Tư liệu chương 65
Kiểm chứng chương 65: Chuyện “luật nhà”: bánh không men, bộ râu và đời độc thân
Đọc xong chương 65, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: có thật người Bulgaria đã hỏi giáo hoàng chuyện đàn bà mặc quần không, linh mục Đông phương có vợ từ bao giờ và vì sao, và lá thư nói Thánh lễ của người Latinh “có thể không thành” nằm ở đâu. Chương kể những khác biệt về tục lệ giữa Hội Thánh phương Đông và phương Tây: linh mục có vợ hay độc thân, bánh lễ có men hay không men, ăn chay ngày thứ Bảy, bộ râu và vài chuyện nữa. Nguồn của chương là chính những văn bản hai bên đã viết để hỏi nhau, trả lời nhau và trách nhau: thư Giáo hoàng Nicôla I trả lời người Bulgaria, thư chung của thượng phụ Phôtiô, thư của tổng giám mục Lêô thành Ohrid, và các khoản luật của các công nghị. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra từng điều.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Những câu hỏi của người Bulgaria
Nguồn. Trả lời các câu hỏi của người Bulgaria (Responsa ad consulta Bulgarorum) của Giáo hoàng Nicôla I, năm 866 (xem tư liệu chương 64). Sách gồm một trăm lẻ sáu câu trả lời trong một lá thư dài đề ngày 13 tháng Mười Một năm 866. Người Bulgaria mới theo đạo chưa đầy hai năm, từ phép rửa của vua Boris năm 864. Chương nhắc những câu hỏi sau.
- Tắm vào thứ Tư và thứ Sáu.
- Rước lễ khi chưa thắt đai.
- Chắp tay khi cầu nguyện.
- Phụ nữ mặc quần dài. Lời đáp của Nicôla, theo ý chương trình bày, là mặc quần hay không cũng chẳng hại gì đến ơn cứu độ, điều cần là mặc lấy đức tin. Chương diễn đúng ý.
Grêgôriô Cả và Irênê. Chương nói Hội Thánh đã sống tám trăm năm theo một quy tắc đơn giản. Grêgôriô Cả, viết cho giám mục Leander bên Tây Ban Nha khoảng năm 590, nói rằng đức tin đã một thì khác nhau về tục lệ chẳng hại gì Hội Thánh (Register, quyển 1, thư 41). Khoảng năm 190, Giáo hoàng Victô dọa cắt phép thông công các Hội Thánh ở châu Á vì ngày lễ Phục Sinh. Irênê viết thư nhắc ngài rằng các Kitô hữu từ lâu vẫn giữ những lối ăn chay khác nhau, và chính sự khác nhau ấy xác nhận họ đồng lòng trong đức tin. Sử gia Êusêbiô giữ lại lá thư (Lịch sử Giáo hội, quyển 5, chương 24, đoạn 13). Xem tư liệu chương 22.
Mônica, Ambrôsiô và câu “Đến Rôma thì làm như người Rôma”. Augustinô kể chuyện này trong thư gửi Casulanô (thư 36, đoạn 14.32) và một lần nữa trong thư gửi Januariô (thư 54, đoạn 2.3). Chuyện câu tục ngữ ấy mọc ra từ lời đáp của Ambrôsiô là điều truyền lại, không phải điều Augustinô nói.
Linh mục có vợ
Phương Đông. Luật đúng như chương tả. Người đã có vợ có thể được truyền chức phó tế và linh mục và sống với vợ. Người đã chịu chức khi chưa vợ thì không được cưới. Linh mục góa không được tái hôn. Giám mục phải độc thân. Luật này được ghi ở Công nghị Trullô năm 692, các khoản 6, 12 và 13 (xem tư liệu chương 56).
Vợ của linh mục được gọi là gì. Tiếng Hy Lạp là presbytera. Tiếng Nga là matushka, “mẹ nhỏ”. Tiếng Ukraine là pani-matka hoặc dobrodiyka. Chương nói đúng.
