Bỏ qua, tới nội dung
Năm 910–1153 · Burgundy, nước Pháp

Chương 63

Tiếng chuông Cluny và Cîteaux

Năm 910–1153 · Burgundy, nước Pháp

Giáo hoàng Sergiô III … Êugêniô IIIHoàng đế Otto I … Lothair III

Vào một buổi sáng mùa xuân năm 1113, tại lâu đài Fontaines gần thành phố Dijon, một đoàn người gồm ba mươi tráng sĩ lặng lẽ lên ngựa rời nhà.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 910–1153

  1. Cluny
  2. Cîteaux
  3. Clairvaux
  4. Fontaines (Bourgogne)
Từ Fontaines, Bênađô cùng ba mươi người đi xin vào Cîteaux năm 1113.
Bắt đầu đọc

Chương 63

Năm 910–1153 · Burgundy, nước Pháp

Vào một buổi sáng mùa xuân năm 1113, tại lâu đài Fontaines gần thành phố Dijon, một đoàn người gồm ba mươi tráng sĩ lặng lẽ lên ngựa rời nhà. Đó là một gia đình quý tộc hiệp sĩ: năm anh em ruột thịt, một người chú, cùng mấy người anh em họ và bạn hữu thân thiết. Dẫn đầu đoàn người ấy là chàng thanh niên hai mươi hai tuổi, con trai thứ ba trong gia đình, tên là Bênađô. Họ cùng nhau lên đường để xin vào tu trong một đan viện.

Để có được chuyến đi này, Bênađô đã phải kiên nhẫn khuyên nhủ người anh cả tên Guy suốt nhiều tháng trời, bởi anh Guy vốn đã lập gia đình và có vợ con đề huề. Người anh thứ hai là Gêrarđô, một hiệp sĩ can trường đang xông pha trận mạc, chỉ chịu nghe lời em sau khi bị thương nặng trên chiến trường và nếm mùi tù đày. Cả nhà cùng dắt tay nhau đi tu, chỉ để lại người cha già nơi lâu đài cùng cậu em út còn thơ dại tên là Nivarđô.

Lúc các anh chuẩn bị thúc ngựa lên đường, cậu bé Nivarđô đang mải mê chơi đùa với đám trẻ con ngoài sân. Người anh cả Guy cúi xuống xoa đầu em và bảo: “Này em út, từ nay toàn bộ ruộng đất, gia sản của nhà mình để lại hết cho em đấy nhé!” Cậu bé ngước nhìn các anh rồi đáp: “Ủa, các anh lấy hết phần thiên đàng, mà lại để lại cho em mặt đất trần gian này thôi ư? Chia phần như thế thì đâu có công bằng chút nào!” Quả nhiên, chỉ ít năm sau, khi khôn lớn, cậu bé Nivarđô cũng khăn gói đi theo các anh vào đan viện, và cuối cùng ngay cả người cha già cũng xin vào tu cùng các con.

Thế nhưng, ba mươi người thanh niên giàu sang ấy lại không hề tìm đến những đan viện bề thế, giàu có danh tiếng thời bấy giờ. Họ tìm đến Cîteaux, một ngôi nhà gỗ nghèo nàn, xơ xác dựng giữa vùng đầm lầy hoang vu, nơi chỉ còn lại một nắm đan sĩ già đang sống thoi thóp và đan viện đang có nguy cơ tàn lụi vì không một ai buồn xin gia nhập.

Để hiểu được vì sao những người trẻ quý tộc ấy lại chọn một nơi khổ hạnh đến thế, chúng ta phải quay ngược thời gian lại hai trăm năm trước, tìm về một đan viện nổi tiếng khác nằm cách đó không xa: đại đan viện Cluny.

Món quà lịch sử năm 910

Ngày 11 tháng Chín năm 910, Công tước William xứ Aquitaine ở miền nam nước Pháp đã đặt bút ký vào một bản chứng thư dâng cúng đất đai. Ông đã già, không con nối dõi, lo cho phần rỗi linh hồn mình. Ông cắt một thung lũng xanh ở Burgundy, trong đó có cả khu nhà săn bắn yêu thích của gia đình, để tặng cho một nhóm đan sĩ làm nơi lập đan viện mới mang tên Cluny.

