Tư liệu chương 64
Kiểm chứng chương 64: Hai thế giới xa dần
Đọc xong chương 64, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: giám mục Liutprand thật sự đã bị đối xử như thế ở Constantinôpôli không, chuyện cây vàng có chim hát và sư tử vàng gầm có phải người kể bịa cho vui không, và chữ “man rợ” của hoàng đế Micae III nằm trong lá thư nào. Chương này không kể một biến cố mà kể một quá trình: phương Đông và phương Tây xa dần nhau qua nhiều thế kỷ trước năm 1054. Nguồn chính là những người đã thật sự đi qua lại giữa hai thế giới và để lại ghi chép, nhất là giám mục Liutprand thành Cremona, cùng những lá thư giữa các giáo hoàng, hoàng đế và thượng phụ. Chương đã nói rõ Liutprand là một nguồn đầy hận thù. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra, và nói rõ phần nào là nhận định chung của các sử gia.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Liutprand ở Constantinôpôli năm 968
Nguồn. Tường trình về sứ mạng ở Constantinôpôli (Relatio de legatione Constantinopolitana) của Liutprand, viết ngay sau chuyến đi và gửi hoàng đế Otto I. Có bản dịch tiếng Anh, như bản của Paolo Squatriti trong The Complete Works of Liutprand of Cremona. Tư liệu chương 61 đã giới thiệu Liutprand.
Mọi chi tiết chương kể đều có trong bản tường trình.
- Ông đến ngày 4 tháng Sáu năm 968, ở bốn tháng, và rời đi đầu tháng Mười.
- Ông bị xếp ở một tòa nhà gió lùa, không có nước uống.
- Rượu pha nhựa thông và thạch cao. Rượu nhựa thông là thứ người Hy Lạp đến nay vẫn uống, gọi là retsina.
- Con dê nhồi tỏi, hành và tỏi tây, ngâm nước mắm cá (garum).
- Ông ngồi hàng thứ mười lăm kể từ hoàng đế.
- Bức chân dung hoàng đế Nicêphorô II Phôca, “thấp, đầu to, mắt nhỏ như mắt chuột chũi, râu xám ngắn, cổ chỉ dài một ngón tay”, là chương dịch những câu chế giễu của Liutprand.
- Lời hoàng đế: “Các ngươi không phải người Rôma. Các ngươi là người Lombard.” Thực ra Liutprand cũng gốc Lombard: ông sinh ở Pavia trong một gia đình Lombard.
- Lời đáp của Liutprand, rằng ở phương Tây chữ “Rôma” được dùng làm lời sỉ nhục.
Mục đích của sứ mạng là xin một công chúa Byzantium về làm dâu con trai Otto. Nicêphorô nói chưa từng nghe chuyện một công chúa sinh trong phòng tía của hoàng cung lại được gả cho dân ngoại quốc (Relatio, chương 15). Năm 972, sau khi Nicêphorô bị giết năm 969 và một hoàng đế mới lên ngôi, công chúa Theophanu mới cưới con trai Otto là Otto II ở Rôma.
Chương nói đúng: “Lời kể của Liutprand đầy hận thù, không nên tin từng chữ.” Ông thất bại trong sứ mạng và có lý do để viết như vậy. Các sử gia vẫn dùng bản tường trình vì nó cho thấy rõ mỗi bên nhìn bên kia thế nào, và chương dùng nó đúng như thế.
Chương 67 kể năm 1054.
Tiếng man rợ
Hội Thánh Rôma cầu nguyện bằng tiếng Hy Lạp trong hai thế kỷ đầu. Đúng. Thư Phaolô gửi tín hữu Rôma viết bằng tiếng Hy Lạp. Các bia mộ trong hầm mộ các giáo hoàng thế kỷ III ghi tên bằng chữ Hy Lạp (xem tư liệu chương 29). Phụng vụ Rôma chuyển dần sang tiếng Latinh từ khoảng giữa thế kỷ III đến cuối thế kỷ IV, hoàn tất vào thời Giáo hoàng Đamasô. Bài Kyrie eleison vẫn được hát bằng tiếng Hy Lạp trong Thánh lễ Rôma. Ngay thế kỷ VIII, nhiều giáo hoàng vẫn là người phương Đông nói tiếng Hy Lạp: Liber Pontificalis ghi tên các giáo hoàng gốc Hy Lạp và Syria từ năm 678 đến 752.