Câu thánh Phaolô gửi Timôthê về vị giám sát “phải là người không chê trách được, chỉ có một đời vợ” nằm ở 1 Tm 3,2.
Phương Tây.
- Công nghị Elvira ở Tây Ban Nha, khoảng năm 305 đến 306, khoản 33. Công nghị truyền cho giám mục, linh mục và phó tế kiêng không sống với vợ, ai trái thì mất chỗ trong hàng giáo sĩ. Đó là bản văn xưa nhất còn lại về đề tài này. Các học giả còn bàn năm chính xác của công nghị.
- Các giáo hoàng thế kỷ IV và V nhắc lại luật: Giáo hoàng Siriciô năm 385, trong thư gửi Himeriô xứ Tarragona, và Innôcentê I.
- Lời thánh Phaolô “Người không có vợ thì lo việc Chúa, tìm cách làm đẹp lòng Chúa” nằm ở 1 Cr 7,32.
- Lý do tài sản. Chương nói đúng là các sử gia có ghi nhận. Đó là mối lo có thật trong các văn bản cải cách thế kỷ XI.
Thực tế thế kỷ IX và X: xem tư liệu chương 61.
Grêgôriô VII: xem chương 68.
Công đồng Latêranô II năm 1139. Khoản 7 tuyên bố hôn nhân của giáo sĩ từ bậc phụ phó tế trở lên là vô hiệu. Công đồng Latêranô I năm 1123 đã cấm trước đó. Bạn có thể tìm thấy trong Denzinger, số 711.
Phêrô có vợ. Đức Giêsu chữa bà mẹ vợ ông, như Tin Mừng Máccô kể: “bà mẹ vợ ông Simon đang nằm liệt giường vì bị sốt” (Mc 1,29-31). Chuyện cũng có ở Mt 8,14-15 và Lc 4,38-39. Phaolô nói Kêpha, tức Phêrô, đi đâu cũng dẫn vợ theo ở 1 Cr 9,5.
Các Hội Thánh Công giáo Đông phương ngày nay. Chương kể đúng. Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương năm 1990, các khoản 373 và 758, nhìn nhận truyền thống linh mục có vợ. Năm 2014, Tòa Thánh cho phép các linh mục Công giáo Đông phương có vợ làm mục vụ cả ngoài quê hương truyền thống, như ở Hoa Kỳ và Úc. Từ năm 2009, các mục sư Anh giáo có vợ về với Hội Thánh Công giáo cũng có thể được truyền chức linh mục. Trong Hội Thánh Latinh, người đã lập gia đình có thể chịu chức phó tế vĩnh viễn, chức vụ mà Công đồng Vaticanô II đã khôi phục (Lumen Gentium, số 29).
Bánh có men hay không men
Lý lẽ phía Latinh.
- Bữa Tiệc Ly là bữa Vượt Qua. Mátthêu viết các môn đệ hỏi chuẩn bị lễ ở đâu “vào ngày thứ nhất trong tuần lễ bánh không men” (Mt 26,17). Máccô và Luca cũng kể (Mc 14,12-16; Lc 22,7-15).
- Trong tuần Vượt Qua, người Do Thái chỉ ăn bánh không men (Xh 12,15-20).
- Thánh Phaolô viết về việc mừng lễ với bánh không men (1 Cr 5,8).
Lý lẽ phía Hy Lạp.
- Tin Mừng Gioan đặt Bữa Tiệc Ly “trước lễ Vượt Qua” (Ga 13,1). Về sau kể các thủ lãnh Do Thái không vào dinh Philatô, “để khỏi ô uế mà còn được ăn lễ Vượt Qua” (Ga 18,28), và gọi ngày xử án là ngày Chuẩn Bị lễ Vượt Qua (Ga 19,14).
- Chữ Hy Lạp trong các trình thuật lập Thánh Thể là artos (bánh thường), không phải azyma (bánh không men): Mt 26,26; Mc 14,22; Lc 22,19; 1 Cr 11,23.
- Bánh có men “sống”, như Mình Đức Kitô trỗi dậy.