Những văn bản dâng đất lập chùa lập tu viện như thế vào thời Trung Cổ vốn chẳng có gì hiếm. Nhưng chứng thư của William có những điều khoản chưa từng thấy. Đan viện mới sẽ thuộc về hai thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô. Tuyệt đối không một ông vua, một vị công tước, hay thậm chí cả giám mục sở tại lẫn con cháu trong dòng họ của người sáng lập được phép can thiệp vào tài sản, đất đai hay việc bổ nhiệm nhân sự của đan viện. Các đan sĩ được trọn quyền tự do bầu chọn viện phụ cho mình chiếu theo đúng Tu luật thánh Biển Đức. Đấng bảo trợ duy nhất trên trần gian của đan viện là chính Đức Giáo hoàng tại kinh thành Rôma. Cuối văn bản là một lời nguyền: ai phá quyền tự do này sẽ chung số phận hỏa ngục với Giuđa!

Như chương 61 đã kể, các lãnh chúa thời phong kiến thường coi các tu viện trên đất của mình như tài sản riêng của gia tộc: họ tự tiện đặt con cháu dốt nát của mình lên làm viện phụ để bòn rút bổng lộc nuôi quân đánh nhau. Trong khi đó, Tòa Thánh Rôma vào thế kỷ thứ mười lại đang lâm vào cảnh hỗn loạn dưới tay các phe phái quý tộc địa phương, nên việc đặt đan viện dưới quyền bảo hộ của Giáo hoàng lúc bấy giờ chẳng khác nào một sự che chở trên danh nghĩa. Nhưng trớ trêu thay, chính vì Rôma ở xa và yếu nên chẳng can thiệp gì, và Cluny được trọn tự do để chuyên tâm tìm Chúa.

Cối xay trên điền trang Cluny
Cối xay trên điền trang Cluny

Hai thế kỷ và sáu vị viện phụ thánh thiện

Cluny được một ơn hiếm có: các viện phụ vừa thánh thiện vừa sống rất lâu. Hai thế kỷ đầu, Cluny chỉ có sáu đời viện phụ. Tiêu biểu như thánh Viện phụ Hugô đã coi sóc đan viện suốt tròn sáu mươi năm, từ 1049 đến 1109; ngài nhậm chức khi mới hai mươi lăm tuổi và qua đời ở tuổi tám mươi lăm!

Các ngài đã đưa đời sống đan tu quay trở về với sự nghiêm cẩn của Tu luật thánh Biển Đức, đồng thời đẩy một chiều kích lên đến đỉnh cao: đó là phụng vụ, phụng vụ ngút ngàn. Các đan sĩ Cluny dường như dành trọn cả ngày lẫn đêm để hát kinh chúc tụng Chúa trong thánh đường. Bên cạnh các Giờ Kinh Phụng vụ bắt buộc theo luật, họ đọc thêm các thánh vịnh bổ sung, kinh cầu cho các linh hồn và dâng chuỗi Thánh lễ nối tiếp nhau. Có những ngày một đan sĩ phải hát tới hơn hai trăm bài thánh vịnh, trong khi Tu luật thánh Biển Đức gốc chỉ dạy đọc hết một trăm năm mươi bài trong cả một tuần lễ! Lao động chân tay thu lại gần như bằng không. Người đương thời nhìn Cluny như một góc thiên đàng nơi lời kinh không bao giờ dứt. Và vì phải giữ thinh lặng gần cả ngày, đan sĩ Cluny chế ra hơn một trăm dấu tay để xin bánh hay mượn sách mà không phá sự tĩnh lặng.

Lời kinh và cửa nhà kho
Lời kinh và cửa nhà kho

Điều mới của Cluny là không đứng một mình. Thấy đan viện nào sa sút, giám mục hay lãnh chúa vùng ấy lại mời Cluny cử người đến chấn chỉnh. Đan sĩ Cluny được cử đi, và ngôi đan viện ấy lập tức trở thành một “nhà con” trực thuộc quyền điều hành của viện phụ Cluny. Cứ thế, một mạng lưới liên hiệp khổng lồ gồm hơn một ngàn đan viện đã mọc lên khắp nước Pháp, lan sang Tây Ban Nha, Ý và Anh Quốc, tất cả đều tuân theo kỷ luật của một viện phụ trung ương duy nhất. Phương Tây thời cổ trung đại chưa từng chứng kiến một tổ chức tôn giáo nào quy củ và rộng lớn đến thế.

Lời kinh và cửa nhà kho
Lời kinh và cửa nhà kho

Các viện phụ Cluny không chỉ là những nhà chiêm niệm mà còn là những nhà kiến tạo hòa bình có uy tín lớn trong xã hội. Thánh Viện phụ Maiolus, vị thứ tư, từng bị quân cướp Hồi giáo bắt cóc trên dãy Alps vào năm 972 đòi tiền chuộc; và làn sóng phẫn nộ sau vụ việc ấy đã thôi thúc các hiệp sĩ Kitô giáo đồng lòng quét sạch sào huyệt cướp biển trên bờ biển Provence. Trong số sáu vị viện phụ đầu tiên, có tới bốn vị được Hội Thánh tôn phong lên hàng hiển thánh: thánh Ôđô, thánh Maiolus, thánh Ôđilô và thánh Hugô.

