Luật, chương 8). Mọi nhà thờ Xitô đều dâng kính Đức Maria, theo quyết định của tổng nghị năm 1152.
Rôbertô về lại Molesme năm 1099 theo lệnh giáo hoàng, khi các đan sĩ ở đó xin ông về. Albêricô làm viện phụ đến năm 1109. Stêphanô Harding, người Anh, làm viện phụ từ 1109 đến 1133. Cơn khủng hoảng vì dịch bệnh và không có ai xin gia nhập được kể trong Exordium Parvum và Vita Prima. Chuyện Stêphanô nhờ các học giả Do Thái giúp so sánh bản Kinh Thánh Latinh với bản Híp-ri là do chính ông ghi lại trong bộ Kinh Thánh làm ra ở Cîteaux dưới sự trông coi của ông.
Cảnh người gác cổng nghe tiếng gõ và thấy Bênađô cùng ba mươi người bạn đứng ngoài là cách người kể kết lại câu chuyện.
Hiến chương Bác ái
Các nhà con đầu tiên. La Ferté (1113), Pontigny (1114), Clairvaux và Morimond (1115). Bốn nhà này cùng Cîteaux được gọi là năm nhà gốc của dòng. Chương ghi đúng.
Hiến chương Bác ái (Carta Caritatis). Stêphanô Harding soạn, và Giáo hoàng Callixtô II phê chuẩn năm 1119. Văn bản còn giữ được, có bản dịch. Mọi điều chương kể đều có trong đó: mỗi nhà tự cai quản, mỗi năm họp tổng nghị ở Cîteaux, viện phụ nhà mẹ mỗi năm đi thăm các nhà con, mọi nhà theo cùng một lối sống, cùng sách, cùng thánh ca. Các sử gia xếp nó vào hàng những văn kiện tổ chức quan trọng nhất thời Trung Cổ, và các dòng sau đã học theo (xem Louis Lekai, The Cistercians).
Thầy trợ sĩ (conversi). Các sử gia mô tả vai trò của họ đúng như chương.
Khai hoang và rượu vang. Các đan sĩ Xitô nổi tiếng với việc tháo nước đầm lầy, đào kênh mương, dựng cối xay nước và nuôi cừu. Vườn nho có tường bao Clos de Vougeot ở xứ Burgundy do các đan sĩ Cîteaux bố trí đầu thế kỷ XII, và gian ép rượu của họ vẫn còn. Năm 2015, UNESCO ghi các “climat” của vùng rượu Burgundy, một phần lớn do các đan sĩ khoanh định, vào Di sản Thế giới.
Thung lũng Sáng
Năm 1115, Bênađô hai mươi lăm tuổi, dẫn mười hai đan sĩ đi (Vita Prima 1.5.25).
“Thung lũng Sáng” (Clara Vallis). Đan viện Clairvaux năm 1808 bị biến thành nhà tù, và nhà tù chỉ mới đóng cửa trong những năm gần đây. Một phần đan viện mở cho khách tham quan.
Những năm đầu đói khổ. Vita Prima 1.5.25 kể chuyện bánh đại mạch và hạt kê, và lá sồi luộc. Bênađô hỏng dạ dày vì hành xác: Vita Prima 1.8.39 và 1.4.22.
Các bà mẹ giấu con, các bà vợ giữ chồng: Vita Prima 1.3.15. Chương diễn đúng ý.
Cuốn Apologia (Biện hộ), khoảng năm 1125. Chương gọi đúng đó là bài luận viết cho bạn Bênađô là Guillaume thành Saint-Thierry. Câu “Nhà thờ rực rỡ nơi tường vách mà thiếu thốn nơi người nghèo. Nhà thờ khoác vàng cho đá mà để con cái mình trần trụi” nằm ở chương 12, đoạn 28. Đoạn chê những đầu cột chạm đầy “quái vật lố bịch”, “khỉ ô uế”, “sư tử dữ tợn” và “nhân mã kỳ dị” ở chương 12, đoạn 29.
Có một sắc thái quan trọng: Bênađô không lên án các nhà thờ lớn dành cho giáo dân. Ngài nói những trang trí như thế có thể giúp người bình dân, nhưng không hợp với đan sĩ, những người đã bỏ thế gian lại sau lưng.
Phêrô Khả Kính, viện phụ Cluny (1122–1156). Những lá thư qua lại giữa ông và Bênađô còn giữ được, cho thấy hai người vừa tranh luận vừa quý trọng nhau, như chương nói. Phêrô cho Abêlard trú ngụ ở Cluny, nơi Abêlard mất năm 1142, và ngay sau đó cho Robert xứ Ketton dịch Kinh Qur’an sang tiếng Latinh.