Cả hai lý lẽ đều có thật trong các văn bản tranh luận thế kỷ XI. Giới nghiên cứu Kinh Thánh đến nay vẫn bàn thứ tự các sự kiện của Bữa Tiệc Ly theo ba Tin Mừng đầu và theo Tin Mừng Gioan.
Cái tên “Azymite”. Người Hy Lạp gọi người Latinh bằng tên này, “những người không men”. Nó xuất hiện trong các văn bản tranh luận thế kỷ XI (thượng phụ Kêrulariô, Niketas Stethatos; xem Steven Runciman, The Eastern Schism).
Ổ bánh Hy Lạp. Đó là prosphora, “lễ phẩm”, một ổ bánh tròn đóng dấu. Trong phụng vụ Byzantium (Phụng vụ Thánh Gioan Kim Khẩu, phần chuẩn bị lễ vật), linh mục cắt từ đó một miếng vuông nhỏ gọi là Chiên. Hội Thánh Armenia thì từ xưa vẫn dùng bánh không men.
Bánh có men ở Rôma cho đến thế kỷ IX. Chương viết “có lẽ”. Các nhà nghiên cứu phụng vụ nghĩ phương Tây chuyển dần sang bánh không men từ khoảng thế kỷ VIII đến IX, nhưng không văn bản nào ghi rõ thời điểm. Chương chắc đúng mức bằng chứng cho phép. Chuyện bánh do các bà góa đạo đức trong giáo xứ nướng là cảnh sinh hoạt người kể tả.
Thư của Lêô thành Ohrid năm 1053. Thư gửi giám mục Gioan thành Trani, ở Apulia. Chương kể đúng nội dung: thư lên án bánh không men là giữ luật Do Thái, lên án ăn chay thứ Bảy và ăn thịt con vật bị bóp cổ. Thư được gửi, qua Gioan, tới “các giám mục Frank” và “chính vị giáo hoàng đáng tôn kính nhất”. Văn bản còn giữ được, cả bản Hy Lạp lẫn bản dịch Latinh của hồng y Humbertô. Chương 67 kể tiếp.
Lần đầu một vị chức sắc cao cấp nói Thánh lễ bên kia có thể không thành. Đây là nhận định của người kể, và khớp với điều các sử gia ghi nhận về thư của Lêô thành Ohrid.
Vấn đề được giải quyết. Công đồng Florence năm 1439 tuyên bố Mình Đức Kitô được làm nên thật sự bằng cả hai loại bánh (Laetentur caeli, Denzinger số 1303). Các Hội Thánh Công giáo Đông phương ngày nay dùng bánh có men theo truyền thống, và Hội Thánh nhìn nhận cả hai cách đều thành sự. Trong phụng vụ Byzantium, việc rước lễ được trao bằng thìa, bánh và rượu cùng một lần.
Những điều nhỏ hơn
Ăn chay thứ Bảy. Rôma giữ tục ăn chay thứ Bảy từ rất sớm. Công nghị Trullô năm 692, khoản 55, cấm tục này và phê phán Rôma (xem tư liệu chương 56). Chương kể đúng lý do của phía Hy Lạp.
Máu và thịt con vật bị bóp cổ. Đây là điều lệ của công nghị Giêrusalem, Cv 15,20 và 15,29: kiêng thịt cúng ngẫu tượng, máu, thịt loài vật bị chẹt và tà dâm. Xem tư liệu chương 13. Thánh Augustinô viết rằng ở phương Tây chẳng ai còn giữ điều ấy.
Aleluia trong Mùa Chay. Đúng. Phụng vụ Latinh bỏ tiếng Aleluia trong Mùa Chay. Phụng vụ Byzantium vẫn hát, nhất là trong các giờ kinh ngày thường của Mùa Chay. “Aleluia” trong tiếng Híp-ri nghĩa là “hãy ngợi khen Đức Chúa”.