Tấm lòng hướng về người đã khuất

Mối bận tâm thiêng liêng hàng đầu của các đan sĩ Cluny chính là việc cầu nguyện cho các linh hồn đã qua đời. Tâm thức đạo đức thời Trung Cổ tin tưởng sâu xa rằng các Thánh lễ và lời kinh dâng lên bàn thờ sẽ đem lại ơn tha thứ và giải thoát cho những người thân yêu đang chịu thanh luyện nơi luyện ngục. Các gia đình quý tộc khắp châu Âu nô nức dâng cúng ruộng đất cho Cluny chỉ với một ước nguyện giản dị: xin các thầy dòng nhớ đọc tên mình và người thân trong các buổi kinh sau khi họ qua đời. Tại Cluny có những cuốn sổ lớn gọi là tử bộ, lưu giữ tên tuổi của hàng vạn người quá cố để xướng lên cầu nguyện mỗi ngày.

Vào khoảng năm 998, thánh Viện phụ Ôđilô đã ban hành một huấn lệnh truyền cho tất cả các đan viện thuộc dòng Cluny phải dành riêng ngày 2 tháng Mười Một hằng năm, ngay sau ngày đại lễ Các Thánh, để đồng tâm hiệp ý cầu nguyện cho tất cả mọi tín hữu đã qua đời từ thuở tạo thiên lập địa cho đến nay. Chiều ngày 1 tháng Mười Một, sau giờ kinh chiều lễ Các Thánh, tiếng chuông sầu sẽ ngân vang, lời kinh cầu cho người qua đời được cất lên, và sáng hôm sau mọi linh mục trong dòng đều đồng loạt dâng Thánh lễ cầu nguyện cho họ. Sáng kiến ấy lan khắp phương Tây, và đến thế kỷ mười bốn thì Rôma đưa vào lịch phụng vụ chung. Người Công giáo khắp năm châu ngày nay vẫn giữ thói quen ra Đất Thánh thắp nến viếng mộ vào ngày 2 tháng Mười Một; và tại Việt Nam ta, bà con giáo dân vẫn thân thương gọi đó là lễ Các Đẳng, dành trọn cả tháng Mười Một làm tháng cầu cho các linh hồn, một truyền thống tốt đẹp bắt nguồn từ chính trái tim của đan viện Cluny ngàn năm trước.

Tưởng nhớ người đã khuất
Tưởng nhớ người đã khuất

Cluny còn nức tiếng vì lòng hiếu khách. Tu luật thánh Biển Đức dạy rằng: “Mọi người khách đến đan viện đều phải được đón tiếp như chính Đức Kitô, vì Người sẽ phán trong ngày phán xét: Ta là khách lạ và các ngươi đã tiếp rước Ta”. Mỗi ngày, nhà khách của Cluny mở rộng cửa nuôi ăn hàng trăm người nghèo khổ lỡ bước. Cuốn sách ghi tập tục cổ của dòng còn ghi lại rằng cứ vào đầu Mùa Chay hằng năm, các đan sĩ lại cho mổ thịt hàng trăm con heo, ướp muối cẩn thận rồi đem chia phát cho những gia đình nghèo đói trong khắp vùng thung lũng.

Bữa ăn cho khách đường xa
Bữa ăn cho khách đường xa

Khi vàng bạc và của cải đổ về

Thế nhưng trên đời, cái gì thành công và rực rỡ quá thì cũng tiềm ẩn những nguy cơ thoái hóa.

Ruộng đất, tiền của từ khắp nơi đổ về Cluny. Năm 1088, thánh Viện phụ Hugô cho khởi công xây dựng ngôi nhà thờ thứ ba của đan viện, thường gọi là thánh đường Cluny III. Khi hoàn thành, ngôi thánh đường này dài gần hai trăm mét, trở thành nhà thờ rộng lớn nhất của toàn thế giới Kitô giáo thời bấy giờ, và giữ vững kỷ lục ấy suốt năm trăm năm liền cho tới khi Đền thờ Thánh Phêrô hiện nay ở Rôma được khánh thành! Bên trong nhà thờ Cluny lấp lánh những chén thánh bằng vàng nạm ngọc bích, các linh mục mặc áo lễ bằng lụa quý thêu kim tuyến, vách tường phủ đầy tranh vẽ rực rỡ, các đầu cột đá được đục đẽo công phu, trong đó có những đầu cột chạm trổ hình các nhạc công chơi đàn tượng trưng cho tám điệu thức bình ca. Đan sĩ Cluny giờ hầu hết là con nhà quý tộc, tay quen cầm sách kinh dát vàng chứ không cầm cuốc. Việc đồng áng giao cho nông nô, những người bị buộc cả đời vào đất của tu viện.