Bênađô giữa đời
- Phân xử khi có hai người cùng đòi làm giáo hoàng: cuộc ly giáo năm 1130 giữa Innôcentê II và Anaclêtô II. Bênađô ủng hộ Innôcentê và thuyết phục các vua chúa theo.
- Giảng Thập tự chinh thứ hai ở Vézelay năm 1146: xem chương 70.
- Việc kết án Abêlard tại Sens năm 1140, do ngài thúc đẩy.
- Qua đời ngày 20 tháng Tám năm 1153.
- Hơn 340 nhà khi ngài mất, gần bảy mươi nhà do chính Clairvaux lập: con số do các sử gia dòng Xitô đưa ra. Chương ghi đúng.
- Êugêniô III, đan sĩ Clairvaux, lên làm giáo hoàng năm 1145. Bênađô viết cho ngài cuốn Về sự suy xét (De consideratione), nhắc giáo hoàng đừng để việc quản trị nuốt mất lời cầu nguyện.
- “Tiến sĩ mật ngọt”. Các đời sau gọi ngài như vậy vì lời giảng của ngài ngọt ngào.
- Lời của chính ngài. Câu “Lý do để yêu Thiên Chúa là chính Thiên Chúa; thước đo là yêu không có thước đo” nằm trong sách Về việc yêu mến Thiên Chúa (chương 1, đoạn 1). Lời khuyên “Hãy tin người đã trải nghiệm” là từ thư số 106 của ngài.
Bênađô được tuyên thánh năm 1174 và được tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh năm 1830. Lễ ngài vào ngày 20 tháng Tám. Câu của chương rằng ngài là con người lớn nhất của phương Tây thế kỷ XII, và có những lúc đã sai, là nhận định riêng của người kể.
Hai hồi chuông
Đoạn kết là lời bình của người kể. Ngày nay cả hai truyền thống đều còn. Các đan viện Biển Đức thường gần tinh thần phụng vụ trọng thể của Cluny hơn, còn dòng Xitô và dòng Trappist, nhánh nghiêm ngặt của họ, gần Cîteaux hơn, nơi các đan sĩ vẫn sống đến nay. Ở nước ta, các đan viện Phước Sơn, Châu Sơn và Phước Lý thuộc dòng Xitô.
Cánh gian ngang còn sót lại của nhà thờ Cluny, cao chừng ba chục mét, đứng đơn độc. Người muốn nghe hai hồi chuông khác nhau thế nào có thể ghé Fontenay, một đan viện Xitô thế kỷ XII còn gần nguyên vẹn và được UNESCO công nhận. Hai câu cuối chương, về một Hội Thánh khác ở phương đông cũng rung chuông của mình, dẫn sang chương 64.
Những người trong chương
Bênađô thành Clairvaux (1090–1153).
Guy, Gêrarđô và Nivarđô, anh em ruột của ngài. Tescelin, cha ngài.
William I xứ Aquitaine, người lập Cluny.
Berno, Odo, Maiolus, Odilo và Hugh, các viện phụ Cluny.
Rôbertô thành Molesme, Albêricô và Stêphanô Harding, ba viện phụ đầu tiên của Cîteaux.
Phêrô Khả Kính, viện phụ Cluny.
Guillaume thành Saint-Thierry, bạn và người viết tiểu sử Bênađô.
Êugêniô III, giáo hoàng (1145–1153).
Callixtô II, giáo hoàng, người phê chuẩn Hiến chương Bác ái.
Những nơi trong chương
Fontaines-lès-Dijon, bên Pháp. Cluny, xứ Burgundy. Molesme. Cîteaux, gần Dijon, nơi các đan sĩ Trappist vẫn sống. La Ferté, Pontigny, Clairvaux, Morimond. Clos de Vougeot. Vézelay.
Đọc thêm
Chương 12 của Apologia chỉ dài hai trang mà cho thấy ngòi bút sắc của thánh Bênađô. Văn tự lập Cluny năm 910 cũng ngắn, và đọc lên bạn sẽ thấy vì sao nó khác thường đến thế. Nếu có dịp đến Burgundy, bạn nên ghé Cluny xem cánh gian ngang còn lại, rồi sang Fontenay, đan viện Xitô thế kỷ XII còn gần nguyên và được UNESCO công nhận, để nghe hai hồi chuông khác nhau thế nào. Luật thánh Biển Đức có nhiều bản tiếng Anh, và cuốn The Cistercians: Ideals and Reality của Louis Lekai là sách lịch sử chuẩn về dòng Xitô.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 52 (thánh Biển Đức), chương 61 (thế kỷ sắt), chương 68 (Grêgôriô VII, một đan sĩ đi canh tân giáo triều), chương 70 (Thập tự chinh thứ hai) và chương 76 (các dòng hành khất).