Grêgôriô Cả không biết tiếng Hy Lạp: xem tư liệu chương 54.
Người Byzantium tự gọi mình là “người Rôma”. Đúng. Trong tiếng Hy Lạp họ tự gọi là Rhōmaioi. Chữ “Byzantium” do các học giả phương Tây đặt ra trong thế kỷ XVI (Hieronymus Wolf, 1557). Người Thổ Nhĩ Kỳ đến nay vẫn gọi người Hy Lạp Chính Thống ở Istanbul là Rum, nghĩa là “Rôma”.
Thư của Micae III năm 865. Thư của hoàng đế đã mất. Ta biết nội dung qua thư trả lời của Giáo hoàng Nicôla I năm 865 (thư số 88 trong bộ thư của ngài). Nicôla trích lại chữ “thứ tiếng man rợ, ngôn ngữ của người Scythia” mà hoàng đế đã dùng, rồi hỏi: nếu tiếng Latinh là man rợ, sao ông còn tự xưng là hoàng đế của người Rôma?
Vương miện của Charlemagne. Khi Lêô III đội vương miện cho Charlemagne năm 800, Constantinôpôli coi đó là một sự sỉ nhục. Mãi đến năm 812, trong hiệp ước ký ở Aachen với hoàng đế Micae I, họ mới nhận Charlemagne là một hoàng đế, nhưng không phải hoàng đế của người Rôma (xem tư liệu chương 59).
Bản dịch sai của Công đồng Nicêa II: xem tư liệu chương 58.
Hai cách sống giữa đời
Phương Tây: về vai trò của giám mục Rôma và lễ đăng quang năm 800, xem tư liệu chương 51, 54 và 59. Món quà của Pepin năm 756 làm giáo hoàng thành người trị vì đất đai (xem chương 54).
Hagia Sophia. Nhà thờ của Justinianô hoàn thành năm 537. Sử gia Procopius tả nó trong sách Các công trình.
Constantinôpôli thế kỷ X. Các sử gia ước tính dân số khoảng ba đến bốn trăm ngàn người, lớn hơn bất cứ thành phố nào ở Tây Âu thời ấy. Chương viết hàng trăm ngàn dân, đúng.
Buổi tiếp kiến năm 949. Nguồn là sách Antapodosis của Liutprand, quyển 6, chương 5. Ông đi sứ lần đầu năm 949 cho vua Berengar. Mọi chi tiết chương kể đều có ở đó: cây đồng mạ vàng với chim vàng biết hót, sư tử vàng quật đuôi và gầm, chiếc ngai được nâng gần chạm trần, hoàng đế thay phẩm phục. Liutprand viết rằng ông không sợ vì đã có người báo trước. Đó là những máy móc tự động mà các kỹ sư Byzantium làm từ thế kỷ IX, nổi tiếng ở cung Magnaura. Lần này Liutprand viết bằng giọng thán phục, khác hẳn năm 968. Nhận xét rằng những điều kỳ diệu ấy nhằm nói triều đình là hình ảnh của thiên đàng là cách đọc hợp lý của người kể.
Sự “hòa điệu” giữa hoàng đế và thượng phụ. Hoàng đế Justinianô trình bày ý này trong Luật Mới số 6, năm 535: chức tư tế và quyền đế vương là hai ân huệ lớn nhất Thiên Chúa ban cho nhân loại, cùng phục vụ. Chương giải thích đúng, và nói đúng cả thực tế là hoàng đế thường chọn thượng phụ rồi cách chức ông. Năm 858, Bardas, chú của hoàng đế, cho đuổi Thượng phụ Ignatiô, và Phôtiô được đẩy qua mọi bậc chức thánh lên thượng phụ trong chưa đầy một tuần (Nicetas David Paphlagon; Francis Dvornik, The Photian Schism, tính là sáu ngày).
Anna Comnêna và vị linh mục Latinh. Trong Alexiad (quyển 10, chương 8), công chúa kiêm sử gia Anna Comnêna (1083–1153) kể chuyện một linh mục Latinh trong cuộc Thập tự chinh thứ nhất, đứng ở mũi tàu bắn tên và chiến đấu như lính. Chương viết ông “chộp khiên và giáo”. Bà viết trong kinh ngạc rằng người Latinh không thấy điều đó sai, trong khi luật Hội Thánh Byzantium cấm giáo sĩ mang vũ khí.