Nguồn tài chính dồi dào chảy về từ khắp các vương quốc: vua Alfonso VI của xứ Castile bên Tây Ban Nha mỗi năm đều đặn gửi tặng Cluny hai ngàn đồng tiền vàng ròng trích từ các khoản cống nạp của các tiểu vương Hồi giáo. Và khi Đức Giáo hoàng Urbanô II, người từng có thời gian làm phó viện phụ tại Cluny, trở về thăm mái nhà xưa vào năm 1095, chính ngài đã chủ sự đại lễ cung hiến bàn thờ chính nguy nga của ngôi đại thánh đường mới này.

Không ai bảo đan sĩ Cluny hư hỏng. Nhưng có những người bắt đầu thấy lối sống lộng lẫy kia đã trôi xa tinh thần khó nghèo thánh Biển Đức viết trong Tu luật.

Đốm lửa nghèo khó giữa đầm lầy Cîteaux

Vào mùa xuân năm 1098, tại đan viện Molesme, cũng thuộc vùng Burgundy, một cuộc ra đi âm thầm đã diễn ra. Viện phụ Rôbertô cùng hai mươi mốt đan sĩ nhiệt thành quyết định dứt áo ra đi. Chính ngài Rôbertô là người đã sáng lập nên Molesme, nhưng theo thời gian nơi ấy cũng trở nên giàu có, tiện nghi, và ngài bất lực không thể khuyên bảo anh em sống nghiêm ngặt theo luật được nữa. Họ dắt díu nhau đi sâu vào một khu rừng rậm lầy lội hoang vu mang tên Cîteaux, nằm cách thành phố Dijon hơn hai mươi cây số về phía nam, rồi tự tay đốn gỗ dựng lên những túp lều thô sơ. Hôm ấy là ngày 21 tháng Ba năm 1098, đúng ngày lễ kính thánh Biển Đức.

Buổi đầu tại Cîteaux
Buổi đầu tại Cîteaux

Khát vọng duy nhất của nhóm người này là được sống đúng từng câu từng chữ của Tu luật thánh Biển Đức mà không thêm bớt, giải thích giảm khinh. Họ dứt khoát khước từ mọi nguồn thu nhập thế gian: không nhận quyền quản lý nhà thờ làng, không thu thuế thập phân của giáo dân, và tuyệt đối không dùng tá điền nông nô. Họ tự cày ruộng, đào mương, đốn củi. Tu luật dạy rõ: đan sĩ là đan sĩ thật khi sống bằng lao động đôi tay mình, như các Tông đồ và các Giáo phụ. Thay áo đen vải mịn của Cluny, đan sĩ Cîteaux mặc len thô không nhuộm, giữ màu trắng xám của lông cừu, nên dân gian gọi họ là “các đan sĩ áo trắng”, để phân biệt với “các đan sĩ áo đen” Cluny. Nhà nguyện của họ trần trụi: không tranh, không tượng, cửa sổ kính trắng, trên bàn thờ một thánh giá gỗ và chân đèn sắt. Tất cả các ngôi thánh đường của dòng mới này đều được dâng kính Đức Mẹ Maria. Ngày của đan sĩ bắt đầu khoảng hai giờ sáng với giờ kinh Canh thức, rồi luân phiên giữa cầu nguyện, đọc Sách Thánh và lao động.

Lao động bên dòng nước
Lao động bên dòng nước

Nhưng đời sống ở Cîteaux quá khắc nghiệt. Một năm sau, theo lệnh Giáo hoàng vì Molesme nài xin, thánh Rôbertô phải trở về. Vị viện phụ thứ hai kế vị là thánh Albêricô qua đời vào năm 1109. Người lên tiếp quản ngai viện phụ thứ ba là một đan sĩ thông thái người Anh: thánh Stêphanô Harding. Dưới thời ngài, một trận dịch cướp đi nhiều anh em; không ai dám xin vào dòng tu quá khổ này. Bản thân viện phụ Stêphanô, một học giả uyên bác từng mời các Ráp-bi Do Thái đến giúp ngài đối chiếu chỉnh sửa bản dịch Kinh Thánh, đã có những đêm quỳ trước bàn thờ nghẹn ngào tự hỏi: phải chăng lý tưởng nghèo khó này chỉ là một ảo tưởng điên rồ của loài người, và Thiên Chúa không hề muốn lối sống này tồn tại chăng? Những túp lều gỗ tiêu điều giữa đầm lầy cứ ngày một trống vắng.