Danh sách của Phôtiô năm 867. Thư chung của ông liệt kê: ăn chay thứ Bảy; tuần đầu Mùa Chay vẫn ăn sữa và phô mai (vì Mùa Chay Latinh bắt đầu muộn hơn); không nhận linh mục có vợ; chỉ giám mục mới xức dầu Thêm Sức; và Filioque. Chương kể đúng.
Thêm Sức. Ở phương Đông, linh mục xức dầu thánh ngay sau phép rửa, kể cả cho trẻ sơ sinh, và cho rước lễ luôn. Các Hội Thánh Công giáo Đông phương ngày nay vẫn giữ như thế.
Bộ râu. Linh mục Byzantium để râu. Linh mục Latinh cạo mặt và cạo một vòng tròn trên đỉnh đầu, gọi là tonsura (vành tóc cạo). Chuyện râu gắn với hình ảnh Đức Giêsu và các tông đồ là cách người kể nêu lý lẽ của phía Hy Lạp.
Đan sĩ ở Corbie năm 868. Đó là Ratramnus thành Corbie, tác giả sách Chống lại những lời trách móc của người Hy Lạp, viết theo yêu cầu của Giáo hoàng Nicôla I, đáp từng điểm trong danh sách của Phôtiô. Quyển 4 có đoạn về chuyện cạo râu. Chương kể đúng.
Grêgôriô VII năm 1080. Trong thư gửi tổng giám mục Jacob thành Cagliari trên đảo Sardinia, ngài truyền giáo sĩ phải cạo râu theo lối Latinh, ai không chịu thì bị tịch thu tài sản. Thư nằm trong sổ thư của Grêgôriô VII (Registrum, quyển 8, thư 10). Chương kể đúng.
Khi tục lệ thành vũ khí
Đoạn kết là lời bình của người kể. Nhận định rằng phần lớn các khác biệt này không chạm đến đức tin là ý kiến chung của các thần học gia cả hai bên ngày nay. Năm 1054, thượng phụ Phêrô thành Antiôkhia cũng viết như vậy, theo các sử gia (chương 67 kể tiếp năm ấy). Hình ảnh anh nông dân Hy Lạp và ổ bánh bà cụ hàng xóm nướng là cách người kể đặt cảnh để cho thấy vì sao một tục lệ không phải chuyện nhỏ với người đang sống trong nó.
Về câu hỏi Filioque và quyền giáo hoàng, xem chương 66.
Những người trong chương
Boris I, vua Bulgaria.
Nicôla I, giáo hoàng (858–867).
Irênê, giám mục Lyon thế kỷ II.
Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli.
Lêô, tổng giám mục Ohrid (1037–1056).
Gioan, giám mục Trani.
Ratramnus, đan sĩ ở Corbie.
Grêgôriô VII, giáo hoàng (1073–1085).
Jacob, tổng giám mục Cagliari.
Những nơi trong chương
Rôma. Constantinôpôli. Bulgaria. Ohrid, nay thuộc Bắc Macedonia. Trani, vùng Apulia bên Ý. Elvira, gần Granada bên Tây Ban Nha. Corbie, bên Pháp. Sardinia.
Đọc thêm
Chỉ cần đọc vài câu trả lời trong Trả lời các câu hỏi của người Bulgaria của Giáo hoàng Nicôla I, bạn sẽ nghe giọng một vị giáo hoàng biết phân biệt điều cốt yếu với điều phụ. Muốn thấy một Hội Thánh Công giáo mang tục lệ Đông phương còn sống hôm nay, bạn có thể tìm hiểu Hội Thánh Công giáo Hy Lạp Ukraine hay Hội Thánh Maronite. Cuốn The Eastern Schism của Steven Runciman là sách lịch sử dễ đọc về những cuộc cãi vã này.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 13 (công nghị Giêrusalem), chương 22 (thư của Irênê), chương 56 (Công nghị Trullô), chương 61 (cha xứ làng quê), chương 64 (Bulgaria và Phôtiô), chương 66 (Filioque), chương 67 (năm 1054) và chương 68 (Grêgôriô VII).