Cuộc giành Bulgaria
- Vua Boris chịu phép rửa năm 864 hoặc 865, hoàng đế Micae III làm cha đỡ đầu và ông lấy tên hoàng đế (xem tư liệu chương 60; Theophanes Continuatus).
- Một trăm lẻ sáu câu hỏi gửi Rôma năm 866. Thư trả lời của Giáo hoàng Nicôla I, Trả lời các câu hỏi của người Bulgaria (Responsa ad consulta Bulgarorum), còn nguyên với một trăm lẻ sáu chương. Nicôla trả lời những câu hỏi rất đời thường: người đàn ông có được mặc quần dài không, có được tắm vào thứ Tư và thứ Sáu không, tội phạm phải xét xử thế nào. Ngài khuyên Boris bỏ tra tấn khi xét án, một điều đáng chú ý. Văn bản có bản dịch tiếng Anh.
- Giáo sĩ Latinh vào, giáo sĩ Hy Lạp ra: các nguồn hai bên đều xác nhận.
- Phôtiô. Thư chung năm 867 của ông gửi các thượng phụ phương Đông còn giữ được. Trong đó ông kê những điều ông cho là sai của giáo sĩ Latinh ở Bulgaria: ăn chay thứ Bảy, cho dùng sữa và phô mai trong tuần đầu Mùa Chay, không nhận linh mục có vợ, chỉ cho giám mục xức dầu thánh khi Thêm Sức, và nhất là thêm một chữ vào Kinh Tin Kính. Các chương 65 và 66 kể kỹ hơn.
- Công đồng năm 867 phế Giáo hoàng Nicôla. Đúng. Nicôla mất ngày 13 tháng Mười Một năm 867, có lẽ trước khi nghe tin.
- Rôma đã phế Phôtiô từ trước, tại một thượng hội đồng ở Rôma năm 863 dưới thời Nicôla. Sau đó Micae III bị đồng hoàng đế Basiliô I ám sát, và Basiliô đày Phôtiô. Công đồng năm 869–870 kết án ông, và năm 877 ông trở lại chức vụ.
- Bulgaria trở về với Constantinôpôli năm 870. Ở một phiên họp ngay sau công đồng 869–870 tại Constantinôpôli, các sứ giả của vua Boris hỏi Bulgaria thuộc về giáo hội nào. Đại diện các thượng phụ phương Đông đáp là thuộc Constantinôpôli, dù các sứ giả Rôma phản đối.
- Thượng phụ Bulgaria. Năm 927, chính Constantinôpôli công nhận một thượng phụ cho Bulgaria, trong hòa ước ký với sa hoàng Peter.
Hai cách cầu nguyện
Đoạn so sánh cách nghĩ Latinh và Hy Lạp là một khái quát mà nhiều thần học gia và sử gia dùng. Thần học gia Chính Thống Vladimir Lossky và thần học gia Công giáo Yves Congar chẳng hạn đã viết nhiều về điều này. Bạn nên giữ nó như một cách nhìn giúp hiểu, không phải một quy luật. Ở phương Tây cũng có những truyền thống chiêm niệm sâu, và ở phương Đông cũng có những luật gia, những bộ luật rất chi tiết.
- Augustinô viết trong Tự thú (quyển 10, chương 29): “Xin ban điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn.”
- Athanasiô viết trong Về sự Nhập thể (đoạn 54) rằng Thiên Chúa “đã mang lấy nhân tính để chúng ta được trở nên thần”. Chương cũng nói người Hy Lạp thường nói con người được kêu gọi “nên giống Thiên Chúa”.
- Symeon Nhà Thần học Mới (949–1022) viết về chuyện thấy ánh sáng thần linh khi cầu nguyện, khoảng năm 1000, trong Thánh ca Tình yêu Thiên Chúa.
Hình ảnh hai con mắt cùng nhìn một mầu nhiệm từ hai phía là của người kể. Nó gần với hình ảnh “hai lá phổi” của Đức Gioan Phaolô II (xem tư liệu chương 44).
Những người vẫn đi lại
- Khách hành hương phương Tây ở Constantinôpôli. Còn lại nhiều bài tường thuật hành hương, như bài của một người Anh tên Saewulf năm 1102.
- Amalfi và Venezia có khu phố riêng. Người Amalfi có khu phố ở Constantinôpôli từ thế kỷ X. Hoàng đế Alexiô I năm 1082 ban cho người Venezia một sắc chỉ cho buôn bán miễn thuế và có khu riêng. Các khu này có nhà thờ Latinh.