Thế rồi, vào một buổi sáng mùa xuân năm 1113, người đan sĩ gác cổng Cîteaux bỗng giật mình khi nghe thấy tiếng gõ cửa dồn dập bên ngoài. Cánh cửa gỗ mở ra: chàng thanh niên Bênađô cùng ba mươi người anh em quý tộc đang đứng chờ xin vào tu!

Tiếng nói từ Clairvaux
Tiếng nói từ Clairvaux

Bản hiến chương bác ái khai sinh một dòng tu

Ba mươi người trẻ ấy làm Cîteaux sống lại. Vài năm sau, nhà gỗ giữa đầm lầy chật người xin tu, phải chia anh em đi lập đan viện mới: đan viện La Ferté mọc lên năm 1113, Pontigny năm 1114, rồi đến Clairvaux và Morimond vào năm 1115. Đó là bốn “ngôi nhà con đầu lòng” của Cîteaux.

Thánh Stêphanô Harding hiểu rằng không có tổ chức khôn ngoan thì các đan viện mới rồi cũng giàu có và buông lỏng như những dòng đi trước. Nhưng ngài không muốn mô hình tập quyền của Cluny, nơi mọi quyền nằm trong tay một viện phụ. Ngài đã chấp bút soạn thảo một bản văn ngắn gọn nhưng mang tính cách mạng mang tên Hiến chương Bác ái, được Đức Giáo hoàng Callixtô II long trọng phê chuẩn vào năm 1119.

Theo hiến chương này, mỗi đan viện trong dòng đều có viện phụ riêng và tự chủ hoàn toàn về mặt tài chính nội bộ. Thế nhưng, để giữ gìn sự hiệp nhất và kỷ cương, mỗi năm một lần vào dịp lễ suy tôn Thánh Giá vào tháng Chín, tất cả các viện phụ trên toàn thế giới đều phải quy tụ về lại Cîteaux để họp Đại Hội đồng Tổng nghị nhằm lắng nghe, sửa lỗi huynh đệ cho nhau và biểu quyết các vấn đề chung. Đồng thời, mỗi năm một lần, viện phụ của “nhà mẹ” có bổn phận phải đích thân đến kinh lý từng “nhà con” do mình sinh ra, kiểm tra xem các đan sĩ nơi đó có còn trung thành giữ đúng Tu luật thánh Biển Đức hay không. Mọi tu viện trong dòng đều dùng chung một bộ sách phụng vụ, mặc cùng một kiểu áo và hát cùng một làn điệu bình ca mộc mạc. Các nhà sử học hiện đại đánh giá Hiến chương Bác ái của dòng Xitô là một trong những kiệt tác hiến pháp dân chủ và liên bang đầu tiên của thời Trung Cổ, làm mẫu mực cho nhiều dòng tu sau này học tập.

Cuộc thăm viếng giữa các đan viện
Cuộc thăm viếng giữa các đan viện

Dòng Xitô còn đón nông dân và thợ thủ công không biết chữ Latinh vào tu làm “thầy trợ sĩ”. Các thầy trợ sĩ cũng khấn giữ trọn đời nếp sống tu trì, nhưng vì không biết đọc nên các thầy đọc ít kinh hơn và dành phần lớn thời gian trong ngày để chuyên tâm làm việc đồng áng ngoài các trang trại xa. Nhờ vậy, đan viện Xitô thành những đội khai hoang lớn nhất châu Âu thời ấy. Đi đến đâu, đầm lầy được tháo khô, đê được đắp, mương máng dựng lên, cối xay nước quay, đàn cừu sinh sôi, đồi nho mọc trên sỏi đá. Rất nhiều vùng sản xuất rượu vang nức tiếng của nước Pháp ngày nay vốn khởi nguồn từ chính bàn tay vun trồng của các đan sĩ áo trắng: tiêu biểu như vườn nho cổ Clos de Vougeot danh tiếng tại Burgundy do chính các thầy dòng Cîteaux khai khẩn từ đầu thế kỷ thứ mười hai, nơi gian nhà ép nho cổ kính của các đan sĩ vẫn còn nguyên vẹn cho đến tận ngày hôm nay.

Thung lũng sáng và tiếng nói của thời đại

Năm 1115, viện phụ Stêphanô Harding quyết định trao bài sai cho thầy Bênađô, lúc ấy mới tròn hai mươi lăm tuổi, dẫn theo mười hai người anh em đan sĩ tiến vào một thung lũng hoang vu đầy gai góc ở xứ Champagne để lập đan viện mới. Nơi ấy vốn có tên là Thung lũng Ngải đắng, nhưng các thầy đã đổi tên thành Clara Vallis, nghĩa là “Thung lũng Sáng”, tiếng Pháp đọc là Clairvaux.

Những năm đầu ở Clairvaux thiếu thốn cùng cực: bánh mì đen độn cám, có đợt phải luộc lá sồi non với muối mà ăn. Bênađô hãm mình đến hỏng cả dạ dày, suốt đời bị đau và nôn mửa. Thế nhưng ngài có một sức hút lạ lùng: thanh niên khắp nơi kéo về Clairvaux xin tu đông đến nỗi ngài phải liên tục chia người đi lập đan viện mới. Dân gian thời ấy còn truyền tai nhau câu chuyện rằng mỗi khi nghe tin cha Bênađô sắp đến giảng thuyết ở vùng nào, các bà mẹ có con trai và các bà vợ có chồng trẻ liền hốt hoảng tìm cách giấu họ trong nhà, vì sợ họ nghe xong bài giảng sẽ mê mẩn bỏ hết việc đời mà đi theo ngài vào rừng làm đan sĩ!

Thánh Bênađô là con người có tính cách thẳng thắn, không ngại ngần lên tiếng bảo vệ sự thật ngay cả khi phải đụng chạm đến những nơi quyền thế như Cluny. Khoảng năm 1125, trong bài khảo luận nổi tiếng mang tên Biện hộ gửi cho người bạn thân là Viện phụ William xứ Saint-Thierry, ngài đã không ngần ngại chỉ trích gay gắt sự xa hoa thái quá bên trong các nhà thờ của dòng Cluny:

“Nhà thờ thì rực rỡ nguy nga nơi những bức tường vách bằng đá dát vàng, nhưng lại để mặc cho những người nghèo khổ là đền thờ sống động của Chúa phải chịu trần trụi và thiếu thốn! Nhà thờ đắp vàng cho đá vô tri, nhưng con cái nghèo hèn của mình thì lại bị bỏ rơi rách rưới!”

Ngài phê phán kịch liệt những hình chạm khắc kỳ quái trên các đầu cột đá trong nhà thờ và hành lang tu viện, nơi người ta đục đẽo những con khỉ dơ bẩn, những con sư tử dữ tợn, những quái vật nhân mã lố bịch. Ngài đặt câu hỏi: các đan sĩ bỏ đời vào tu là để đọc Lời Chúa và cầu nguyện, cớ sao lại ngồi cả ngày để ngắm nghía những con quái vật ấy? Ngài thừa nhận rằng đối với các giám mục coi sóc giáo dân ngoài đời, các ngài có thể dùng vẻ đẹp lộng lẫy bên ngoài để đánh động tâm hồn người bình dân; nhưng đối với các đan sĩ, những con người đã dứt khoát quay lưng lại với mọi phù hoa thế tục, thì lối sống xa hoa lộng lẫy ấy là điều hoàn toàn không cần thiết!

Trước những lời phê bình thẳng thắn ấy, các đan sĩ dòng Cluny cũng viết thư đáp lại, và những cuộc trao đổi thư từ giữa hai bên diễn ra vừa quyết liệt nhưng cũng đầy sự tôn trọng huynh đệ. Vị Viện phụ lừng danh của Cluny lúc bấy giờ là chân phước Phêrô Khả Kính và thánh Bênađô suốt đời vẫn giữ mối tình bạn thân thiết sâu xa với nhau. Chính viện phụ Phêrô Khả Kính là người đã mở rộng vòng tay đón tiếp nhà thần học tài ba nhưng gặp nhiều sóng gió là Phêrô Abêlard về sống những ngày tháng thanh thản cuối đời tại Cluny cho tới khi qua đời vào năm 1142; và cũng chính ngài Phêrô Khả Kính là người đầu tiên đã chủ động bỏ tiền thuê học giả dịch trọn vẹn bộ kinh Qur’an của Hồi giáo sang tiếng Latinh để người Kitô hữu phương Tây có thể hiểu biết một cách khách quan xem người Hồi giáo thực sự tin những điều gì.