- Người Viking làm vệ binh. Đó là Đội Cận vệ Varangia (xem tư liệu chương 62). Những dòng chữ rune do lính Varangia khắc trên lan can đá ở hành lang Hagia Sophia vẫn còn đó, và một dòng thường được đọc là tên Halfdan.
- Đan viện của người Amalfi trên núi Athos. Đan viện Amalfion, lập cuối thế kỷ X, theo Luật thánh Biển Đức và tồn tại đến khoảng thế kỷ XIII. Nay chỉ còn tàn tích một ngọn tháp.
- Năm 1004: Nilus xứ Rossano lập Grottaferrata gần Rôma, nơi các đan sĩ đến nay vẫn giữ nghi lễ Byzantium trong hiệp thông với giáo hoàng (Cuộc đời Nilus).
- Nhắc tên nhau trong kinh nguyện. Ghi tên vào các bản danh sách phụng vụ (diptycha) là dấu chỉ hiệp thông (xem tư liệu chương 53). Từ đầu thế kỷ XI, tên giáo hoàng không còn được đọc trong các danh sách ở Constantinôpôli, có lẽ từ năm 1009, và không ai biết vì sao. Vậy là sự xa cách đã bắt đầu từ trước 1054.
- Cuộc hôn nhân Liutprand không xin được cuối cùng vẫn xảy ra năm 972, như trên đã nói.
Người Norman ở miền nam nước Ý
- Người Norman là hậu duệ của những người Viking định cư ở miền bắc nước Pháp, vùng Normandie, năm 911.
- Họ xuống miền nam nước Ý làm lính đánh thuê khoảng năm 1016 đến 1017, rồi chiếm đất cho mình.
- Những vùng ấy là đất Byzantium, dân nói tiếng Hy Lạp và theo nghi lễ Hy Lạp, nhất là ở Calabria và Apulia.
- Họ đưa giám mục Latinh vào. Đúng. Giáo hoàng Lêô IX, người Đức, ủng hộ việc đặt các giáo phận này dưới quyền Rôma.
Phản ứng của vị thượng phụ. Chương 67 kể thượng phụ Micae Kêrulariô năm 1053 đóng cửa các nhà thờ Latinh ở Constantinôpôli. Đó là lúc “một chiếc bánh”, như câu cuối chương nói, thành vũ khí đầu tiên, và chuyện chiếc bánh nằm ở chương 65.
Những người trong chương
Liutprand thành Cremona (khoảng 920–972), giám mục, sứ giả, sử gia.
Otto I, hoàng đế phương Tây.
Nicêphorô II Phôca, hoàng đế Byzantium (963–969).
Micae III, hoàng đế Byzantium (842–867).
Nicôla I, giáo hoàng (858–867).
Boris I, vua Bulgaria.
Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli (858–867, 877–886).
Anna Comnêna, công chúa và sử gia Byzantium.
Alexiô I Comnênô, hoàng đế Byzantium (1081–1118).
Lêô IX, giáo hoàng (1049–1054).
Những nơi trong chương
Constantinôpôli, với cung Magnaura và Hagia Sophia. Rôma. Bulgaria. Amalfi và Venezia, bên Ý. Núi Athos, bên Hy Lạp. Calabria và Apulia, miền nam nước Ý. Normandie, bên Pháp.
Đọc thêm
Bản tường trình của Liutprand năm 968 đọc như một bài báo châm biếm, và là ví dụ rõ về việc người ta có thể nhìn nhau sai lạc thế nào khi đã quyết định nghĩ gì về nhau. Muốn đọc một văn bản dịu hơn, bạn có thể thử bản Trả lời các câu hỏi của người Bulgaria của Giáo hoàng Nicôla I, cho thấy một vị mục tử trả lời những câu hỏi đời thường của một dân mới theo đạo. Bản dịch Liutprand của Paolo Squatriti dễ tìm. Cuốn The Photian Schism của Francis Dvornik là sách kinh điển về cuộc tranh chấp với Phôtiô.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 44 (hai lá phổi), chương 54 (Grêgôriô Cả), chương 58 (Nicêa II và bản dịch sai), chương 59 (Charlemagne), chương 60 (Bulgaria), chương 61 (Liutprand), chương 62 (người Varangia), các chương 65 và 66 (những khác biệt về luật và về Filioque) và chương 67 (năm 1054).