Mặc dù rất tha thiết với sự tĩnh lặng của thung lũng Clairvaux, thánh Bênađô lại không thể sống ẩn dật mãi trong tu viện. Tiếng tăm và uy tín đạo đức của ngài lớn đến mức các vị vua chúa lẫn các Đức Giáo hoàng đều liên tục gửi thư mời ngài đứng ra hòa giải các tranh chấp chính trị và tôn giáo. Khi cuộc ly giáo năm 1130 nổ ra ở Rôma với hai vị cùng xưng mình là Giáo hoàng, chính sự phân định sáng suốt và tiếng nói đầy sức thuyết phục của thánh Bênađô đã giúp toàn cõi châu Âu quay về ủng hộ Đức Giáo hoàng hợp pháp là Innôcentê II. Ngài cũng là người nhiệt thành đi khắp nước Pháp và nước Đức đăng đàn giảng thuyết kêu gọi cho cuộc Thập tự chinh thứ hai, từ năm 1147 đến 1149, một cuộc viễn chinh mà đáng tiếc về sau đã kết thúc trong thất bại cay đắng vì sự chia rẽ của các tướng lĩnh, để lại nỗi buồn nặng trĩu trong lòng vị viện phụ già. Lời giảng của ngài ngọt ngào, thấm thía và nồng nàn tình yêu Chúa đến nỗi người đời sau đã xưng tụng ngài bằng danh hiệu cao quý “Tiến sĩ Mật Ngọt”. Ngài thực sự là nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn nhất của toàn cõi phương Tây trong suốt thế kỷ thứ mười hai.

Tiếng nói từ Clairvaux
Tiếng nói từ Clairvaux

Giữa muôn vàn bộn bề công việc ấy, ngài đã để lại cho linh đạo Hội Thánh những trang văn tu đức bất hủ về tình yêu Thiên Chúa:

“Lý do duy nhất để chúng ta yêu mến Thiên Chúa, chính là bản thân Thiên Chúa; và thước đo đích thực của tình yêu ấy, là yêu mến không có thước đo!”

Và gửi tới những người trẻ đang mải mê tìm kiếm chân lý trong đống sách vở khô khan, ngài ân cần nhắn nhủ bằng chính kinh nghiệm sống của mình: “Hãy tin lời một người đã từng trải: con sẽ tìm thấy trong những cánh rừng thanh tịnh nhiều điều bổ ích hơn là trong những trang sách vở. Cây cối và những tảng đá nơi thiên nhiên sẽ dạy cho con những bài học thiêng liêng sâu sắc mà con chẳng thể nào học được từ các bậc giáo sư trường học”.

Thánh Bênađô qua đời trong bình an tại Clairvaux vào ngày 20 tháng Tám năm 1153. Vào thời điểm ngài nhắm mắt xuôi tay, dòng Xitô đã phát triển vượt bậc với hơn ba trăm bốn mươi đan viện khắp thế giới, trong đó có gần bảy mươi đan viện do chính Clairvaux trực tiếp khai sinh. Một người học trò đan sĩ thân tín của ngài tại Clairvaux đã được bầu lên làm Giáo hoàng lấy hiệu là Êugêniô III; và thánh Bênađô đã viết tặng cho vị Giáo hoàng môn đệ này một cuốn sách giáo huấn nổi tiếng mang tựa đề Về sự suy xét, ân cần nhắc nhở Đức Thánh Cha đừng bao giờ để cho những bộn bề giấy tờ quản trị của triều đình Rôma nuốt chửng mất đời sống cầu nguyện và sự tĩnh tâm của một người mục tử. Thánh Bênađô được tôn phong hiển thánh vào năm 1174, và đến năm 1830 Đức Giáo hoàng Piô VIII đã long trọng tuyên phong ngài lên hàng Tiến sĩ Hội Thánh; ngày lễ kính ngài được cử hành vào ngày 20 tháng Tám hằng năm.

Hai hồi chuông trong lòng Mẹ Hội Thánh

Nhìn lại lịch sử, Cluny và Cîteaux thực chất chính là hai cách thế khác nhau để cùng sống trọn một Tu luật thánh Biển Đức. Một bên xác tín rằng Thiên Chúa chí tôn xứng đáng được dâng tặng những gì lộng lẫy và hoàn mỹ nhất của con người: ngôi nhà thờ rộng lớn nhất, lời kinh phụng vụ trang trọng nhất và phẩm phục tinh xảo nhất. Còn bên kia lại xác tín sâu sắc rằng Thiên Chúa đang hiện diện gần gũi nhất trong sự nghèo hèn, giản dị, trong sự thinh lặng mộc mạc và nơi giọt mồ hôi của người lao động chân tay ngoài đồng ruộng. Vườn nho của Hội Thánh Chúa cần có cả hai tiếng chuông trầm bổng ấy để làm phong phú cho đời sống đức tin.

Sự xuất hiện của hai phong trào này cũng làm sáng tỏ một bài học lịch sử vô giá: Trong thế kỷ thứ mười và mười một đen tối, khi ngai tòa giáo hoàng tại Rôma sa sút đến tận đáy và các lãnh chúa trần thế ngang nhiên coi nhà thờ như tài sản riêng để mua bán, thì sức mạnh canh tân của Hội Thánh phương Tây không hề bắt đầu từ trên đỉnh quyền lực áp đặt xuống. Sức mạnh phục hưng ấy đã âm thầm bừng lên từ chính đáy lòng của các đan viện khổ hạnh, từ những lời kinh nguyện đêm ngày và đời sống thánh thiện của các đan sĩ. Và chính từ những đan viện ấy, các thế hệ giáo sĩ thánh thiện sẽ bước ra để tiến về Rôma, thực hiện cuộc đại cải cách làm thanh sạch ngai tòa Giáo hoàng trong những thế kỷ tiếp theo.

Cả hai di sản quý báu ấy vẫn đang đồng hành với Giáo hội chúng ta hôm nay. Dòng Biển Đức truyền thống ngày nay vẫn giữ trọn nét trang trọng, sốt sắng trong phụng vụ theo tinh thần của Cluny; trong khi Dòng Xitô và Dòng Xitô Ngặt phép, tức dòng Trappist, vốn rất quen thuộc với người Công giáo Việt Nam qua các đan viện như Châu Sơn, Phước Sơn, vẫn trung thành với nếp sống thinh lặng, cầu nguyện và lao động chân tay giản dị theo gương sáng của các đan sĩ Cîteaux thuở ban đầu. Tại đan viện Cîteaux cổ kính bên Pháp, các đan sĩ áo trắng vẫn ngày ngày cất cao lời kinh chúc tụng Chúa cho đến tận hôm nay. Nếu có dịp hành hương sang vùng Burgundy, du khách vẫn có thể chiêm ngưỡng một nhánh cánh ngang phía nam của ngôi đại thánh đường Cluny xưa, cao sừng sững chừng ba mươi mét đơn độc giữa trời xanh, phần phế tích sót lại sau khi tu viện bị tịch thu trong thời Cách mạng Pháp và bị đem bán làm bãi khai thác đá xây nhà từ năm 1798 đến 1823. Hoặc chúng ta có thể ghé thăm đan viện Fontenay gần đó, một ngôi tu viện Xitô từ thế kỷ thứ mười hai còn nguyên vẹn tuyệt mỹ, để lắng nghe giữa những bức tường đá trần trụi và làn nước trong vắt tiếng ngân vang thánh thiện của hai hồi chuông lịch sử.

Thế nhưng, dù là chuông Cluny hay chuông Cîteaux, tất cả những âm vang ấy vẫn là tiếng chuông của thế giới phụng vụ Latinh phương Tây. Xa về phía đông bên kia biển lớn, một nửa kia của Hội Thánh cũng đang rung lên những hồi chuông trang nghiêm của riêng mình, và bắt đầu cảm thấy tiếng chuông của người anh em phương Tây dường như đang ngày một trở nên xa lạ…

Xa về phía đông bên kia biển lớn, một nửa kia của Hội Thánh cũng đang rung lên những hồi chuông trang nghiêm của riêng mình, và bắt đầu cảm thấy tiếng chuông của người anh em phương Tây dường như đang ngày một trở nên xa lạ…

Chương 63 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…và thước đo đích thực của tình yêu ấy, là yêu mến không có thước đo!”

Thánh Bênađô
Từ Fontaines, Bênađô cùng ba mươi người đi xin vào Cîteaux năm 1113.

Những người trong chương

  • Ôđilô · Ngày 2 tháng Mười Một ta ra nghĩa trang thắp nến, tục ấy khởi từ lệnh của ngài cho các nhà Cluny khoảng năm 998.
  • Stêphanô Harding · Hiến chương Bác ái của ngài được xếp vào hàng văn kiện tổ chức quan trọng nhất thời Trung Cổ.
  • Bênađô · Người đời sau gọi ngài là “Tiến sĩ Mật Ngọt”. Lễ kính ngài vào ngày 20 tháng Tám.

Nơi ấy hôm nay

  • Cluny, Burgundy. Của nhà thờ lớn xưa chỉ còn cánh ngang phía nam, cao chừng ba mươi mét, đứng đơn độc giữa trời.
  • Clos de Vougeot là vườn nho có tường bao của các đan sĩ Cîteaux từ thế kỷ XII. Gian ép nho của họ vẫn còn.
  • Fontenay là đan viện Xitô thế kỷ XII còn gần như nguyên vẹn.

Muốn đọc thêm

Mt 25,35 · Luật thánh Biển Đức · Thánh Bênađô, Apologia và Về sự suy xét · Hiến chương Bác ái (1119)

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 64

Hai thế giới xa dần

Một giám mục sang Constantinôpôli hỏi vợ cho con hoàng đế đã viết gì mà ngàn năm sau đọc vẫn nóng mặt?

Khoảng 19 phút đọc